TANIM
Uniparental dizomi (UPD): Bir bireyin bir kromozom çiftinin her iki kopyasını da tek ebeveynden almasıdır.
- Heterodizomi: Aynı ebeveynden gelen iki farklı homolog kromozom (meiyoz I hatası)
- İzodizomi: Aynı kromozomun iki kopyası (kopyalanmış) (meiyoz II veya mitotik hata)
PATOFİZYOLOJİ (2 ANA MEKANİZMA)
1. Genomik imprinting bozukluğu
Bazı genler sadece anne veya baba kökenliyken aktif olur.
UPD → yanlış ebeveyn → gen ekspresyonu kaybı / aşırı ekspresyon
En önemli klinik grup
2. Resesif hastalıkların ortaya çıkması (özellikle izodizomi)
İzodizomi → homozigotluk → gizli mutasyon açığa çıkar
UPD HASTALIKLARI TABLO
| Hastalık | Kromozom | UPD tipi | Temel mekanizma | Klinik |
|---|---|---|---|---|
| Prader-Willi syndrome | 15q11-q13 | Maternal UPD | Paternal genler yok | Hipotoni, hiperfaji, obezite, hipogonadizm |
| Angelman syndrome | 15q11-q13 | Paternal UPD | Maternal genler yok | Mental retardasyon, ataksi, “happy puppet” |
| Beckwith-Wiedemann syndrome | 11p15 | Paternal UPD | IGF2 ↑ | Makrozomi, makroglossi, organomegali |
| Silver-Russell syndrome | 7 veya 11 | Maternal UPD (chr7) | IGF ↓ | İntrauterin büyüme geriliği |
| Transient neonatal diabetes mellitus | 6 | Paternal UPD | Overexpression | Yenidoğan diyabeti |
| Temple syndrome | 14 | Maternal UPD | İmprinting bozukluğu | Kısa boy, erken puberte |
| Kagami-Ogata syndrome | 14 | Paternal UPD | İmprinting | Göğüs anomalileri, gelişimsel sorunlar |
“RESİSİF HASTALIK + İZODİZOMİ” (SINAV TUZAĞI)
İzodizomi → aynı mutasyonun 2 kopyası → otozomal resesif hastalık
Örnekler:
- Cystic fibrosis
- Duchenne muscular dystrophy (nadir UPD ile)
- Congenital adrenal hyperplasia
Özellikle:
- Tek ebeveyn taşıyıcı ama çocuk hasta → UPD düşün!
MEKANİZMA
En sık:
Trizomi rescue
- Başlangıçta trisomi oluşur
- Fazla kromozom atılır
- Aynı ebeveynden 2 kromozom kalır → UPD
KLİNİK İPUÇLARI
- 15. kromozom = Prader-Willi / Angelman
- Maternal UPD → Prader-Willi
- Paternal UPD → Angelman
- 11p15 → Beckwith vs Silver-Russell
- Paternal → büyüme ↑
- Maternal → büyüme ↓
- İzodizomi = resesif hastalık riski
- Normal karyotip + anormal fenotip → UPD düşün
TANI
- DNA metilasyon analizi
- SNP array
- Mikrosatellit analizi
ÖZET
👉 UPD = 2 kromozom tek ebeveynden
👉 En önemli sonuç = imprinting hastalıkları
👉 En klasik:
- Prader-Willi → maternal UPD
- Angelman → paternal UPD