Savaş Tıbbı ve Harp Cerrahisi Bölümleri

yazar

SAVAŞ TIBBI ve HARP CERRAHİSİ **

1- Genel Cerrahi

2- Ortopedi ve Travmatoloji

3- Plastik, Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi

4- Göğüs Cerrahisi

5- Kalp ve Damar Cerrahisi

6- Acil Tıp / Toksikoloji ve Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer Tehditler (KBRN)-Patlama

7- Radyoloji

8-Beyin ve Sinir Cerrahisi

SAVAŞ TIBBI VE HARP CERRAHİSİ: Kapsamlı Referans Kılavuzu İçeriği

Harp cerrahisi, sivil travma cerrahisinin üniformalı versiyonu değildir. Kısıtlı lojistik, taktiksel tehditler, çoklu ve kompleks yaralanma mekanizmaları (yüksek hızlı balistik, blast etkisi) ve triyaj zorunlulukları nedeniyle tamamen farklı bir doktrin gerektirir.

Sekiz ana disiplini kapsayan, NATO askeri tıbbi doktrinleri (STANAG), TCCC (Tactical Combat Casualty Care) ve Hasar Kontrol Cerrahisi (Damage Control Surgery – DCS) prensipleriyle entegre edilmiş çok detaylı bir referans kitabı içeriği

1. Genel Cerrahi (Harp Cerrahisinde Abdominal ve Pelvik Travmalar)

Harp cerrahisinde genel cerrahinin temel felsefesi “anatomik onarım” değil, “fizyolojik tükenmişliğin (ölümcül triad: hipotermi, koagülopati, asidoz) önlenmesi” yani Hasar Kontrol Cerrahisidir.

  • Balistik ve Blast Patofizyolojisi: Yüksek hızlı mermi kavitasyon etkileri, şarapnel penetrasyonu, sekonder ve tersiyer blast yaralanmaları.
  • Hasar Kontrol Cerrahisi (DCS) Evreleri:
    • Evre 1 (Laparotomi): Kanamayı durdur (Packing, Pringle manevrası), kontaminasyonu sınırla (barsak ligasyonu veya stapler ile kapatma, anastomoz yok).
    • Evre 2 (YBÜ): Fizyolojik restorasyon (kan bankası yönetimi, asidoz ve koagülopati düzeltimi).
    • Evre 3 (Kesin Cerrahi): Planlı re-laparotomi ve anatomik rekonstrüksiyon.
  • Solid Organ Yaralanmaları: Karaciğer packing teknikleri, dalak ve böbrek yaralanmalarında nefrektomi/splenektomi eşikleri.
  • Hollow Viskus (İçi Boş Organ) Yaralanmaları: Geniş rezeksiyonlar, ostomi açma endikasyonları vs. primer onarım kontrendikasyonları.
  • Açık Batın Yönetimi: Taktik sahada Bogota Bag, vakum yardımlı kapama (VAC) sistemleri ve abdominal kompartman sendromu yönetimi.

2. Ortopedi ve Travmatoloji (Ekstremite Kurtarma ve Amputasyon Prensipleri)

Savaş alanındaki yaralanmaların %60-70’i ekstremite kaynaklıdır.

  • Savaş Alanı Turnike Uygulamaları: Turnike sendromu, iskemi süresi, turnike konversiyonu ve fasyotomi endikasyonları.
  • Kompleks Açık Kırıklar: Gustilo-Anderson Sınıflandırmasının harp sahasına adaptasyonu.
  • Geçici Stabilizasyon: İleri cerrahi merkeze (Rol 2/Rol 3) tahliye öncesi hasar kontrol ortopedisi (Damage Control Orthopedics – DCO). Eksternal fiksatörlerin hızlı uygulanması (pin-to-bar sistemleri).
  • Harp Amputasyonları: Giyotin (açık dairesel) amputasyon endikasyonları. Primer güdük kapatılmasının kontrendikasyonları (enfeksiyon/gazlı gangren riski).
  • Crush (Ezilme) Sendromu: Enkaz altı kurtarma, rabdomiyoliz, miyoglobinürik akut böbrek yetmezliğinin önlenmesi ve hiperkalemi yönetimi.

3. Plastik, Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi (Yumuşak Doku ve Termal/Kimyasal Yanıklar)

  • Savaş Yanıkları: Beyaz fosfor (oksijensiz bırakma ve debridman prensipleri), napalm, magnezyum ve termobarik silah yanıklarının spesifik cerrahi ve medikal yönetimi.
  • Yumuşak Doku Kayıpları: Geniş doku defektlerinde yara yatağı hazırlığı, seri debridmanlar, negatif basınçlı yara kapama.
  • Flep ve Greft Cerrahisi: Taktik tahliye sonrası (Rol 3/Rol 4) erken/geç rekonstrüksiyon zamanlaması. Pediküllü flepler ve mikrovasküler serbest flep planlaması.
  • Maksillofasiyal Travmalar: Zor havayolu yönetimi, acil trakeostomi/krikotiroidotomi, alt ve üst çene stabilizasyonu.

4. Göğüs Cerrahisi (Kardiyotorasik Travmalar ve Havayolu)

Toraks travmalarında hızlı tanı ve basit girişimler hayat kurtarır; vakaların çoğu tüp torakostomi ile yönetilebilir.

