Yersinia pestis
Verilen bilgiler doğrudur:
- Wayson, Giemsa veya Wright boyasıyla bipolar boyanır.
- “Çengelli iğne/güvenlik iğnesi” görünümü oluşturur.
- Veba etkenidir.
- Klasik vektörü enfekte kemirgen piresidir.
- Ancak pnömonik veba insandan insana solunum damlacıklarıyla bulaşabilir.
Mikrobiyolojik özellikleri
| Özellik | Yersinia pestis |
| Morfoloji | Küçük, oval Gram-negatif kokobasil |
| Boyanma | Bipolar — safety pin görünümü |
| Özel boyalar | Wayson, Giemsa, Wright |
| Hareket | Hareketsiz |
| Spor | Oluşturmaz |
| Kapsül | 37°C’de belirgin F1 kapsülü |
| Oksidaz | Negatif |
| Üreaz | Negatif |
| Metabolizma | Fakültatif anaerop |
| Doğal rezervuar | Kemirgenler |
| Klasik vektör | Xenopsylla cheopis |
| Biyogüvenlik | Aerosol riski nedeniyle özel laboratuvar önlemi |
Wayson boyasıyla bakterinin uçları daha koyu, merkezi daha soluk görünür:
Bipolar boyanma → gu¨venlik ig˘nesi go¨ru¨nu¨mu¨
Bu görünüm hızlı ön tanı sağlar; tek başına kesin tanı değildir. Lenf nodu aspiratı, kan veya balgamda görülebilir. CDC tanı bilgisi
Bulaşma döngüsü
Pire aracılı bulaşma
Pire enfekte kemirgenden kan emer ve Y. pestis’i alır. Bakteri pirenin ön bağırsağında/proventrikulusunda çoğalarak biyofilm oluşturabilir.
Kemirgen→Pire→Proventriku¨ler biyofilm→Yeni konak
Biyofilm pirenin sindirim kanalını tıkar:
- Pire kanla yeterince beslenemez.
- Tekrar tekrar ısırır.
- Emilen kan tıkanmış proventrikulustan geri kaçar.
- Bakteriler ısırık bölgesine regürjite edilir.
Diğer bulaşma yolları
- Enfekte hayvan dokusuyla doğrudan temas
- Enfekte kedi ve diğer hayvanların solunum sekresyonları
- Laboratuvar aerosolleri
- Pnömonik vebalı hastadan damlacık yoluyla
Bubonik veba insandan insana rutin olarak bulaşmaz. İnsandan insana bulaş açısından esas tehlikeli form primer veya sekonder pnömonik vebadır.
Virülans faktörleri
| Virülans faktörü | Görevi |
| F1 kapsül antijeni | Antifagositik etki |
| Yop proteinleri | Fagositoz ve inflamatuvar yanıtı baskılar |
| Tip III sekresyon sistemi | Yop’ları konak hücreye enjekte eder |
| V ve W antijenleri | Tip III sekresyon sistemi/virülansla ilişkili |
| Pla proteazı | Plazminojeni aktive eder, fibrini parçalar ve yayılımı kolaylaştırır |
| Ymt | Pirenin sindirim sisteminde yaşama katkı sağlar |
| Hms sistemi | Pire proventrikulusunda biyofilm oluşumu |
| LPS | Endotoksin etkisi |
F1 kapsülü
- Caf1 proteiniyle ilişkilidir.
- Özellikle memeli vücut sıcaklığında, yaklaşık 37°C’de belirginleşir.
- Fagositozu azaltır.
- Tanıda hedef antijen olarak kullanılabilir.
F1-negatif suşlar bulunabildiğinden negatif F1 testi enfeksiyonu kesin dışlamaz.
Yop proteinleri
Yersinia dış proteinleri:
- Aktin iskeletini bozar.
- Fagositozu engeller.
- Makrofaj ve nötrofil fonksiyonunu baskılar.
- Sitokin yanıtını değiştirir.
Tip III sekresyon sistemi bakterinin konak hücreyle temas etmesi üzerine Yop proteinlerini doğrudan hücre içine aktarır.
Pla proteazı
Pla bir plazminojen aktivatörüdür:
- Plazmin oluşumunu artırır.
- Fibrin bariyerlerini parçalar.
- Bakterinin deri giriş yerinden lenfatiklere ve dokulara yayılmasını kolaylaştırır.
- Pnömonik enfeksiyonun invazyonuna katkıda bulunur.
Ymt ve Hms ayrımı
- Ymt: Pire orta bağırsağında bakterinin yaşamını destekler.
- Hms: Proventriküler biyofilm ve klasik pire blokajıyla ilişkilidir.
Vebanın klinik formları
1. Bubonik veba
En sık klasik formdur.
Pire ısırığından sonra bakteri lenfatiklerle bölgesel lenf noduna gider.
Bulgular:
- Ani yüksek ateş
- Titreme
- Halsizlik
- Şiddetli baş ağrısı
- Çok ağrılı lenfadenopati: bubo
Bubolar en sık:
- İnguinal
- Femoral
- Aksiller
- Servikal
bölgelerde görülür.
Lenf nodunda:
- Hemorajik nekroz
- Yoğun inflamasyon
- Çok sayıda bakteri
bulunabilir.
2. Septisemik veba
Primer gelişebilir veya bubonik vebanın komplikasyonu olabilir.
