Beta-ketotiolaz eksikliği (BKT), izolösin amino asidinin yıkımını ve keton cisimciklerinin metabolizmasını bozan, nadir görülen otozomal resesif geçişli bir metabolik hastalıktır.
Klinik tablo genellikle “metabolik dekompansasyon” ataklarıyla seyreder.
Patofizyoloji
Hastalığın temelinde ACAT1 genindeki mutasyon yatar. Bu mutasyon, mitokondriyal asetasetil-CoA tiolaz enziminin eksikliğine neden olur. Bu enzim iki kritik noktada görev yapar:
- İzolösin Katabolizması: İzolösinin parçalanması sırasında oluşan alfa-metilasetasetil-CoA’nın yıkımı.
- Keton Kullanımı: Keton cisimciklerinin (asetasetat) enerjiye dönüştürülmek üzere parçalanması.
Bu enzim çalışmadığında, vücutta 2-metil-3-hidroksibütirat ve 2-metilasetasetat gibi toksik organik asitler birikir.
Klinik Belirtiler
Belirtiler genellikle 6 ay ile 24 ay arasındaki çocuklarda, enfeksiyon veya uzun süreli açlık gibi stres faktörlerini takiben ortaya çıkar.
- Akut Metabolik Kriz: Şiddetli kusma, dehidratasyon, hipotoni ve solunum sıkıntısı (Kussmaul solunumu).
- Ketotik Asidoz: Çok derin ve tekrarlayıcı ketoasidoz atakları en tipik bulgusudur.
- Nörolojik Etkiler: Tedavi edilmeyen veya ağır atak geçiren hastalarda gelişimsel gerilik veya bazal ganglion hasarına bağlı hareket bozuklukları görülebilir.
Tanı Yöntemleri
Tanı, şüphe üzerine yapılan spesifik testlerle konur:
- İdrar Organik Asit Analizi: İdrarda tipik olarak 2-metil-3-hidroksibütirat, 2-metilasetasetat ve tiglilglisin artışı görülür.
- Tandem MS (Kan): C5:1 (tiglil-karnitin) ve C5-OH (2-metil-3-hidroksibütiril-karnitin) artışı saptanır.
- Enzim Analizi: Fibroblastlarda veya lökositlerde düşük enzim aktivitesinin gösterilmesi.
- Genetik Test: ACAT1 gen mutasyonunun gösterilmesiyle kesin tanı konur.
Tedavi ve Yönetim
Tedavinin ana amacı akut atakları önlemek ve asidozu kontrol altına almaktır:
- Diyet: İzolösin kısıtlı diyet uygulanır (yüksek proteinli gıdalardan kaçınma).
- Açlıktan Kaçınma: Keton üretimini tetiklememek için uzun süreli açlıklar kesinlikle önlenmelidir.
- Karnitin Desteği: Biriken organik asitlerin atılımına yardımcı olmak için oral L-karnitin takviyesi yapılır.
- Akut Atak Yönetimi: İntravenöz glukoz (anabolizmayı uyarmak için) ve sodyum bikarbonat ile asidozun düzeltilmesi.
Bu hastalar atak dışı dönemlerde genellikle tamamen sağlıklı görünürler, bu nedenle erken tanı ve koruyucu önlemler prognoz açısından hayati öneme sahiptir.