Sürrenal bezin en iç tabakası olan zona retikularis, esas olarak androjenlerin (özellikle dehidroepiandrosteron – DHEA ve DHEA-sülfat) sentezinden sorumludur. Bu tabakanın enzimatik profili, zona fasikülata ile benzerlik gösterse de, bazı kritik enzimlerin ekspresyon düzeyindeki farklılıklar nedeniyle androjen üretimine odaklanır.
Zona retikularis tabakasında bulunan temel enzimler şunlardır:
1. Kolesterol Yan Zincir Kesici Enzim (Desmolaz / CYP11A1)
- Görevi: Steroidogenezin genel başlangıç enzimidir; kolesterolü pregnenolona dönüştürür.
2. 17α-Hidroksilaz (CYP17A1)
- Görevi: Pregnenolonu 17-OH pregnenolona dönüştürür. Zona retikularis, bu enzimi oldukça aktif bir şekilde kullanır.
3. 17,20-Liyaz (CYP17A1’in bir parçası)
- Görevi: 17-OH pregnenolonu, DHEA‘ya (dehidroepiandrosteron) dönüştürür.
- Önemi: Bu enzim, zona retikularis için en kritik enzimdir. Zona fasikülatada bu yolak daha çok kortizol üretimine yönelirken, zona retikularada 17,20-liyaz aktivitesi baskındır ve substratı androjen üretimine kanalize eder.
4. 3β-Hidroksisteroid Dehidrogenaz (3β-HSD)
- Görevi: Pregnenolonu progesterona veya 17-OH pregnenolonu 17-OH progesterona dönüştürür.
- Kritik Not: Zona retikularis tabakasında 3β-HSD aktivitesi düşüktür. Bu durum, substratın (pregnenolon ve 17-OH pregnenolon) progesteron/kortizol yoluna girmesini engeller ve bunların androjen yolağında (DHEA) kalmasını sağlar.
5. Sulfotransferaz (SULT2A1)
- Görevi: DHEA’yı, DHEA-sülfata (DHEA-S) dönüştürür.
- Önemi: DHEA-S, zona retikularis tarafından salınan en önemli androjendir. Dolaşımdaki en yüksek konsantrasyona sahip sürrenal steroidlerden biridir ve bu dönüşüm retikularis tabakasının karakteristik özelliğidir.
Enzimatik Farklılaşma Özet Tablosu
| Enzim | Zona Fasikülata | Zona Retikularis |
| 17,20-Liyaz | Düşük Aktivite | Yüksek Aktivite |
| 3β-HSD | Yüksek Aktivite | Düşük Aktivite |
| Sulfotransferaz (SULT2A1) | Yok / Çok Az | Var |
Klinik ve Patofizyolojik Bakış
- Adrenarş: Çocukluk döneminde zona retikularis henüz tam gelişmemiştir. Yaklaşık 6-8 yaş civarında “adrenarş” süreciyle bu tabaka gelişmeye başlar ve DHEA-S düzeyleri artar. Bu durum, ergenliğin habercisi olarak kabul edilir.
- Konjenital Adrenal Hiperplazi (KAH): Eğer 21-hidroksilaz eksikliği gibi bir durumda kortizol sentezi bloklanırsa, biriken 17-OH progesteron ve diğer substratlar zona retikularis üzerinden yoğun androjen üretimine yönelir. Bu da KAH vakalarında görülen virilizasyonun (erkekleşme) temel nedenidir.
Bu tabaka, sürrenal bezin “seks steroidi fabrikası” olarak tanımlanabilir.