- Ağır sepsis ve şok
- DIC
- Purpura
- Ekimoz
- Akral iskemi ve gangren
- Çoklu organ yetersizliği
“Kara ölüm” adı, yaygın kanama ve akral nekrozla ilişkilidir.
Bubo bulunmayabilir; bu nedenle tanı gecikebilir.
3. Pnömonik veba
Primer pnömonik veba
Enfekte damlacık veya aerosolün inhalasyonuyla gelişir.
Sekonder pnömonik veba
Bubonik veya septisemik enfeksiyonun hematojen olarak akciğere yayılmasıyla gelişir.
Bulgular:
- Ani ateş
- Öksürük
- Dispne
- Göğüs ağrısı
- Kanlı balgam
- Hızla ilerleyen nekrotizan pnömoni
- Solunum yetersizliği
Pnömonik veba:
- İnsandan insana damlacıkla bulaşabilir.
- Çok hızlı ilerler.
- Tedavi gecikirse ölüm oranı yüksektir.
- Acil damlacık izolasyonu ve temaslı değerlendirmesi gerektirir.
Daha nadir formlar
- Veba menenjiti
- Farengeal veba
- Gastrointestinal veba
- Kutanöz veba
Tanı
Alınabilecek örnekler:
- Bubo aspiratı
- Kan kültürü
- Balgam veya trakeal aspirat
- BOS
- Doku örnekleri
Tanı yöntemleri:
- Gram boyama
- Wayson/Giemsa/Wright boyama
- Kültür
- PCR
- F1 antijen testi
- Serolojik inceleme
Laboratuvar şüphesinde personel önceden uyarılmalıdır; kültür işlemleri aerosol riski oluşturabilir.
Kültür özellikleri
- Kanlı agarda gri-beyaz koloniler
- Olgun kolonilerde kabarık merkez ve düzensiz kenar
- Sıvı besiyerinde sarkıt benzeri stalaktit büyüme
- Bazı kolonilerde “dövülmüş bakır” yüzey görünümü
Tedavi ve profilaksi
Tedavi mikrobiyolojik doğrulama beklenmeden başlanmalıdır.
Güncel etkili seçenekler:
- Gentamisin
- Streptomisin
- Siprofloksasin
- Levofloksasin
- Moksifloksasin
- Doksisiklin
Menenjit gibi özel tutulumlarda santral sinir sistemi penetrasyonu dikkate alınır. CDC, siprofloksasin dahil florokinolonları güncel birinci seçenekler arasında değerlendirmektedir. CDC tedavi ve profilaksi rehberi
Yakın pnömonik temas veya yüksek riskli laboratuvar maruziyetinde:
- Doksisiklin veya
- Siprofloksasin/levofloksasin
ile temas sonrası profilaksi uygulanabilir.
Diğer bipolar boyanan bakteriler
“Güvenlik iğnesi” görünümü yalnız Y. pestis’e tamamen özgü değildir.
Bipolar boyanma gösterebilenler:
- Yersinia pestis
- Burkholderia pseudomallei
- Pasteurella multocida
- Bazı diğer Gram-negatif kokobasiller
Bu nedenle epidemiyoloji ve klinik tablo önemlidir.
TUS/YDUS kısa ezber
- Y. pestis → Wayson → bipolar safety pin
- Pire → Xenopsylla cheopis
- Bubo → ağrılı lenfadenopati
- Pnömonik veba → damlacıkla insandan insana
- F1 kapsül → antifagositik
- Yop → Tip III sekresyon
- Pla → doku yayılımı
- Ymt → pire bağırsağında yaşam
- Hms → biyofilm ve pire blokajı
Çok zor YDUS sorusu
Kemirgen ölümlerinin arttığı bölgede yaşayan bir hastada pire ısırığından birkaç gün sonra ateş ve ağrılı inguinal lenfadenopati gelişiyor. Lenf nodu aspiratında Wayson boyasıyla bipolar boyanan Gram-negatif kokobasiller görülüyor. Bölgeden yakalanan pirelerde bakterinin proventrikulusunda yoğun biyofilm ve kanal tıkanıklığı saptanıyor.
Bakterinin pire tarafından etkili biçimde taşınmasını sağlayan faktör eşleştirmesi hangisidir?
A) F1 kapsülü – pirede proventriküler biyofilm oluşumu
B) Pla proteazı – pire orta bağırsağında fosfolipit toksisitesinden korunma
C) Ymt – pire bağırsağında yaşam; Hms sistemi – proventriküler biyofilm ve blokaj
D) Yop proteinleri – pirenin proventrikulusuna yapışma
E) LPS – sıcaklığa bağlı F1 kapsül sentezi
Doğru cevap: C
- Ymt, bakterinin pire sindirim sistemindeki zararlı lipid ürünlerine dayanmasına ve yaşamını sürdürmesine katkı sağlar.
- Hms sistemi, pire proventrikulusunda biyofilm oluşumu ve klasik blokaj fenotipiyle ilişkilidir.
- Bloke pire beslenemez, tekrar tekrar ısırır ve bakteriyi yeni konağa regürjite eder.
F1 kapsülü memelide antifagositoz; Pla doku invazyonu; Yop proteinleri ise memeli fagositlerinin baskılanması açısından önemlidir.