Lizozomal depo hastalıklarını (sphingolipidozlar, lipid depo bozuklukları, mukolipidozlar ve oligosakkaridozlar) klinik, enzim, depo maddesi ve organ tutulumları (hepatosplenomegali, mental retardasyon, kiraz çekirdeği maküla, hücre histolojisi gibi) açısından özellikli patolojilerdir.
LİZOZOMAL DEPO HASTALIKLARI – GENİŞ KATEGORİK TABLO Grup / Hastalık Eksik Enzim Biriken Madde (Depo) Hepatosplenomegali (HSM) Mental Retardasyon (MR) Kiraz Çekirdeği Maküla Histolojik Bulgular (HH) Klinik Özellik / Not 1-SFİNGOLİPİDOZLAR GM1 gangliosidoz β-galaktozidaz GM1 gangliosid + ++ + Köpüksü histiosit Hepatosplenomegali + nörodejenerasyon GM2 – Tay-Sachs β-heksosaminidaz A GM2 gangliosid (−) ++ +++ Balonlaşmış nöron HSM yok, sadece santral sinir sistemi tutulur GM2 – Sandhoff β-heksosaminidaz A ve B GM2 gangliosid (+) ++ + Köpüksü histiosit Tay-Sachs + HSM (daha yaygın) Gaucher tip I Glukoserebrosidaz Glukoserebrosid ++ − (−) Kırmızı kâğıt kıvrımlı Gaucher hücresi En sık lizozomal depo hastalığı; kemik ağrısı, HSM, anemi Gaucher tip II–III Glukoserebrosidaz (Glukozilseramid) + ++ (±) Gaucher hücresi Nörolojik tutulum artar (tip II infant, tip III juvenil) Niemann-Pick tip I (A–B) Sfingomiyelinaz Sfingomiyelin ++ + + Köpüklü lipid dolu histiosit (“foam cell”) Tip A: ağır infant form, Tip B: visseral form (daha hafif) Fabry α-galaktozidaz A Trihegzozilseramid − − (−) Lameller “zebra body” inklüzyon X’e bağlı ; anjiyokeratom, nöropatik ağrı, renal yetmezlikFarber Seramidaz Seramid (+) (−) (−) Lipid granülleri Ses kısıklığı, subkutan nodüller, artrit benzeri bulgular Metakromatik lökodistrofi Arilsülfataz A Sülfatid (+) ++ (−) Metakromatik granüller Demiyelinizan nöropati , beyaz cevher tutulumuKrabbe (globoid hücre lökodistrofisi) β-galaktoserebrosidaz Galaktozilseramid / psikozin (−) ++ (±) Globoid hücre Şiddetli nörodejenerasyon, spastisite, ölümcül
2-LİPİD DEPO HASTALIKLARI Eksik Enzim Depo Maddesi HSM MR Kiraz Çekirdeği Histoloji / Klinik Niemann-Pick tip II (C&D) Hücresel kolesterol taşıyıcı protein (NPC1/NPC2) Sfingomiyelin + kolesterol (+) (+) (+) Lipid dolu köpük hücreler; vertikal supranükleer bakış felci Wolman hastalığı Asit lipaz Kolesterol esterleri, trigliserid ++ (−) (−) Kalsifiye adrenal bez Seriod lipofusinoz (Neuronal Ceroid Lipofuscinosis, NCL) CLN 1–6 Lipopigment (ceroid) (−) +++ (−) PAS (+) lipopigment
3-MUKOLİPİDOZLAR Eksik Enzim / Mekanizma Biriken Madde HSM MR Kiraz Histoloji / Klinik ML II (I-cell hastalığı) N-asetilglukozaminil fosfotransferaz (Golgi M6P ekleyemez) Polisialogangliozid + diğer glikoproteinler ++ ++ (−) “Inclusion cell” fibroblast ML III (Pseudo-Hurler polidistrofi) Aynı enzimin parsiyel eksikliği Polisialogangliozid (+) (+) (+) Hurler benzeri yüz, yavaş progresyon
4-OLİGOSAKKARİDOZLAR Eksik Enzim Biriken Madde HSM MR Kiraz Histoloji / Klinik Fukosidoz α-fukosidaz Fukozlu glikolipid ++ ++ (−) Köpüksü hücre Sialidoz tip I Sialidaz (NEU1) Sialil oligosakkarid + (±) + “Cherry-red spot” + miyoklonik epilepsi Sialidoz tip II Sialidaz (daha ağır) Sialil oligosakkarid ++ ++ + Hurler benzeri fenotip + cherry-red spot
KLINİK PÜF NOKTALARI Klinik İpucu Düşünülmesi Gereken Hastalık Kiraz çekirdeği maküla + HSM yok Tay–Sachs Kiraz çekirdeği maküla + HSM var Niemann–Pick tip A veya Sandhoff Kırmızı kâğıt kıvrımlı histiosit (crumpled tissue paper) Gaucher hastalığı Metakromatik granüller + nöropati Metakromatik lökodistrofi Globoid hücre + demiyelinizasyon Krabbe Anjiyokeratom + erkek hasta + renal yetmezlik Fabry (X’e bağlı) Retinitis pigmentoza + anosmi + fitanik asit ↑ Refsum (peroksizomal, ayırıcı tanı) PAS pozitif inklüzyon + nöbet + görme kaybı Neuronal Ceroid Lipofuscinosis (CLN) Hurler benzeri fenotip + idrarda GAG yok I-cell hastalığı (ML II)
Histolojik Anahtar Görünümler Görünüm Hastalık Kırmızı kâğıt kıvrımlı sitoplazma (Gaucher hücresi) Gaucher Foam cell (lipid dolu makrofaj) Niemann–Pick, Farber Globoid hücre Krabbe Metakromatik granüller Metakromatik lökodistrofi Inclusion cell (I-cell) Mukolipidoz tip II Ceroid lipopigment (PAS+) NCL Zebra body (lamellar inklüzyon) Fabry
Tanıda Akılda Kalması Gerekenler Bulgular Tanı HSM + Nörodejenerasyon + Cherry-red spot Niemann–Pick A, Sandhoff HSM − + Cherry-red spot + Nörodejenerasyon Tay–Sachs Kemik ağrısı + Splenomegali + Makrofajlarda glukoserebrosid Gaucher Angiokeratom + Böbrek yetmezliği + X’e bağlı Fabry Demiyelinizasyon + Arilsülfataz A eksikliği Metakromatik lökodistrofi Globoid hücre + β-galaktoserebrosidaz eksikliği Krabbe Hurler fenotipi ama GAG normal I-cell (ML II) Miyoklonik epilepsi + Cherry-red spot + Genç erişkin Sialidoz tip I İnfantil ağır form + Hurler benzeri + Cherry-red spot Sialidoz tip II
