DEMİR EMİLİMİ – BASAMAKLAR VE GÖREVLİ MOLEKÜLLER
Gıdalarla Alınan Demir Türleri
| Kaynak | Demir Formu | Emilim Özelliği |
|---|---|---|
| Bitkisel gıdalar | Ferrik (Fe³⁺) | Emilimi zayıf |
| Hayvansal gıdalar (et, hemoglobin, miyoglobin) | Ferro (Fe²⁺) veya hem demiri | Emilimi yüksek |
Diyetteki toplam demirin yaklaşık %10’u emilir.
Emilim en fazla duodenum ve proksimal jejunumda gerçekleşir.
Emilim Öncesi Dönüşüm
Ferrik demir (Fe³⁺) → Ferro demir (Fe²⁺) formuna indirgenmelidir.
Bu dönüşüm asit ortam ve bazı yardımcı faktörlerle gerçekleşir:
| Dönüştürücü | Rolü |
|---|---|
| C vitamini (askorbik asit) | Fe³⁺ → Fe²⁺ indirger |
| Mide HCl | Ortamı asidik yaparak çözünürlüğü artırır |
| Ferrik redüktaz (duodenal sitokrom b) | Epitel yüzeyinde indirgeme sağlar |
Emilim Mekanizması (Enterosit Düzeyinde)
| Basamak | Molekül | Görevi |
|---|---|---|
| 1. Lümen → Enterosit geçişi | DMT-1 (Divalent Metal Transporter-1) | Fe²⁺ iyonunu enterosit içine taşır |
| 2. Enterosit → Kana geçiş | Ferroportin | Hücre içi Fe²⁺’yi kana çıkarır |
| 3. Oksidasyon (kana geçiş öncesi) | Hephaestin | Fe²⁺ → Fe³⁺ çevirir → transferrin’e bağlanır |
Ferroportin, bağırsak, karaciğer ve makrofajlarda demirin tek çıkış yoludur.
Hem Demir Emilimi (Alternatif Yol)
- Hem yapısında bulunan demir, HCP-1 (Heme Carrier Protein-1) aracılığıyla doğrudan enterosite alınır.
- Enterosit içinde heme oksijenaz tarafından hem yapısı yıkılarak Fe²⁺ serbestleşir.
Düzenleyici Mekanizma
| Düzenleyici | Etkisi | Klinik Sonuç |
|---|---|---|
| Hepsidin | Ferroportin’i inhibe eder → emilim azalır | Kronik hastalık anemisi |
| Hipoksi / Anemi / EPO artışı | Hepsidin baskılanır → emilim artar | Demir eksikliğinde adaptif yanıt |
| Inflamasyon (IL-6) | Hepsidin ↑ | Demir hapsi (anemia of chronic disease) |
Eritrofagositoz Sonrası Geri Dönüşüm
Makrofajlarda eritrosit yıkımı sonucu açığa çıkan Fe²⁺, NRAMP1 (Natural Resistance–Associated Macrophage Protein 1) aracılığıyla sitoplazmaya geçer ve ferroportin ile kana salınır.
NRAMP1, DMT-1’in makrofaj eşdeğeridir.
Emilimi Artıran / Azaltan Faktörler
| Emilimi Artıranlar | Emilimi Azaltanlar |
|---|---|
| C vitamini | Fitatlar (tahıl, baklagil) |
| Asidik ortam (HCl) | Fosfat, oksalat, tanen (çay, kahve) |
| Hem demiri (et kaynaklı) | Kalsiyum, süt |
| Demir eksikliği, hipoksi | İnflamasyon (hepsidin ↑) |
Klinik Özet
| Durum | Emilim Mekanizması |
|---|---|
| Demir eksikliği anemisi | Hepsidin ↓ → Ferroportin aktif → Emilim ↑ |
| Kronik hastalık anemisi | IL-6 ↑ → Hepsidin ↑ → Ferroportin kapalı → Emilim ↓ |
| Hemokromatozis | HFE geni bozuk → Hepsidin ↓ → Emilim kontrolsüz ↑ |
Özet
Fe³⁺ → Fe²⁺ → DMT-1 → Enterosit → Ferroportin → Hephaestin → Fe³⁺ → Transferrin
“C vitamini indirger, hepsidin kapatır, ferroportin taşır.”