DEMİR METABOLİZMASINDA GÖREVLİ MOLEKÜLLER – KARŞILAŞTIRMALI TABLO
| Molekül / Protein | Bulunduğu Yer | Görevi / Etkisi | Mekanizma | Klinik Önemi |
|---|---|---|---|---|
| Hepsidin | Karaciğer (hepatosit) | Demir emilimini ve salınımını inhibe eder | Ferroportin’i internalize edip yıkar → bağırsaklardan ve makrofajlardan demir çıkışı azalır | ↑ (inflamasyon, IL-6) → Anemia of Chronic Disease ↓ (anemi, hipoksi, hemokromatozis) → Demir emilimi artar |
| Ferroportin | Enterosit, makrofaj, hepatosit | Hücre içindeki Fe²⁺’yi kana taşır | Tek demir çıkış kanalı | Hepsidin tarafından kapatılır Mutasyonu → Ferroportin hastalığı (demir yüklenmesi) |
| Hephaestin | Duodenum enterositleri (bazolateral yüzey) | Fe²⁺ → Fe³⁺ dönüşümünü sağlar | Bakır içeren ferroksidaz enzimi | Transferrin’e bağlanabilen ferrik demir oluşturur Eksikliğinde demir emilimi bozulur |
| DMT-1 (Divalent Metal Transporter-1) | Enterositin apikal membranı | Fe²⁺’yi bağırsak lümeninden enterosite alır | Proton-bağımlı taşıyıcı | Demir eksikliğinde ↑ ekspresyon Kalıtsal defekti → Mikrositer anemi |
| NRAMP-1 | Makrofajlar | Eritrofagositoz sonrası açığa çıkan Fe²⁺’yi lizozomdan sitoplazmaya taşır | DMT-1 benzeri mekanizma | Ferritin sentezine veya ferroportine yönlendirir |
| Transferrin | Plazma | Fe³⁺’ü dokulara taşır | Her molekül 2 Fe³⁺ bağlar | Transferrin satürasyonu demir durumunu gösterir Demir eksikliğinde ↑, hemokromatozda ↓ |
| Ferritin | Hücre içi (karaciğer, dalak, makrofaj) | Demir deposu (Fe³⁺ formu) | Apo-ferritin + demir | En güvenilir depolama göstergesi Akut faz reaktanı Demir eksikliğinde ↓, kronik hastalıkta ↑ |
| Haptoglobulin | Plazma | Serbest hemoglobini bağlar | Hb-Haptoglobulin kompleksi → karaciğer klirensi | Hemolitik anemide ↓ (tükenir) Akut faz reaktanı (↑ inflamasyonda) |
| Hemopeksin | Plazma | Serbest hem molekülünü bağlar | Hem-Hemopeksin kompleksi → hepatik alım | Hemolizin geç dönem belirteci Böbrekten demir kaybını önler |
| Ceruloplazmin | Karaciğer | Fe²⁺ → Fe³⁺ dönüşümünü sağlar (ferroksidaz) | Bakır içerir | Wilson hastalığında ↓, Fe taşınımı bozulur |
| HCP-1 (Heme Carrier Protein-1) | Enterosit apikal membranı | Hem yapısındaki demiri doğrudan emer | Hem + HCP-1 → enterosite alım | Hayvansal demirin yüksek emiliminde rol oynar |
DEMİR METABOLİZMASI – BASİT AKIŞ ŞEMASI
Diyet (Fe³⁺) → C vitamini & HCl ile Fe²⁺
↓
Enterosit içine DMT-1 ile giriş
↓
Ferroportin + Hephaestin → kana geçiş (Fe³⁺)
↓
Transferrin → taşınma
↓
Ferritin / Hemosiderin → depolanma
↓
Makrofajlarda NRAMP-1 → geri dönüşüm
↓
Hepsidin → Ferroportin'i kapatarak süreci düzenler
Klinik Karşılaştırma (Hepsidin merkezli düzenleme)
| Durum | Hepsidin | Serum Demiri | Ferritin | TDBK | Emilim |
|---|---|---|---|---|---|
| Demir eksikliği anemisi | ↓ | ↓ | ↓ | ↑ | ↑ |
| Kronik hastalık anemisi | ↑ | ↓ | ↑ | ↓ | ↓ |
| Hemokromatozis | ↓ | ↑ | ↑ | ↓ | ↑ (kontrolsüz) |
Klinik Ezber
“Hepsidin kapıyı kapatır, Ferroportin taşır, Hephaestin oksitler, Transferrin taşır, Ferritin saklar.”
“Haptoglobulin Hb’yi, Hemopeksin hem’i bağlar.”