Seçici progesteron reseptör modülatörleri (SPRM’ler), progesteron reseptörlerine (PR) bağlanarak dokuya özgü (agonist, antagonist veya karma) etki gösteren sentetik bileşiklerdir. Bu ajanlar genellikle farmakolojik aktivite profillerine (agonist/antagonist dengesine) ve kimyasal yapılarına göre sınıflandırılır.
FARMAKOLOJİK AKTİVİTE PROFİLİNE GÖRE SINIFLAMA
SPRM’ler, saf progesteron agonistleri (progestinler) ile saf progesteron antagonistleri arasında yer alan bir spektrum üzerinde sınıflandırılır:
1-Ağırlıklı Antagonist Özellik Gösterenler: Reseptörü büyük oranda bloke ederler, ancak belirli dokularda çok zayıf agonist aktivite gösterebilirler.
a-Mifepriston (RU-486): İlk geliştirilen ve en güçlü antiprogestin aktiviteye sahip moleküldür. Aynı zamanda güçlü antiglukokortikoid etki de gösterir. Tıbbi abortus, acil kontrasepsiyon ve Cushing sendromu tedavisinde kullanılır.
b-Onapriston (ZK 98299): Saf progesteron antagonistine yakın bir profil çizer. Karaciğer toksisitesi nedeniyle klinik gelişimi sınırlandırılmıştır.
c-Lilopriston: Mifepristona yapısal olarak benzer, güçlü antiprogestin etkili ajandır.
2-Karma (Mikst) Agonist / Antagonist Profil Gösterenler: Hedef dokudaki PR-A ve PR-B izoform oranlarına ve ko-aktivatör/ko-represör proteinlere göre farklı davranırlar.
a-Ulipristal Asetat (CDB-2914): Hem acil kontrasepsiyon hem de uterin miyom tedavisi için onay almış en yaygın SPRM’dir.
b-Telapriston Asetat (CDB-4124): Uterin miyom ve endometriozis tedavisi için araştırılan, antagonist yönü belirgin ancak karma etkili bir moleküldür.
c-Vilaprisan: Yüksek PR seçiciliğine sahip, yoğun menstrüel kanama ve miyom tedavisi için geliştirilen modern bir SPRM’dir.
3-Ağırlıklı Agonist Özellik Gösterenler; Asoprisnil (J867) ve Asoprisnil Ekamat Diğer SPRM’lere kıyasla progesteron agonist aktivitesi daha belirgin olan, endometriyum üzerinde antiproliferatif etki gösteren ancak klinik çalışmaları ticari ve güvenlik nedenleriyle durdurulan ajanlardır.
KİMYASAL YAPILARINA GÖRE SINIFLAMA
Farmasötik kimya açısından SPRM’ler steroidal ve non-steroidal olmak üzere iki ana gruba ayrılır:
| Kimyasal Grup | Yapısal Özellik | Örnek İlaçlar / Moleküller |
| Steroidal SPRM’ler | 19-norprogesteron veya 19-nortestosteron iskeletine sahip, C11 konumunda hacimli yan zincirler (örn. dimetilaminofenil) taşıyan türevlerdir. | Mifepriston, Ulipristal asetat, Asoprisnil, Telapriston, Vilaprisan, Onapriston |
| Non-Steroidal SPRM’ler | Steroid halkası içermeyen, farklı reseptör seçiciliği sağlamak amacıyla sentezlenen deneysel moleküllerdir. | Tanaproget, Guggulsteron (doğal bileşik) |
ATC (ANATOMİK TERAPÖTİK KİMYASAL) SINIFLAMASI
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ilaç sınıflandırma sisteminde SPRM’ler şu kod altında yer alır:
G03XB – Antiprogestojenler: Genitoüriner sistem ve seks hormonları ana grubu altında sınıflandırılır. Bu kodda Mifepriston (G03XB01) ve Ulipristal (G03XB02) yer almaktadır. [
Sınıf Etkisi: PAEC (Progesterone Receptor Modulator-Associated Endometrial Changes)
Tüm SPRM sınıfı ilaçların ortak ve karakteristik histolojik etkisi, endometriyumda oluşturdukları PAEC adı verilen iyi huylu yapısal değişikliklerdir. Bu tabloda endometriyal bezlerde kistik dilatasyon ve epitelde mitotik aktivite azalması görülür; bu durum endometriyal hiperplazi ile karıştırılmamalıdır.