Sağladığınız tablo, Otonom Sinir Sistemi’nin (OSS) iki ana dalı olan Parasempatik (Kolinerjik) ve Sempatik (Adrenerjik) sinir uçlarında nörotransmitter (NT) sentezi, depolanması ve salınımını etkileyen anahtar ilaçları ve toksinleri özetlemektedir.
Bu maddeler, ilgili nörotransmitterin (Parasempatik için Asetilkolin (ACh), Sempatik için Norepinefrin (NE)) miktarını veya etkisini değiştirerek etki gösterir.
1. Hız Kısıtlayıcı Basamak ve Bloke Edenler
Hız kısıtlayıcı basamak, NT sentezinin en yavaş adımıdır ve bu nedenle tüm süreci kontrol eder. Bu basamağın bloke edilmesi, NT üretimini durdurur.
Sistem
Hız Kısıtlayıcı Basamak
Bloke Eden Madde
Mekanizma Detayı
Parasempatik
Kolinin geri alımı (Re-uptake)
Hemikolinyum
Hemikolinyum, kolin taşıyıcı proteini bloke eder. Kolin, ACh sentezi için gereklidir (Kolinin Asetil-CoA ile birleşmesi). Kolin girişi durunca, ACh üretimi de durur.
Sempatik
Tirozin Hidroksilaz
Metiltirozin (Alfa-metil-p-tirozin)
Bu enzim, NT sentezinin ilk adımıdır (Tirozin$\rightarrow$ DOPA). Metitirozin bu enzimi inhibe ederek dopamin ve dolayısıyla Norepinefrin sentezini azaltır.
2. Depolanma ve Geri Alım (Re-uptake)
Nörotransmitterler, veziküller içinde depolanır ve bu veziküllere yerleşmeleri için taşıyıcı proteinlere ihtiyaç duyarlar.
Sistem
Etkilenen Süreç
Madde
Mekanizma Detayı
Parasempatik
Depolanmayı İnhibe Eden
Vesamikol
ACh’nin sitoplazmadan sinaptik veziküllere alınımını sağlayan veziküler ACh taşıyıcısını bloke eder. Veziküllerdeki ACh tükenince salınım azalır.
Parasempatik
Geri Alımı Bloke Eden
Hemikolinyum
Bkz: Hız Kısıtlayıcı Basamak. Kolinin geri alımını engeller.
Sempatik
Depolanmayı İnhibe Eden
Reserpin
Veziküler Monoamin Taşıyıcısı’nı (VMAT) geri dönüşümsüz olarak bloke eder. NE, serotonin ve dopamin veziküllere giremez. Sitoplazmada kalan NE enzimatik olarak yıkılır, bu da salınabilir NE miktarını azaltır.
Sempatik
Geri Alımı Bloke Eden
TAD (Trisiklik Antidepresanlar)
Nörotransmitterin sinaptik aralıktan geri alınımını sağlayan (NET) taşıyıcıyı bloke eder. Bu, sinaps boşluğundaki NE konsantrasyonunu artırır ve sempatik etkiyi uzatır.
3. Nörotransmitter Salınımı Üzerindeki Etkiler
Salınım, veziküllerin sinaptik membrana kaynaşmasını sağlayan SNARE kompleksini etkileyen kalsiyum akışına bağlıdır.
Sistem
Etkilenen Süreç
Madde
Mekanizma Detayı
Parasempatik ve Sempatik
Salınımı Aktive Eden
Latrotoksin
Kara dul örümceği zehrinde bulunur. Sinir ucunda $\text{Ca}^{2+}$ iyonlarının kontrolsüz girişini tetikleyerek NT’lerin kitlesel ve hızlı salınımına yol açar (Salınım kompleksi olan SNARE’ye bağlanır).
Parasempatik
Salınımı Bloke Eden
Botulinum Toksini (Botoks)
SNARE kompleksindeki spesifik proteinleri (SNAP-25, VAMP/Sinaptobrevin) parçalayarak veziküllerin membran ile kaynaşmasını ve dolayısıyla ACh salınımını geri dönüşümsüz olarak bloke eder. Felce neden olur.
Parasempatik ve Sempatik
Salınımı Bloke Eden
Magnezyum
Yüksek Magnezyum ($Mg^{2+}$) konsantrasyonları, nörotransmitter salınımı için gerekli olan $\text{Ca}^{2+}$ iyonlarının girişini bloke ederek salınımı inhibe edebilir.
Sempatik
Salınımı Bloke Eden
Nöron Blokörleri
Guanetidin, Guanadrel gibi sempatik nöron blokörleri, sinir ucuna alınır ve veziküllerde NE’nin yerini alır. Ayrıca vezikülleri bloke ederek salınımı engeller ve sinir terminalinin tükenmesine yol açar.
I. NÖROTRANSMİTTER SENTEZİNİ ETKİLEYEN MADDELER
A) Parasempatik Sistem (Kolinerjik Sinaps)
Hız kısıtlayıcı basamak:Kolin re-uptake (yüklenmesi)
Etki
Madde
Mekanizma
Hız kısıtlayıcı basamağı inhibe eder
Hemikolinyum
Kolin taşıyıcısını (CHT-1) bloke eder → kolin girişi durur → ACh sentezi azalır
ACh sentezini azaltır
Trietilkolin
Sahte substrat → veziküllere paketlenir, etkisiz
ACh sentezini artırır
Fizostigmin dolaylı ↑
ACh yıkımı ↓ → geri bildirim ↑ (Dolaylı mekanizma)
B) Sempatik Sistem (Adrenerjik Sinaps)
Hız kısıtlayıcı basamak:Tirozin → DOPA (tirozin hidroksilaz)
Etki
Madde
Mekanizma
Hız kısıtlayıcı basamağı inhibe eder
Metitirozin (α-metil-p-tirozin)
Tirozin hidroksilazı inhibe eder → DOPA ↓ → Dopamin/NE ↓