Antimetabolitler

Mekanizma: DNA/RNA sentezinde rol alan pürin, pirimidin ve folat metabolizmasına benzer yapılar → enzimleri inhibe ederek nükleik asit sentezini bozarlar.

Hücre döngüsü S-fazı spesifiktir.

1. Folat Antagonistleri

• Methotrexate (MTX)
  • Mekanizma: Dihidrofolat redüktaz inhibitörü → timidilat ve pürin sentezi durur
  • Kullanım: ALL, lenfomalar, koriyokarsinom, romatoid artrit, psoriasis
  • Antidotu: Leucovorin (folinik asit) rescue
  • Yan etki: Kemik iliği depresyonu, hepatotoksisite, mukozit, nefrotoksisite

2. Pürin Analogları

• 6-Mercaptopurine (6-MP)
  • HGPRT ile aktive olur → pürin sentezi inhibisyonu
  • Kullanım: ALL, immünsupresyon
  • Yan etki: Miyelosupresyon, hepatotoksisite
  • Allopurinol ile etkileşim (xantin oksidaz üzerinden metabolizma)
• Azathioprine
  • 6-MP’nin prodrug’ı → immünsupresif amaçlı
• Fludarabine, Cladribine
  • KLL, hairy cell lösemi

3. Pirimidin Analogları

• 5-Fluorouracil (5-FU)
  • Mekanizma: Timidilat sentetaz inhibitörü (FdUMP ile)
  • Kullanım: Kolorektal, pankreas, mide kanseri; topikal → aktinik keratoz, bazal hücreli karsinom
  • Yan etki: Şiddetli mukozit, miyelosupresyon
  • Leucovorin ile etkisi artar (MTX’te ise antidot!)
• Cytarabine (Ara-C)
  • DNA polimeraz inhibitörü
  • Kullanım: AML, lenfomalar
  • Yan etki: Pancytopenia, nörolojik toksisite, konjonktivit
• Gemcitabine, Capecitabine
  • Pankreas, akciğer, meme, mesane, kolorektal

4. Diğerleri

• Hydroxyurea
  • Mekanizma: Ribonükleotid redüktaz inhibitörü → DNA sentezi blokajı
  • Kullanım: KML, polisitemia vera, orak hücreli anemi (HbF ↑)

TUS Püf Notları

• S-faz spesifik tek grup → antimetabolitler
• MTX ↔ Leucovorin rescue
• 5-FU + Leucovorin → sinerji
• 6-MP ↔ Allopurinol etkileşimi
• Ara-C → AML ilacı
• Hydroxyurea → HbF artırır