DEMİR EMİLİMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Demir emilimi duodenum ve proksimal jejunumda gerçekleşir. Emilim oranı, hem diyet içeriği hem de gastrointestinal ortamın özellikleriyle değişir.
DEMİR EMİLİMİNİ AZALTANLAR
| Grup | Örnek | Mekanizma |
|---|---|---|
| Fitatlar | Tahıl, kepek, baklagiller | Fe²⁺ ile çözünmeyen kompleks oluşturur |
| Tannatlar / Tanen | Çay, kahve | Demiri bağlar → biyoyararlanım ↓ |
| Oksalatlar | Ispanak, kakao | Fe²⁺’yi şelatlayarak emilimi engeller |
| Fosfatlar | Et, süt, yumurta | Fe³⁺ kompleksleri oluşturur |
| Kalsiyum ve süt ürünleri | Süt, peynir | Fe ile rekabet eder (özellikle non-hem demir) |
| Antasitler | Alüminyum veya magnezyum hidroksit | pH’ı yükselterek asidik ortamı bozar |
| Tetrasiklinler / Florokinolonlar | Antibiyotikler | Fe²⁺ ile şelat yaparak absorpsiyonu engeller |
| Alkol (kronik) | Mukozal hasar ve absorpsiyon bozukluğu | Emilim yüzeyini azaltır |
Ortak nokta: Bu maddeler demiri bağlayarak çözünürlüğünü veya taşınabilirliğini azaltır.
DEMİR EMİLİMİNİ ARTIRANLAR
| Grup | Örnek | Mekanizma |
|---|---|---|
| Askorbik asit (C vitamini) | Narenciye, sebze | Fe³⁺ → Fe²⁺ indirger, çözünürlüğü artırır |
| Organik asitler (Sitrik, Süksinik, Laktik asit) | Meyve, sebze, fermente gıdalar | Şelat oluşturarak Fe’nin biyoyararlanımını artırır |
| Mide asidi (HCl) | Gastrik asit | Ferrik demiri çözünür forma dönüştürür |
| Et faktörü (hem demir) | Hayvansal proteinler | Hem yapısında Fe²⁺ doğrudan emilir |
| Hipoksi / Anemi | Fizyolojik durum | Hepsidin azalır → Ferroportin aktifleşir |
| Gebelik ve büyüme | Artmış gereksinim | Emilim kapasitesi artar |
“C vitamini indirger, HCl çözer, hem taşır.”
Bu üçlü → demir emilimini en fazla artıran faktörlerdir.
Klinik Notlar
| Durum | Emilim Durumu | Açıklama |
|---|---|---|
| Vejetaryen diyet | ↓ | Non-hem demir baskın, fitat/oksalat fazla |
| Gastrik bypass / Akhlohidri | ↓ | HCl yokluğu → Fe³⁺ indirgenemez |
| Demir eksikliği anemisi | ↑ | Hepsidin baskılanır → Ferroportin aktifleşir |
| Kronik inflamasyon (IL-6 ↑) | ↓ | Hepsidin ↑ → Ferroportin kapalı |
| C vitamini eksikliği (iskorbüt) | ↓ | Ferrik → ferro dönüşümü bozulur |
Klinik Ezber
| Ezber Kalıbı | Açıklama |
|---|---|
| “Fitattan kaç, C vitaminini kat.” | Emilimi engelleyen/artan faktör ezberi |
| “Antasit → Fe kaybı.” | pH nötralizasyonu emilimi engeller |
| “Çay–kahve yemekle içilirse Fe kaybı garantidir.” | Tanen–fitat kompleksi oluşur |
Kısa Özet
Azaltanlar: Fitat – Tannat – Antasit – Oksalat – Kalsiyum – Tetrasiklin
Artıranlar: C vitamini – Sitrik/Süksinik asit – HCl – Et faktörü