1-Üre Döngüsü Bozuklukları (Urea Cycle Defects – UCD)
Temel mekanizma: Karaciğerde amonyağın üreye dönüştürülememesi.
- Karbamoil fosfat sentetaz I eksikliği (CPS I deficiency)
- Ornitin transkarbamilaz eksikliği (OTC deficiency) – X’e bağlı, en sık
- Argininosüksinat sentetaz eksikliği → Sitrüllinemi tip I
- Argininosüksinat liyaz eksikliği → Argininosüksinik asidüri
- Arginaz eksikliği
- N-asetilglutamat sentaz (NAGS) eksikliği – NAGS CPS-I’nin aktivatörünü yapamaz
İpucu: UCD’lerde kan amonyak ↑, metabolik alkaloz eğilimi ve respiratuvar alkaloz olabilir. OTC hariç hepsi otozomal resesif.
2-Organik Asidemiler (Organik Asidüriler)
Ana mekanizma: Organik asitlerin birikimi ile sekonder üre döngüsü inhibisyonu.
- Propiyonik asidemi (propiyonil-CoA karboksilaz eksikliği)
- Metilmalonik asidemi (metilmalonil-CoA mutaz eksikliği)
- İzovalerik asidemi
- Glutarik asidemi tip II
- Multiple karboksilaz eksikliği
İpucu: Bu grupta metabolik asidoz + ketoz + hiperamonyemi bir aradadır.
3-Yağ Asidi Oksidasyon Defektleri (FAO Defects)
Mekanizma: Açlıkta enerji sağlanamaması → proteoliz artar → amonyak yükselir.
- MCAD eksikliği (Medium-chain acyl-CoA dehidrogenaz eksikliği)
- LCHAD/VLCAD eksiklikleri
- Karnitin taşıma defektleri
İpucu: Açlıkla tetiklenen hipoketotik hipoglisemi + hiperamonyemi.
4-Diğer Nadir Nedenler
- Lizinürik protein intoleransı
- Orotik asidüri tip II (UMPS eksikliği)
- Glikojen depo hastalıkları (özellikle tip I – von Gierke, tip III)
- Reye sendromu (mitokondrial yağ asidi oksidasyon defekti benzeri tablo)
Püf noktaları:
- Yenidoğanda ciddi hiperamonyemi → İlk akla üre döngüsü defekti gelir.
- Respiratuvar alkaloz + normal aniyon gap → OTC veya CPS-I eksikliği düşün.
- Metabolik asidoz + ketoz + hiperamonyemi → organik asidemi düşün.
- Hipoglisemi + hipoketonemi + hiperamonyemi → yağ asidi oksidasyon defekti.