Monojenik vaskülitler, tek bir gen mutasyonu sonucu ortaya çıkan ve damar duvarında inflamasyon, vaskülit veya vaskülit-benzeri vaskülopati oluşturan kalıtsal hastalıklardır. Özellikle çocukluk çağında başlayan, atipik seyirli, tekrarlayan veya tedaviye dirençli vaskülitlerde akla gelmelidir.
Son yıllarda bu hastalıklar, otoinflamatuvar hastalıklar ve doğuştan bağışıklık sistemi bozuklukları (inborn errors of immunity) kapsamında yeniden sınıflandırılmıştır.
Monojenik Vaskülitlerde Ortak Özellikler
- Erken başlangıç (çoğu çocukluk çağında)
- Aile öyküsü bulunabilir
- Tekrarlayan ateş atakları
- Yüksek akut faz reaktanları
- Cilt vasküliti
- İnme veya nörolojik olaylar
- İmmünsüpresif tedavilere değişken yanıt
- Genetik test ile tanı
Başlıca Monojenik Vaskülitler
1. DADA2 Deficiency of Adenosine Deaminase 2
Gen:
ADA2
Kalıtım:
- Otozomal resesif
Klinik
Çocukluk çağında:
- Livedo retikülaris
- Poliarteritis nodoza benzeri vaskülit
- Tekrarlayan ateş
- İnme
- Nöropati
En Tipik Bulgular
- Erken yaşta iskemik inme
- PAN benzeri vaskülit
Tedavi
En etkili:
- TNF inhibitörleri
Örnek:
- Etanercept
- Adalimumab
2. SAVI STING-Associated Vasculopathy with Onset in Infancy
Gen:
TMEM173
Klinik
- Yenidoğan veya infant başlangıç
- Şiddetli kutanöz vaskülopati
- Dijital nekroz
- Akral ülserasyon
- İnterstisyel akciğer hastalığı
Patogenez
Tip I interferon fazlalığı
Bu nedenle bir:
İnterferonopati
olarak kabul edilir.
Tedavi
- JAK inhibitörleri
Örnek:
Ruxolitinib
3. Aicardi–Goutières Sendromu (AGS)
Genler:
- TREX1
- RNASEH2A
- RNASEH2B
- RNASEH2C
- SAMHD1
Klinik
- İnterferonopati
- Vaskülit benzeri deri lezyonları
- Chilblain lezyonları
- Ensefalopati
Özellik
Konjenital enfeksiyonu taklit eder.
4. COPA Sendromu
Gen:
COPA
Klinik
- Pulmoner hemoraji
- Artrit
- Küçük damar vasküliti
Özellik
ANCA ilişkili vaskülitleri taklit edebilir.
5. Haploinsufficiency of A20 (HA20)
Gen:
TNFAIP3
Klinik
- Behçet benzeri hastalık
- Oral aftlar
- Genital ülserler
- Üveit
- Vaskülit
Sınav Klasiği
Çocukluk çağında başlayan Behçet benzeri tablo → HA20 düşünülmelidir.
6. OTULIN İlişkili Otoinflamatuvar Sendrom (ORAS)
Gen:
OTULIN
Klinik
- Şiddetli vaskülit
- Pannikülit
- Ateş
- Artrit
7. CANDLE Sendromu Chronic Atypical Neutrophilic Dermatosis with Lipodystrophy
Genler:
- PSMB8 vb.
Klinik
- Vaskülit benzeri döküntüler
- Lipodistrofi
- İnterferonopati
Monojenik Vaskülitlerin Sınıflandırılması
PAN Benzeri
| Hastalık | Gen |
|---|---|
| DADA2 | ADA2 |
Behçet Benzeri
| Hastalık | Gen |
|---|---|
| HA20 | TNFAIP3 |
| OTULIN ilişkili | OTULIN |
İnterferonopatiler
| Hastalık | Gen |
|---|---|
| SAVI | TMEM173 |
| AGS | TREX1 vb. |
| CANDLE | PSMB8 |
Çocuklarda Ne Zaman Şüphelenelim?
Aşağıdakilerden biri varsa:
5 yaş altında vaskülit
Aile öyküsü
Tekrarlayan inme
PAN benzeri tablo
Behçet benzeri tablo
Dijital nekroz
Tedaviye direnç
İnterstisyel akciğer hastalığı + vaskülit ise Monojenik vaskülit düşünülmelidir.
Başasistanlık ve Yan Dal Sınavı İçin Mega Özet
| Hastalık | Gen | En Tipik Bulgusu |
|---|---|---|
| DADA2 | ADA2 | Çocukluk çağında inme + PAN |
| SAVI | TMEM173 | Dijital nekroz + İAH |
| HA20 | TNFAIP3 | Behçet benzeri hastalık |
| AGS | TREX1 vb. | Chilblain + ensefalopati |
| COPA | COPA | Pulmoner hemoraji |
| ORAS | OTULIN | Şiddetli vaskülit |
| CANDLE | PSMB8 | Lipodistrofi + interferonopati |
Sınavda En Çok Sorulan İlişkilendirmeler
- PAN benzeri vaskülit + çocukta inme → DADA2
- Dijital nekroz + interstisyel akciğer hastalığı → SAVI
- Çocukluk çağında Behçet benzeri tablo → HA20
- Chilblain lezyonları + nörolojik tutulum → AGS
- Pulmoner hemoraji + artrit → COPA sendromu.