Tanım
- X’e bağlı kalıtılan bir peroksizomal metabolizma bozukluğu.
- VLCFA (çok uzun zincirli yağ asidi) beta-oksidasyonunda defekt → VLCFA birikimi → adrenal korteks, merkezi sinir sistemi ve testislerde hasar.
Genetik
- Gen: ABCD1 geni (Xq28)
- Kalıtım: X’e bağlı resesif
Patofizyoloji
- ABCD1 proteini peroksizomal membran taşıyıcı proteini olarak görev yapar.
- Mutasyon → VLCFA beta-oksidasyonu bozulur → hücre membranlarında, özellikle beyinde ve adrenal kortekste VLCFA birikir → inflamasyon, demiyelinizasyon ve adrenal yetmezlik gelişir.
Klinik Tipler
| Tip | Yaş Başlangıcı | Klinik Özellikler |
|---|---|---|
| Klasik çocukluk çağı (en sık) | 4–10 yaş | Beyin demiyelinizasyonu, adrenal yetersizlik, nörolojik gerileme, spastisite, davranış bozuklukları |
| Adrenomiyelonevropati (AMN) | 20–30 yaş | Yavaş ilerleyen spastik paraparezi, adrenal yetmezlik, periferik nöropati |
| Addison-only form | Değişken | Sadece adrenal yetmezlik, nörolojik bulgu yok |
Klinik Bulgular
- Nörolojik: Spastik paraparezi, ataksi, davranış değişiklikleri, bilişsel gerileme.
- Endokrin: Primer adrenal yetmezlik (Addison hastalığı) — hiperpigmentasyon, hipotansiyon, hipoglisemi.
- Testis atrofi (bazı vakalarda).
Laboratuvar ve Tanı
- VLCFA düzeyleri: Kanda çok uzun zincirli yağ asitleri (C26:0 gibi) artışı.
- Genetik test: ABCD1 mutasyonu doğrulaması.
- Beyin MRI: Periventriküler beyaz cevherde demiyelinizasyon.
- Adrenal fonksiyon testleri: ACTH yüksek, kortizol düşük.
Tedavi
- Erken tanı çok önemli.
- Adrenal yetersizlik için: Glukokortikoid ve mineralokortikoid replasmanı.
- Lorenzo’nun yağı (Lorenzo’s oil): VLCFA sentezini azaltmayı hedefleyen özel yağ karışımı (faydası tartışmalı).
- Kök hücre nakli (HSCT): Beyin demiyelinizasyon erken evredeyken uygulanırsa ilerlemeyi durdurabilir.
Prognoz
- Erken tanı ve tedavi önemlidir.
- Beyin tutulumu ilerleyici ve hayatı tehdit edicidir.
Vaka Örneği
Soru:
7 yaşında erkek çocukta okul başarısında düşme, davranış değişikliği ve spastik paraparezi gelişmiş. Laboratuvarda ACTH yüksek, kortizol düşük, kan yağ asitlerinde C26:0 düzeyi artmış. En olası tanı nedir?
A) Metakromatik lökoensefalopati
B) X’e bağlı adrenolökodistrofi
C) Tay-Sachs hastalığı
D) Krabbe hastalığı
E) Gaucher hastalığı
Cevap: B) X’e bağlı adrenolökodistrofi