Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB / GAD)
Tanım (DSM-5’e göre)
En az 6 ay süreyle, günün büyük bölümünde, birçok olay veya etkinlikle ilgili olarak aşırı kaygı, kuruntu ve endişe (anksiyete, beklenti korkusu) duyulması.
Temel Özellikler
| Kişi, kaygılarını kontrol etmekte zorlanır. | |
| Kaygı genellikle “günlük yaşam olaylarıyla” (iş, sağlık, aile, okul, finansal sorunlar) ilgilidir. | |
| Sürekli tetikte olma, huzursuzluk, kolay irkilme hali vardır. |
DSM-5 Tanı Kriterleri
Kaygı ve endişe en az 6 ay boyunca çoğu gün mevcuttur.
Kişi endişelerini kontrol etmekte zorlanır.
Aşağıdaki belirtilerden en az 3 tanesi bulunur (çocuklarda 1 tanesi yeterlidir):
| Belirti | Açıklama |
|---|---|
| Dinlenememe, huzursuzluk | “Tetikte olma” hali |
| Kolay yorulma | Sürekli gerginlik ve kas tonusu artışı |
| Dikkati toplamada güçlük | Kuruntular nedeniyle konsantrasyon azalır |
| Kas gerginliği | Baş, boyun, sırt ağrıları |
| Uykusuzluk | Uykuya dalamama veya sık uyanma |
| Kolay sinirlenme | Gerginlik ve irritabiliteyle ilişkilidir |
Bu belirtiler klinik olarak belirgin sıkıntıya veya işlevsellik kaybına neden olur.
Başka bir madde, tıbbi durum veya başka bir ruhsal bozuklukla açıklanamaz.
Ayırıcı Tanı
| Ayırıcı Tanı | Ayırıcı Özellik |
|---|---|
| Panik Bozukluk | Ani, kısa süreli yoğun panik ataklar vardır. |
| Depresyon | Umutsuzluk ve anhedoni ön plandadır. |
| OKB | Obsesyonlar belirgin içeriklidir. |
| Hipertiroidi / Kafein etkisi | Benzer fizyolojik belirtiler ama biyolojik neden vardır. |
Tedavi Yaklaşımı
| Tedavi Türü | İlaçlar / Yöntemler | Notlar |
|---|---|---|
| Psikoterapi | Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDT) | En etkili uzun dönem yaklaşım. |
| Farmakoterapi | SSRI’lar: sertralin, essitalopram, paroksetin SNRI’lar: venlafaksin, duloksetin | 1. basamak ilaçlar. |
| Alternatif ajanlar | Buspiron (özgül anksiyolitik, benzodiazepin dışı) | Sedasyon yapmaz, bağımlılık riski yoktur. |
| Kısa süreli destek | Benzodiazepinler (lorazepam, diazepam) | Sadece akut dönemde, kısa süreli kullanılmalı. |
| Tamamlayıcı tedavi | Egzersiz, gevşeme teknikleri, uyku hijyeni | Kaygı kontrolünü destekler. |
Klinik İpuçları
| İpucu | Yanıt / Açıklama |
|---|---|
| “6 aydır sürekli endişe, uyuyamama, kas ağrısı, sinirlilik” | Yaygın Anksiyete Bozukluğu |
| “Kişi kuruntularını kontrol edemiyor, ancak belirgin panik atak yaşamıyor.” | YAB lehine |
| “Kas gerginliği ve uykusuzluk ön planda.” | YAB tipik fiziksel bulguları |
| “Buspiron sedasyon yapmaz ve bağımlılık yapmaz.” | YAB farmakoterapisinde önemli fark |
| “Benzodiazepinler kısa süreli, SSRI’lar uzun süreli kullanılır.” | Tedavi prensibi |
Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB / Generalized Anxiety Disorder)
Tanım
- En az 6 ay boyunca, günlerin çoğunda olaylar veya etkinliklerle ilgili aşırı ve kontrol edilemeyen kaygı ve kuruntu (endişe, beklenti anksiyetesi) hâkimdir.