  • Ölümcül Göğüs Yaralanmaları (TCCC “MARCH” Algoritması “R” – Respiration): Tansiyon pnömotoraks, açık pnömotoraks (göğüs kafesi defektleri ve valfli göğüs bandı kullanımı), masif hemotoraks.
  • Acil Servis (Resüsitatif) Torakotomisi: Endikasyonlar (penetran vs. künt travma), kardiyak masaj, inen aortun klemplenmesi (cross-clamping).
  • Akciğer Parankim Yaralanmaları: Traktotomi (şarapnel/mermi yolunun açılması ve kanayan damarların bağlanması), pnömonektomiden kaçınma stratejileri (atipik rezeksiyonlar).

5. Kalp ve Damar Cerrahisi (Vasküler Hasar Kontrolü)

Major vasküler yaralanmalarda zamanla yarış, santral ve periferik hemodinaminin korunmasına dayanır.

  • Ekstremite Vasküler Travmaları: Şant mı, ligasyon mu, primer tamir mi? Geçici intravasküler şantların (Argyle/Pruitt-Inahara) hasar kontrol cerrahisindeki kritik rolü.
  • REBOA (Resuscitative Endovascular Balloon Occlusion of the Aorta): Torakotomiye alternatif olarak, komprese edilemeyen non-komprese gövde (junctional) ve pelvik kanamalarda Zone 1 ve Zone 3 balon oklüzyon algoritmaları.
  • Boyun ve Aksillo-Subklavyen Yaralanmalar: Zonlara göre yaklaşım, sternotomi ve torakotomi insizyonlarının vasküler kontrol için uzatılması.
  • Kardiyak Penetran Travmalar: Miyokardiyal rüptürler, kardiyak tamponadın tanınması (Beck triadı yanılgıları) ve Foley kateter/parmak ile kardiyak kanama kontrol teknikleri (Tractotomy/Cardiorrhaphy).
  • Reperfüzyon Hasarı: Başarılı bir revaskülarizasyon sonrası zorunlu fasyotomi gereksinimi ve kompartman sendromu yönetimi.

6. Acil Tıp / Toksikoloji ve KBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer)

Harp cerrahisinin triyaj ve sistem giriş kapısıdır.

  • Askeri Triyaj Sistemleri: NATO standartlarına göre Gecikmeli, Acil, Çok Acil, Bekleyen (Ekspektan) kategorileri ve sivil MASCAL (Mass Casualty) olaylarından farkları.
  • KBRN Saha Yönetimi: Sıcak zon, ılık zon (dekontaminasyon hattı) ve soğuk zon (tedavi) organizasyonu. Kirli yaralıların cerrahi ünitelere kabul protokolleri.
  • Toksikoloji ve Tıbbi Müdahale:
    • Sinir Gazları (Sarin, VX): Asetilkolinesteraz inhibisyonu tablosu. Atropin, oksim (Pralidoksim) ve diazepam (oto-enjektörler).
    • Yakıcı/Vezikan Gazlar (Hardal/Mustard): Cilt ve solunum yolu bulguları, dekontaminasyon sıvıları.
    • Boğucu ve Kan Zehirleri: Fosgen (ARDS tablosu) ve Siyanür (Hidroksokobalamin/Sodyum tiyosülfat kitleri).
  • Radyasyon Sendromu: Akut Radyasyon Sendromu (ARS) evrelemesi, hematopoietik, gastrointestinal ve nörolojik sendrom ayrımı.

7. Radyoloji (Taktik Sahada Görüntüleme)

İmkanların kısıtlı olduğu Rol 1 ve Rol 2 tesislerinde görüntüleme stratejileri.

  • Travma Sonografisi: eFAST (Extended Focused Assessment with Sonography for Trauma). Batın içi serbest sıvı, perikardiyal efüzyon ve pnömotoraksın ultrasonografik tanısı. Savaş alanında taşınabilir USG cihazlarının entegrasyonu.
  • Konvansiyonel X-Ray: Balistik parçaların (şarapnel, mermi çekirdeği) lokalizasyonu ve kırık tespiti.
  • Taşınabilir/Sahra BT: Rol 2+ ve Rol 3 hastanelerinde çoklu travmalı hastanın hızlı taranması (Whole Body CT).
  • Girişimsel Radyoloji: Pelvik fraktürler ve solid organ yaralanmalarında (eğer donanım varsa) anjiyografik embolizasyon teknikleri.

8. Beyin ve Sinir Cerrahisi (Nörotravma)

Savaş alanında intrakraniyal basınç (İKB) yönetimi ve sekonder beyin hasarının önlenmesi esastır.

  • Blast İndüklü Nörotravma (BINT): Kafatası bütünlüğü bozulmadan İEY (El Yapımı Patlayıcı) basınç dalgasına bağlı gelişen mikroskobik aksonal hasar ve nöro-enflamasyon.
  • Penetran Kraniyal Travmalar: Mermi ve şarapnel giriş-çıkış deliklerinin yönetimi. Kemik fragmanlarının ve yabancı cisimlerin debridmanı (ne kadarı çıkarılmalı, ne kadarı bırakılmalı?).
  • Cerrahi Dekompresyon: Dekompresif kraniektomi endikasyonları. Sahra şartlarında “Hasar Kontrol Nörocerrahisi”.
  • Spinal Travmalar: Servikal stabilizasyon zorlukları (özellikle havayolu müdahalesi sırasında). Vertebral kolonun penetran yaralanmalarında BOS sızıntısı ve menenjit profilaksisi.
  • Sekonder Hasar Önlemi: Hipoksi, hipotansiyon ve hiperkapniden kaçınma stratejileri; taktik tahliye sırasında aeromedikal (helikopter/uçak) uçuş fizyolojisinin İKB üzerine etkileri.