Aşağıdaki hastalıklardan hangisinde alfa fetoprotein artmaz?
A)Fankoni aplastik anemisi
B) Omfalosel
C) Ataksi –telenjektazi
D) Edwards sendromu
E) Tirozinemi tip 1
Cevap D
Alfa-fetoprotein artışı yapan durumlar
Alfa-fetoprotein (AFP) fetal dönemde başlıca yolk sac ve fetal karaciğer tarafından üretilen bir glikoproteindir. Erişkinde belirgin yükselmesi özellikle hepatoselüler tümörleri ve yolk sac komponentli germ hücreli tümörleri düşündürür.
1. Malign hastalıklar
| Patoloji | AFP özelliği |
|---|---|
| Hepatoselüler karsinom (HCC) | En önemli erişkin solid tümör ilişkisi |
| Hepatoblastom | Çocuklarda genellikle çok yüksek |
| Yolk sac tümörü | En karakteristik germ hücreli tümör |
| Embriyonel karsinom | AFP artabilir |
| Mikst nonseminomatöz germ hücreli tümör | Yolk sac/embriyonel komponent varsa artar |
| Teratokarsinom | AFP üreten komponent içerirse artar |
| AFP üreten gastrik karsinom | Nadir |
| Hepatoid adenokarsinom | Mide, over, pankreas gibi organlarda gelişebilir |
| Bazı pankreas, akciğer ve kolorektal kanserler | Nadir/paraneoplastik artış |
Germ hücreli tümörlerde ayırım
| Tümör | AFP | β-hCG |
|---|---|---|
| Yolk sac tümörü | ↑↑ | Genellikle normal |
| Embriyonel karsinom | ↑ | ± ↑ |
| Mikst nonseminomatöz tümör | ↑ olabilir | ↑ olabilir |
| Saf seminom | Normal | Sinsityotrofoblast varsa ↑ |
| Disgerminom | Normal | Nadiren ↑ |
| Koryokarsinom | Normal | ↑↑ |
| Saf matür teratom | Normal | Normal |
Saf seminomda AFP yükselmez. Testis kitlesi histolojik olarak seminom görünümünde olmasına rağmen AFP yüksekse, gizli bir nonseminomatöz germ hücreli tümör komponenti kabul edilmelidir.
2. Benign karaciğer hastalıkları
Hepatosit rejenerasyonu AFP üretimini artırabilir:
- Akut viral hepatit
- Kronik hepatit B
- Kronik hepatit C
- Siroz
- Alkol ilişkili hepatit
- İlaç veya toksine bağlı akut karaciğer hasarı
- Masif hepatik nekroz
- Karaciğer rejenerasyonu
Benign hastalıklardaki artış genellikle HCC’de görülen kalıcı ve çok yüksek düzeylerden daha düşüktür; ancak yalnızca AFP değerine dayanarak malignite ayrımı yapılamaz. Görüntüleme ve AFP’nin zaman içindeki değişimi birlikte değerlendirilir.
3. Kalıtsal ve metabolik hastalıklar
| Hastalık | Ayırt edici özellik |
|---|---|
| Ataksi-telenjiektazi | AFP yüksekliği önemli laboratuvar bulgusudur |
| Ataksi-okülomotor apraksi tip 2 | AFP hafif–orta derecede artabilir |
| Herediter tirozinemi tip 1 | Hepatik hasar ve HCC riskiyle AFP çok yükselebilir |
| Herediter AFP persistansı | Hastalık olmaksızın kalıcı AFP yüksekliği |
| Bazı konjenital karaciğer hastalıkları | Hepatosit hasarı/regenerasyonuna bağlı artış |
4. Gebelikte maternal serum AFP artışı
Maternal serum AFP normalde gebelikte fizyolojik olarak yükselir. Beklenenden yüksek değerler şu durumlarda görülür:
- Açık nöral tüp defekti
- Anensefali
- Açık spina bifida
- Meningomiyelosel
- Ön karın duvarı defektleri
- Gastroşizis
- Omfalosel
- Çoklu gebelik
- Gebelik yaşının olduğundan küçük hesaplanması
- Fetal ölüm
- Plasental kanama veya ayrılma
- Fetomaternal kanama
- Konjenital nefroz
- Bazı fetal gastrointestinal ve cilt defektleri
Gebelikte AFP azalması
- Trizomi 21
- Trizomi 18
Açık nöral tüp defekti AFP’yi artırır; kapalı spinal disrafizmde AFP normal olabilir.
5. Fizyolojik AFP yüksekliği
- Fetal yaşam
- Yenidoğan dönemi
- Özellikle prematüre bebekler
- Gebelik
Yenidoğan ve küçük bebeklerde AFP erişkin referans aralığıyla yorumlanmamalıdır. AFP doğumdan sonra fizyolojik olarak azalır; çocukluk döneminde erişkin düzeylerine yaklaşır.
Klinik yorumlama
AFP tek başına kanser tanısı koydurmaz:
- HCC bulunan bazı hastalarda AFP normaldir.
- Hepatit ve sirozda malignite olmadan artabilir.
- Yaşa ve gebelik haftasına göre değerlendirilmelidir.
- Seri ölçümlerde sürekli yükselme tek bir ölçümden daha anlamlıdır.
- Tedavi sonrası yarı ömrüne uygun düşmemesi rezidüel tümör düşündürebilir.
- HCC değerlendirmesinde görüntüleme, AFP-L3 ve gerektiğinde PIVKA-II ile birlikte kullanılabilir.
TUS/YDUS ezberi
AFP’nin üç büyük A’sı:
Akciğer değil, Ana karaciğer tümörleri: HCC–hepatoblastom
Alfa üreten germ hücresi: yolk sac
Açık fetal defektler: nöral tüp–karın duvarı
En güçlü eşleşmeler:
- Erişkin + karaciğer kitlesi → HCC
- Çocuk + karaciğer kitlesi → hepatoblastom
- Testis/over kitlesi + Schiller–Duval cisimciği → yolk sac tümörü
- Ataksi + telenjiektazi → AFP yüksekliği
- Saf seminom → AFP normal
Çok zor YDUS sorusu
Otuz iki yaşındaki erkekte testis kitlesi saptanıyor. Orşiektomi materyalinin büyük bölümü fibröz septalarla ayrılan, berrak sitoplazmalı uniform hücrelerden oluşmaktadır. Serum β-hCG hafif yüksek, AFP ise belirgin yüksektir.
En uygun yorum hangisidir?
A) Sinsityotrofoblast içeren saf seminom AFP yüksekliğini açıklar.
B) Histoloji seminom olduğundan AFP yüksekliği klinik olarak önemsizdir.
C) Tümörde gösterilemeyen nonseminomatöz, özellikle yolk sac komponenti bulunmalıdır.
D) Saf koryokarsinom AFP ve β-hCG’yi birlikte yükseltmiştir.
E) Spermatositik tümörde AFP yüksekliği beklenen bir bulgudur.
Doğru cevap: C
Saf seminomda AFP yükselmez. Seminom β-hCG’yi sinsityotrofoblastlar aracılığıyla artırabilir; fakat belirgin AFP yüksekliği yolk sac veya embriyonel karsinom gibi nonseminomatöz bir komponenti gösterir. Hasta klinik olarak mikst/nonseminomatöz germ hücreli tümör yaklaşımıyla değerlendirilir.