DSM-5 Tanı Kriterleri
| Kriter | Açıklama |
|---|---|
| Süre | En az 6 ay süren kaygı ve kuruntu. |
| Kontrol Güçlüğü | Kişi kuruntularını denetim altına almakta zorlanır. |
| Fizyolojik / Bilişsel Belirtiler | Aşağıdakilerden en az 3’ü (çocuklarda 1 tanesi yeterli): • Huzursuzluk, tedirginlik, diken üstünde hissetme • Kolay yorulma • Konsantrasyon güçlüğü, “zihnin boşalması” hissi • İrritabilite (sinirlilik) • Kas gerginliği • Uyku bozukluğu (uykuya dalamama, sık uyanma) |
| İşlevsellik | Bu belirtiler toplumsal, mesleki ya da akademik işlevsellikte bozulmaya yol açar. |
| Dışlama | Madde kullanımı, tıbbi durum veya başka bir psikiyatrik bozuklukla açıklanamaz. |
Epidemiyoloji
| Yaşam boyu prevalans: %5–6 | |
| Kadın / erkek oranı: 2 : 1 | |
| Başlangıç yaşı: Geç ergenlik veya erken erişkinlik | |
| Seyir: Kronik dalgalı seyir, sıklıkla depresyonla komorbid. |
Ayırıcı Tanı
| Ayırıcı Tanı | Ayırt Edici Özellik |
|---|---|
| Majör Depresyon | Depresyonda kaygı ikincildir, temel duygu çökkünlüktür. |
| Panik Bozukluk | Epizodik ve ani ataklar şeklinde olur, YAB sürekli endişe tarzındadır. |
| OKB | Obsesyonlar belirli temalara odaklıdır; YAB’da genel ve dağınık endişeler vardır. |
| Anksiyete Bozukluğu – Tıbbi Nedene Bağlı | Hipertiroidi, feokromositoma gibi nedenler dışlanmalıdır. |
Tedavi Yaklaşımı
| Tedavi Yöntemi | İlaç / Yöntem Adı | Notlar |
|---|---|---|
| Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDT) | — | En etkili psikoterapötik yaklaşım; gevşeme ve bilişsel yeniden yapılandırma teknikleri. |
| Farmakoterapi | SSRI’lar (sertralin, escitalopram, paroksetin, venlafaksin) | İlk basamak farmakolojik tedavi. |
| Buspiron | 5-HT₁A parsiyel agonisti; sedasyon ve bağımlılık yapmaz. Yavaş etki başlar (2-3 hafta). | |
| Benzodiazepinler (lorazepam, diazepam) | Akut anksiyete ataklarında kısa süreli destek. Uzun süreli kullanım bağımlılık riski nedeniyle önerilmez. | |
| Pregabalin | SSRI’lara dirençli vakalarda alternatif; GABA modülatörü. | |
| Yaşam Tarzı | Düzenli uyku, egzersiz, kafein kısıtlaması, stres yönetimi. |
Klinik İpucu Kutusu
| Klinik İpucu | Yorum |
|---|---|
| “Sürekli endişe, olumsuz beklenti, kontrol edememe” | YAB |
| “Anksiyete ≥6 aydır, her konuda endişe (iş, sağlık, aile)” | YAB |
| “Kas gerginliği + uyku bozukluğu + konsantrasyon güçlüğü” | Tanı kriterleri |
| “Panik ataklar yok, ama sürekli kuruntu var” | Panik bozukluktan ayırır |
| “İlk tercih tedavi: SSRI veya Buspiron” | Farmakolojik ana yaklaşım |
Özet Tablo
| Başlık | Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB) |
|---|---|
| Süre | ≥6 ay |
| Belirtiler | Huzursuzluk, kas gerginliği, uykusuzluk, irritabilite |
| Endişe Tipi | Yaygın, kontrolsüz, sürekli |
| Tedavi | SSRI, Buspiron, BDT |
| Sınav İpucu | “Genelleşmiş kaygı – kontrol güçlüğü – ≥6 ay” |