Ensefalit Yapan Paraziter Etkenler
| Etken | Hastalık | Risk Grubu | BOS Tanısı | Prognoz |
|---|---|---|---|---|
| Toxoplasma gondii | Toksoplazmik ensefalit | HIV, transplant, immünsüpresyon | PCR | Tedavi edilebilir |
| Naegleria fowleri | Primer amibik meningoensefalit (PAM) | Sağlıklı gençler | Hareketli trofozoit, PCR | Çok yüksek mortalite (>95%) |
| Acanthamoeba spp. | Granülomatöz amibik ensefalit (GAE) | İmmünsüprese | PCR, biyopsi | Yüksek mortalite |
| Balamuthia mandrillaris | Granülomatöz amibik ensefalit | Hem immünkompetan hem immünsüprese | PCR, biyopsi | Çok yüksek mortalite |
1. Toxoplasma gondii; Toksoplazmik ensefalit
Zorunlu hücre içi protozoondur. Çiğ veya az pişmiş et, Kedi dışkısı, Transplasental geçiş ile bulaşır. En sık; HIV/AIDS (CD4 <100/mm³)***, Organ nakli alıcıları ve Kemoterapi alan hastalarında saptanır. Klinik; Ateş, Baş ağrısı, Fokal nörolojik defisit, Nöbet, Ensefalit şeklinde seyir eder. BOS da PCR ile Toxoplasma DNA’sı saptanarak tanı konur. Hafif lenfositik pleositoz olabilir. Görüntülemede En klasik bulgu; Bazal ganglion ve kortikomedüller bileşkede çok sayıda halka şeklinde kontrastlanan (ring-enhancing) lezyondur. Tedavide Pirimetamin, Sülfadiazin, Lökovorin (folinik asit) kullanılır.
2. Naegleria fowleri; Primer Amibik Meningoensefalit
Primer Amibik Meningoensefalit (PAM) tablosu yapar. Yaşam alanı; Ilık tatlı sular, Göller, Termal havuzlardır. Bulaş; Su burundan girer. Kribriform plak üzerinden Olfaktör sinire daha sonra ise Beyine ulaşır. Klinik; çok hızlı ilerler. Şiddetli baş ağrısı, Ateş, Kusma, Ense sertliği, Bilinç bozukluğu ve Koma ile seyir eder. Ölüm genellikle 3–7 gün içinde gelişebilir. BOS da Islak preparatta hareketli trofozoitlerin görülmesi, PCR ve Kültür (özel laboratuvarlarda) ile tanı konur. Tedavi, Kombinasyon tedavisidir. Amfoterisin B, Miltefosin, Azitromisin, Flukonazol, Rifampisin (bazı protokollerde)
3. Acanthamoeba spp.; Granülomatöz Amibik Ensefalit
Granülomatöz Amibik Ensefalit (GAE) oluşturur. HIV, Transplant hastaları ve Steroid kullananlarda görülür. Klinik, Subakut veya kroniktir. Haftalar–aylar içinde ilerler. Baş ağrısı, Kişilik değişikliği, Nöbet, Fokal nörolojik bulgular şeklindedir. BOS da PCR, Trofozoit ve kistler nadiren görülebilir. Kesin tanı sıklıkla beyin biyopsisindedir. Kesin standart yoktur; çoklu ilaç kombinasyonları kullanılır. Miltefosin, Pentamidin, Flukonazol/İtrakonazol, Sulfadiazin, Azitromisin/Klaritromisin
4. Balamuthia mandrillaris; Granülomatöz Amibik Ensefalit
Granülomatöz amibik ensefalit yapar. Farkı Hem immünkompetan hem de immünsüprese bireylerde görülebilir. Klinik yavaş ilerler. Baş ağrısı, Epileptik nöbet, Ensefalit, Fokal defisit görülür. BOS da PCR Beyin biyopsisi tanı da kullanılan yöntemlerdir. Tedavi; Miltefosin, Flusitozin, Azoller, Makrolidler, Pentamidindir. Başarı oranı düşüktür.
BOS Bulguları
| Etken | BOS’ta beklenen bulgu |
|---|---|
| Toxoplasma gondii | PCR (+), hafif lenfositik pleositoz |
| Naegleria fowleri | Hareketli trofozoitler, PCR (+) |
| Acanthamoeba spp. | PCR (+), nadiren trofozoit/kist |
| Balamuthia mandrillaris | PCR (+), biyopside trofozoit ve kistler |
Ayırıcı Özellikler
| Özellik | Naegleria | Acanthamoeba | Balamuthia | Toxoplasma |
|---|---|---|---|---|
| Hastalık | PAM | GAE | GAE | Toksoplazmik ensefalit |
| Seyir | Akut | Subakut/Kronik | Subakut/Kronik | Subakut |
| İmmünkompetan | Evet | Nadiren | Evet | Nadiren |
| İmmünsüprese | Olabilir | Sık | Sık | Çok sık |
| Bulaş | Burundan su | Çevre/toprak | Toprak | Et, kedi dışkısı |
| BOS’ta trofozoit | Sık | Nadir | Nadir | Yok |
| BOS PCR | Evet | Evet | Evet | Evet |
TUS / YDUS İçin Yüksek Verimli Bilgiler
- Naegleria fowleri → Primer amibik meningoensefalit (PAM); akut, fulminan seyirli; BOS’ta hareketli trofozoit görülebilir.
- Acanthamoeba ve Balamuthia → Granülomatöz amibik ensefalit (GAE); daha yavaş ilerler.
- Toxoplasma gondii → AIDS hastalarında en sık fırsatçı santral sinir sistemi enfeksiyonlarından biridir; BOS’ta PCR, görüntülemede çoklu halka tarzında kontrastlanan lezyonlar tipiktir.
- Naegleria, burundan girerek olfaktör sinir boyunca kribriform plağı geçip beyne ulaşır; bu bulaş yolu TUS’ta sık sorulan klasik bir bilgidir.
Akılda Kalıcı Özet
- Naegleria = Nasal giriş → Nekrotizan akut PAM
- Acanthamoeba = Aylar içinde ilerleyen GAE
- Balamuthia = Beyinde granülomatöz ensefalit, hem immünkompetan hem immünsüprese hastada olabilir
- Toxoplasma = Transplant/HIV, Tipik çoklu ring-enhancing lezyonlar