Wilson Hastalığı (Hepatolentiküler Dejenerasyon)
Tanım
- ATP7B gen mutasyonu (kromozom 13q14.3) sonucu bakır metabolizması bozulur.
- Bakırın safra ile atılımı azalır → karaciğerde, beyinde, korneada birikir.
- Otozomal resesif geçişli bir hastalıktır.
Patogenez
| Basamak | Olay |
|---|---|
| 1. Basamak | ATP7B mutasyonu → hepatositlerde bakırın safra ile atılamaması |
| 2. Basamak | Fazla bakır lizozomlarda birikir → hepatosit hasarı ve nekroz |
| 3. Basamak | Seruloplazmin sentezi azalır, serbest bakır artar |
| 4. Basamak | Artan serbest bakır → karaciğer, beyin (bazal ganglion), kornea, böbrek gibi organlarda birikir |
Klinik Bulgular
1. Hepatik tutulum (en sık başlangıç formu)
| Form | Klinik Özellik |
|---|---|
| Asemptomatik | Sadece hepatomegali ± splenomegali |
| Subakut / Kronik hepatit | Yorgunluk, sarılık, karaciğer enzim yüksekliği, portal hipertansiyon |
| Fulminan hepatit | Ani gelişen karaciğer yetmezliği, asit, ödem, koagülasyon bozukluğu, ensefalopati |
| Özellikle çocuk yaşta karaciğer tutulumu baskındır. |
2. Nörolojik ve Psikiyatrik bulgular
- Genellikle 20 yaş sonrasında başlar.
- İlk belirti genellikle distoni (en sık) veya intention tremor (maksatlı tremor)’dur.
- “Kanat çırpma tremoru (wing-beating tremor)” tipiktir.
- Diğer bulgular:
- Dizatri, disfoni, rijidite, hiperkinezi, koreatetoz
- Disartri + sabit gülümseme (üst dudak retraksiyonu)
- Psikiyatrik belirtiler: davranış değişikliği, okul başarısında düşme, depresyon
- Bazal ganglion dejenerasyonu sonucu motor semptomlar gelişir.
3. Oküler bulgular
- Kayser–Fleischer halkaları:
- Korneanın Descemet membranında bakır birikimi.
- Altın-yeşil renkli halka, periferik korneada.
- Tüm nörolojik formlu olgularda bulunur, ancak hepatik formlu çocuklarda olmayabilir.
- Patognomonik değildir, ancak yüksek tanı değerine sahiptir.
4. Diğer sistemik bulgular
| Sistem | Bulgular |
|---|---|
| Hematolojik | Hemolitik anemi |
| Renal | Proksimal tübül hasarı → Fanconi sendromu |
| İskelet sistemi | Artrit, osteomalazi, hipoparatiroidizm |
| Endokrin | Amenore, infertilite, puberte gecikmesi |
Tanı
| Test | Bulgular |
|---|---|
| Seruloplazmin düzeyi | Düşük (<20 mg/dL) |
| 24 saatlik idrar bakır atılımı | Artmış (>100 µg/gün) |
| Karaciğer biyopsisi | Bakır birikimi (histokimyasal boyalarla, özellikle rubeanik asit pozitif) |
| Kayser–Fleischer halkaları | Göz muayenesiyle saptanır |
| Genetik test (ATP7B) | Kesin tanı için kullanılabilir |
Tedavi
| Yaklaşım | Örnek İlaç | Mekanizma |
|---|---|---|
| Şelatör tedavi (ilk basamak) | D-Penisilamin | Bakırı idrarla atar |
| Trientin | Alternatif şelatör | |
| Bakır absorbsiyonunu azaltan | Çinko asetat / Zn sülfat | Barsaklarda bakır emilimini inhibe eder |
| Destek tedavi | Düşük bakır diyeti (çiğ ciğer, çikolata, kabuklu yemişler, mantar yasak) | — |
| Son evre karaciğer yetmezliği | Karaciğer transplantasyonu | ATP7B enzim aktivitesini düzelti |
Ayırıcı Tanılar
| Hastalık | Ayrım Noktası |
|---|---|
| Hemokromatozis | Demir birikimi, seruloplazmin normal |
| Alfa-1 antitripsin eksikliği | PAS (+) inklüzyonlar, bakır birikimi yok |
| Otoimmün hepatit | ANA/SMA pozitif, genç kadınlarda daha sık |
İpuçları
| Soru | Cevap |
|---|---|
| “Wilson hastalığında biriken element?” | Bakır (Cu) |
| “Patogenezde bozuk enzim?” | ATP7B (hepatik bakır transport ATPazı) |
| “En sık nörolojik bulgu?” | Distoni |
| “Patognomonik göz bulgusu?” | Kayser–Fleischer halkası |
| “Tedavide ilk basamak?” | D-penisilamin |