Sialolitiazis, tükürük bezlerinin duktal sistemi içinde kalsifiye yapılar (taşlar) oluşmasıyla karakterize, tükürük bezlerinin en sık görülen inflamatuar hastalığıdır. Bir cerrah olarak, bu tabloyu özellikle post-prandiyal (yemek sonrası) ağrılı şişlikler üzerinden teşhis etmeniz ve cerrahi mi yoksa konservatif mi ilerleyeceğinizi taşın lokasyonuna göre belirlemeniz gerekir.
İşte klinik ve cerrahi perspektifle hazırlanmış notlarınız:
Etyoloji ve Dağılım
Tükürük bezleri arasında taş oluşumu homojen bir dağılım göstermez:
- Submandibuler Bez (Wharton Kanalı): %80-90. (En sık).
- Neden: Wharton kanalı daha uzun ve yukarı eğimlidir (staz riski). Tükürük daha alkalidir ve kalsiyum/müsin oranı yüksektir.
- Parotis Bezi (Stensen Kanalı): %10-20.
- Sublingual ve Minör Tükürük Bezleri: %1’den az.
Klinik Belirti ve Bulgular
- Yemek Sonrası Ağrı (Salivary Colic): Yemek yerken tükürük salgısının artması, tıkanıklık nedeniyle bezin aniden şişmesine ve şiddetli ağrıya neden olur. Yemekten bir süre sonra şişlik iner.
- Bimanüel Muayene: Ağız tabanı palpe edildiğinde taş ele gelebilir.
- Sialadenit: Taşın neden olduğu staz, sekonder enfeksiyonlara (stafilokok kaynaklı) yol açarak ateş ve pürülan drenaja neden olabilir.
Tanı Yöntemleri
- Konvansiyonel Grafi: Submandibuler taşların %80’i radyoopaktır. “Ağız tabanı grafisi” (Occlusal view) taşı gösterebilir. Parotis taşlarının çoğu radyolüsanttır.
- Ultrasonografi (USG): İlk basamak görüntülemedir; taşın yerini ve bezin inflamasyon durumunu gösterir.
- BT (Kontrastsız): Küçük ve radyoopak olmayan taşların saptanmasında altın standarttır.
- Sialografi: Kanal içine kontrast madde verilerek darlık ve dolum defektlerinin izlenmesidir (Akut enfeksiyonda kontrendikedir).
Tedavi ve Cerrahi Yaklaşım
Tedavi planı taşın büyüklüğü ve kanal içindeki yerine (proksimal vs. distal) göre değişir:
A. Konservatif Tedavi (Küçük Taşlar için)
- Sialagoglar: Limon veya ekşi sakız gibi tükürük salgısını artıran ajanlar.
- Masaj ve Hidrasyon: Taşın mekanik olarak itilmesi.
- Antibiyotik: Eğer sekonder sialadenit varsa.
B. Cerrahi ve Girişimsel Tedavi
- Sialendoskopi: Günümüzdeki en modern yaklaşımdır. Fiberoptik mikroskoplarla kanal içine girilerek taşlar “basket” yöntemiyle çıkarılır veya lazerle kırılır.
- Duktal İnsizyon (Sialolitotomi): Eğer taş ağız tabanına yakınsa (distal), ağız içinden yapılan küçük bir insizyonla taş çıkarılır.
- Sialadenektomi (Bezin Çıkarılması): Eğer taş bezin parankimi içindeyse (proksimal/intraglandüler) ve kronik fibrozis gelişmişse, tüm bez cerrahi olarak eksize edilir.
Cerrahın Notu (Anatomik Dikkat)
Submandibuler bez cerrahisinde (Sialadenektomi), N. Marginalis Mandibulae, N. Hypoglossus ve N. Lingualis korunması gereken hayati yapılardır. Özellikle Wharton kanalı insizyonu sırasında Lingual sinirin kanalın altından çapraz yaparak geçtiği unutulmamalıdır.
———————————-
Sialolitiazis, tükürük bezlerinde (en sık submandibular) taş oluşumudur.
En sık lokalizasyon
Submandibular bez (%80–90)
Neden?
- Tükürük daha viskoz
- Kalsiyum içeriği yüksek
- Kanal (Wharton kanalı) uzun ve yukarı doğru
Patogenez
- Tükürük stazı
- Mineral (Ca++) birikimi
- Organik çekirdek (debris, mukus)
sonuç: taş oluşumu + kanal tıkanması
Klinik bulgular
EN ÖNEMLİ:
Yemekle artan ağrı + şişlik
Diğerleri:
- Submandibular bölgede hassasiyet
- Ağız tabanında sertlik
- Enfeksiyon gelişirse:
- kızarıklık
- püy
KLİNİK İPUCU
“Yemek sırasında ağrı + şişlik”; Sialolitiazis
Tanı
Klinik muayene
- Palpasyonla taş hissedilebilir
Görüntüleme:
- USG (ilk tercih)
- BT (en duyarlı)
- Sialografi (nadiren)
Tedavi
Küçük taş
- Masaj
- Sialogog (limon vs.)
- Hidrasyon
Büyük taş
- Cerrahi çıkarım
- Endoskopik çıkarım
Komplike olursa:
- Antibiyotik
Komplikasyonlar
- Sialadenit (enfeksiyon)
- Kronik bez hasarı
AYIRICI TANILAR
| Hastalık | Fark |
|---|---|
| Sialadenit | enfeksiyon baskın |
| Tümör | ağrısız |
| Kist | yumuşak |
ALTIN CÜMLELER
- En sık bez = submandibular
- Yemekle artan ağrı = obstrüksiyon
- Tedavi = taş boyutuna göre
Sialolitiazis = submandibular bez + yemekle ağrı + taş