Bunlar, mitokondriyal DNA (mtDNA) veya nükleer DNA’daki mutasyonlara bağlı olarak enerji üretiminde bozulma sonucu ortaya çıkan, genellikle multisistemik tutulum gösteren hastalıklardır.
Temel Ortak Özellikler
- Enerji ihtiyacı yüksek organlar etkilenir → Beyin, kas, kalp, retina.
- Maternal kalıtım (mtDNA mutasyonları) veya otozomal kalıtım (nDNA mutasyonları) olabilir.
- Klinik seyir: Epilepsi, inme benzeri ataklar, kas güçsüzlüğü, gelişim geriliği, ataksi, sensörinöral işitme kaybı.
- Laboratuvar:
- ↑ Laktat (kan ve BOS’ta)
- ↑ Pirüvat
- MR: Bazal ganglion ve beyin sapında simetrik lezyonlar
- Tanı: Klinik + Moleküler genetik; kas biyopsisinde ragged-red fibers.
Başlıca Mitokondriyal Ensefalopatiler
| Sendrom | Açılım | Temel Klinik Özellikler | Genetik / Patogenez | TUS İpucu |
|---|---|---|---|---|
| MELAS | Mitochondrial Encephalopathy, Lactic Acidosis, and Stroke-like episodes | Çocukluk/erken erişkinde inme benzeri ataklar, epilepsi, migren, laktik asidoz | mtDNA mut. (m.3243A>G – tRNA^Leu) | Oksipital-temporal kortekste infarkt benzeri lezyon, damar dağılımına uymayan |
| MERRF | Myoclonic Epilepsy with Ragged-Red Fibers | Miyoklonik epilepsi, ataksi, kas güçsüzlüğü, işitme kaybı, RRF pozitif | mtDNA mut. (m.8344A>G – tRNA^Lys) | Kas biyopsisinde ragged-red fiber sorusu TUS’ta çok çıkar |
| Leigh sendromu | Subakut nekrotizan ensefalomiyelopati | Bebeklik/erken çocuklukta gelişim geriliği, hipotoni, ataksi, solunum bozukluğu | Kompleks I/IV enzim defektleri, hem mtDNA hem nDNA | MR: bazal ganglion ve beyin sapında simetrik hiperintens lezyonlar |
| NARP | Neuropathy, Ataxia, Retinitis Pigmentosa | Periferik nöropati, ataksi, görme kaybı, gelişim geriliği | mtDNA mut. (ATPase6 geni) | Aynı mutasyonun homoplazmi durumu Leigh sendromu yapabilir |
| Kearns–Sayre sendromu | – | 20 yaş öncesi başlangıç, progresif eksternal oftalmopleji, pigmenter retinopati, kardiyak iletim defekti | mtDNA delesyonu | TUS: oftalmopleji + retinopati + kardiyak blok = KSS |
| Alpers–Huttenlocher | – | Epilepsi, progresif beyin hasarı, karaciğer yetmezliği | POLG mut. (nDNA) | Valproat hepatotoksisite riski yüksek |
Hatırlatıcı Püf Noktaları
- “Ragged-red fibers” → MERRF (ama MELAS’ta da görülebilir).
- İnme benzeri atak + laktik asidoz → MELAS.
- Oftalmopleji + retinopati + kardiyak blok → Kearns–Sayre.
- Bebekte hipotoni + bazal ganglion lezyonu → Leigh.
- mtDNA mutasyonları → sadece anneden geçer (ama nDNA mutasyonları Mendelyan kalıtım gösterir).
- Mitokondriyal hastalıklar heteroplazmi nedeniyle aynı ailede farklı fenotipler gösterebilir.