GLOBİN GEN LOKALİZASYONU ve REGÜLASYONU

Gen Kümesi	Kromozom	İçerdiği Genler	Ürettiği Zincir Tipleri	Dönemsel Ekspresyon
α-Globin Gen Kümesi	Kromozom 16	ζ (zeta), α1, α2	Zeta → embriyonik Alfa → fetal ve erişkin	Tüm yaşam boyunca aktif
β-Globin Gen Kümesi	Kromozom 11	ε (epsilon), Gγ, Aγ, δ, β	Epsilon → embriyonik Gamma → fetal Delta, Beta → erişkin	Doğum sonrası β baskın hale gelir

Regülasyon Bölgeleri

Dizi / Eleman	Görev	Yer
LCR (Locus Control Region)	Uzakta yer alır; gen ekspresyonunu artıran “enhancer” bölgedir.	Her iki gen kümesinin upstream kısmında
Promoter bölgesi	RNA polimeraz bağlanma yeri; transkripsiyon başlangıç noktası	Her genin hemen önünde
Silencer / Repressor bölgeleri	Belirli dönemlerde bazı zincir genlerinin baskılanmasını sağlar	γ → β geçişinde rol oynar
Transkripsiyon faktörleri	GATA-1, KLF1, BCL11A gibi proteinler; fetal→erişkin geçişi yönetir	Eritroid öncüllerde aktif

HEMOGLOBİN “SWITCHING” (DÖNEMSEL GEÇİŞLER)

Dönem	Aktif Yer	Baskın Zincirler	Baskın Hb Tipi
Embriyonik (3–8. hf)	Yolk sac (vitellin kese)	ζ, ε	Hb Gower (ζ₂ε₂), Hb Portland (ζ₂γ₂)
Fetal (8. hf – doğum)	Karaciğer → Dalak → Kemik iliği	α, γ	HbF (α₂γ₂)
Neonatal (Doğum – 6. ay)	Kemik iliği	α, γ → β geçişi başlar	HbF azalır, HbA (α₂β₂) artar
Erişkin	Kemik iliği	α, β (az miktar δ)	HbA (%95), HbA₂ (%2–3), HbF (%<1)

Kritik Geçiş:

“Fetal → Erişkin geçiş” (γ → β switching)
BCL11A ve KLF1 transkripsiyon faktörleri γ genini baskılar, β genini aktive eder.

ERİTROPOEZ EVRELERİNE GÖRE Hb DEĞİŞİMİ

Eritropoez Evresi	Hb Sentezinin Başladığı Dönem	Ağırlıklı Zincir Üretimi	Aktif Hb Tipi
Proeritroblast	Erken fetal	Zeta, epsilon	Hb Gower
Bazofilik eritroblast	Fetal ortası	Alfa, gamma	HbF başlar
Polikromatik eritroblast	Fetal sonu / doğum sonrası	Alfa, beta	HbA başlar
Ortokr. eritroblast & Retikülosit	Erişkin	Alfa, beta (az δ)	HbA ve HbA₂

Klinik Bağlantılar

Patoloji	Gen Düzeyinde Defekt	Sonuç
β-Talasemi Major	β-gen delesyonu (Chr 11)	HbF ↑↑, HbA ↓/0
α-Talasemi Major (Hb Bart’s)	α1-α2 gen delesyonu (Chr 16)	α yok, γ₄ oluşur
Hb Lepore	δ-β füzyon geni	Anormal Hb (δβ)
Persistan Fetal Hemoglobin (HPFH)	γ-gen baskılanması eksik	HbF erişkinde yüksek kalır

ŞEMATİK GÖRSEL (gen yerleşimi ve gelişimsel ekspresyon yönü)

Kromozom 16 (α-Kümesi):     [ ζ ] —— [ α2 ] —— [ α1 ]
                             ↑  (Embriyonik)     ↑ (Fetal–Erişkin)

Kromozom 11 (β-Kümesi):     [ ε ] —— [ Gγ ] —— [ Aγ ] —— [ δ ] —— [ β ]
                             ↑ (Embriyonik)     ↑ (Fetal)      ↑ (Erişkin)

Dönemsel geçiş:
ζ, ε  →  γ  →  β (delta minör)
Embriyonik → Fetal → Erişkin

Örnek Soru

Soru: Fetal hemoglobinin erişkin döneme geçişinde rol oynayan başlıca transkripsiyon faktörü aşağıdakilerden hangisidir?
A) GATA-1 B) EKLF (KLF1) C) BCL11A D) TAL1 E) Myb
Doğru cevap: C – BCL11A (γ-geninin baskılanmasında görevli; β-gen aktivasyonunu kolaylaştırır.)