GASTROENTERİT NEDENLERİ – ÖZET TABLO ve KLİNİK AYRIM
| Grup | Etkenler | Öne Çıkan Klinik Özellik / Not |
|---|
| Bakteriler | Aeromonas, Plesiomonas shigelloides | Genellikle sulu ishal; su kaynaklı enfeksiyonlar. |
| Bacillus cereus | Gıda zehirlenmesi – pirinç ve makarna; ısıya dayanıklı toksin. |
| Campylobacter jejuni | En sık bakteriyel enterit; kanlı ishal + karın ağrısı + ateş. Guillain-Barré sendromu ilişkili. |
| Clostridium perfringens | Gıda kaynaklı; 12–24 saatte sulu ishal; toksin etkili. |
| Clostridium difficile | Antibiyotik ilişkili kolit – psödomembranöz enterokolit. |
| Escherichia coli (ETEC, EHEC, EPEC, EIEC, EAEC) | Sulu veya kanlı ishal; EHEC → HÜS riski, ETEC → turist ishali. |
| Salmonella (tifo dışı ve tifo) | Gıda kaynaklı; ateş + diyare + abdominal ağrı, immün yetmezlikte bakteremi. |
| Shigella | Dizanteri, az inokulumla bulaş, ateş + karın ağrısı + kanlı mukuslu ishal. |
| Staphylococcus aureus | Gıda zehirlenmesi; 2–6 saatte başlayan kusma baskın. |
| Vibrio cholerae O1/O139 | Pirince suyu görünümünde ishal, dehidratasyon, salgınlar. |
| Vibrio parahaemolyticus | Deniz ürünleri kaynaklı akut enterit. |
| Yersinia enterocolitica | Soğukta çoğalır, domuz kaynaklı; terminal ileit → apandisit taklidi. |
| Virüsler | Klinik / Not |
|---|
| Astrovirüsler | Hafif sulu ishal (özellikle çocuklarda). |
| Calicivirüsler (Norovirüs, Norwalk) | Kış epidemileri (okul, gemi, yurtlar); kusma + sulu ishal. |
| Enterik Adenovirüs (40-41) | Küçük çocuklarda uzun süren ishal. |
| Rotavirüs | En sık infantil gastroenterit etkeni; aşılama ile azalmıştır. |
| Cytomegalovirüs (CMV) | İmmün yetmezlikte kolit yapar; ülseratif lezyonlar. |
| Herpes simpleks virüsü (HSV) | İmmün yetmezlikli hastada nadir fakat ağır enterokolit. |
| Parazitler | Klinik / Not |
|---|
| Giardia lamblia | En sık paraziter ishal; kronikleşebilir, yağlı dışkı (malabsorbsiyon). |
| Isospora belli, Cyclospora cayetanensis, Enterocytozoon bieneusi, Encephalitozoon intestinalis | AIDS hastalarında kronik diyare etkenleri. |
| Cryptosporidium parvum | Bağışıklığı baskılanmışlarda kronik sulu ishal; aside dirençli oosistler. |
| Blastocystis hominis | Genellikle asemptomatik; bazen ishal ve karın ağrısı. |
| Balantidium coli | Domuz kaynaklı, makronükleuslu büyük protozoon; kanlı ishal. |
| Entamoeba histolytica | Dizanteri + karaciğer apsesi; kanlı mukuslu ishal. |
| Strongyloides stercoralis | İmmün baskıda hiperenfeksiyon sendromu riski. |
| Trichuris trichiura | Kronik ishal, rektal prolapsus (özellikle çocuklarda). |
Kronik veya Persistan Diyare ( > 14 gün)
Klinikte bu tablo, kronik veya uzamış diyareyi tanımlamak için de önemlidir. En sık nedenler:
- Giardia lamblia, Cryptosporidium parvum, EAEC, EPEC
→ özellikle gelişmekte olan ülkelerde kronik çocukluk ishali. - İmmün yetmezlikli konakta herhangi bir ajan (ör. CMV, Isospora, Microsporidia).
- Post-enfeksiyöz enteropati (ör. sekonder laktaz eksikliği).
Klinik İpuçları
| Klinik Durum | Olası Etken |
|---|
| 2–6 saatte bulantı ve kusma (ishal minimal) | Staphylococcus aureus, Bacillus cereus |
| 6–12 saatte başlayan sulu ishal | Clostridium perfringens |
| Seyahat sonrası sulu ishal | ETEC |
| Kanlı-mukuslu ishal + ateş | Shigella, EIEC, Campylobacter |
| AIDS hastasında kronik ishal | Cryptosporidium, Isospora, Microsporidia |
| Yalancı apandisit tablosu | Yersinia enterocolitica |
| HÜS gelişimi | EHEC (O157:H7) |
| Kış epidemik ishal | Norovirüs, Rotavirüs |
| Antibiyotik kullanımı sonrası | Clostridium difficile |
Notlar
- “İ” → invazif (kanlı ishal) yapan etkenleri,
- “Nİ” → non-invazif (sulu ishal) yapanları belirtir.
- AIDS ve immün yetmezlikli hastalarda Microsporidia (Enterocytozoon, Encephalitozoon) ve Isospora önemli kronik etkenlerdir.
