Uyuz Akarları (Sarcoptes scabiei) ve Uyuz
- Parazit: Sarcoptes scabiei var. hominis, insanlarda uyuza neden olan spesifik alt türdür. Bu akarlar mikroskobiktir, yani çıplak gözle görülemezler.
- Yaşam Döngüsü: Dişi uyuz akarı, derinin üst tabakasına (epidermis) tüneller kazarak ilerler ve bu tünellerin içine yumurtalarını bırakır. Yumurtalar 3-4 gün içinde çatlar ve larvalar ortaya çıkar. Larvalar nimf evresine, sonra da erişkin akarlara dönüşür. Tüm yaşam döngüsü insan derisinde tamamlanır.
- Bulaşma: Uyuz, genellikle enfekte bir kişiyle uzun süreli ve doğrudan cilt teması (en az 15-20 dakika) yoluyla bulaşır. Ortak kullanılan giysiler, yatak takımları veya havlular yoluyla da bulaşma mümkün olsa da, akarlar konakçı dışında genellikle 2-3 günden fazla yaşayamadıkları için bu yol daha az yaygındır. Kalabalık yaşam alanları (bakım evleri, yurtlar, kreşler) bulaşma riskini artırır.
Klinik Belirtiler (Uyuz)
Uyuzun en belirgin ve rahatsız edici semptomları şunlardır:
- Şiddetli Kaşıntı: En tipik semptomdur ve genellikle geceleri, vücut ısısı arttığında (yatarken veya sıcak duş sonrası) daha da kötüleşir. Bu kaşıntı, akarın kendisi, yumurtaları ve dışkısına karşı gelişen alerjik reaksiyonla ilişkilidir.
- Tüneller (Burrows): Akarların deride açtığı ince, grimsi-beyaz veya kırmızımsı, girintili çıkıntılı, kalem ucu kalınlığında tünellerdir. Bunlar özellikle parmak araları, el bileği kıvrımları ve dirseklerde aranır. Ancak, her zaman kolayca görülemeyebilirler.
- Papüller ve Veziküller: Kaşıntılı, küçük, kırmızı kabartılar (papüller) ve bazen su dolu kabarcıklar (veziküller) görülür.
- Döküntü Dağılımı: Tipik olarak belirli bölgeleri etkiler:
- Parmak araları ve el bileği kıvrımları
- Dirsekler ve koltuk altları
- Göbek deliği çevresi
- Bel çevresi
- Kalçalar ve kasık bölgesi
- Ayak bilekleri ve ayaklar
- Erkeklerde genital bölge (skrotum, penis)
- Kadınlarda meme uçları çevresi
- Bebeklerde ve küçük çocuklarda tüm vücut, özellikle avuç içleri, ayak tabanları, boyun ve saç derisi de etkilenebilir.
- Kişiden Kişiye Farklılık: Semptomlar, akar sayısı, enfeksiyon süresi ve kişinin bağışıklık sistemine göre değişiklik gösterebilir. İlk enfeksiyonda semptomların ortaya çıkması 4-6 hafta sürebilirken, daha önceki maruziyetlerde bağışıklık sistemi daha hızlı tepki verdiği için semptomlar 1-4 gün içinde başlayabilir.
- Norveç Uyuzu (Kabuklu Uyuz): Bağışıklığı baskılanmış kişilerde (HIV/AIDS, organ nakli hastaları, yaşlılar) veya Down sendromlu bireylerde görülebilen, çok daha şiddetli bir uyuz formudur. Deride kalın kabuklar ve pullanmalarla karakterizedir, binlerce ila milyonlarca akar içerebilir ve son derece bulaşıcıdır. Kaşıntı genellikle daha az belirgindir veya hiç olmayabilir.
Tanı ve Tedavi
- Tanı: Tanı genellikle klinik muayene, kaşıntının özellikleri ve tipik lezyonların varlığı ile konulur. Kesin tanı için, deri kazıntısı alınarak mikroskop altında akar, yumurta veya dışkı maddelerinin görülmesi gerekir.
- Tedavi: Uyuz, kendiliğinden geçmez ve ilaç tedavisi gerektirir. Tedavi, hem enfekte kişiyi hem de yakın temaslılarını içermelidir.
- Permetrin Krem (%5): En yaygın ve etkili tedavidir. Genellikle boyundan aşağıya tüm vücuda sürülür ve 8-14 saat sonra yıkanır. Genellikle 7-14 gün sonra tekrar uygulama önerilir.
- Oral İvermektin: Özellikle yaygın veya kabuklu uyuz vakalarında veya topikal tedavinin uygulanamadığı durumlarda kullanılır.
- Diğer Tedaviler: Krotamiton, benzil benzoat gibi alternatifler de mevcuttur.
- Semptomatik Tedavi: Kaşıntıyı azaltmak için antihistaminikler, ciltteki inflamasyonu azaltmak için kortikosteroid kremler kullanılabilir. İkincil bakteriyel enfeksiyonlar için antibiyotikler gerekebilir.
- Çevresel Kontrol: Tedavi sırasında ve sonrasında bulaşmayı önlemek için, hastanın son 72 saat içinde temas ettiği tüm giysiler, yatak takımları ve havlular sıcak suyla yıkanmalı ve kurutucuda yüksek ısıda kurutulmalı veya hava almayacak şekilde kapalı poşetlerde en az 72 saat bekletilmelidir. Yatak ve döşemeli mobilyalar elektrik süpürgesiyle temizlenmelidir.
Uyuz, erken teşhis ve uygun tedavi ile tamamen iyileşebilen bir hastalıktır.
40 yaşında bir kadın, 4 haftadır giderek artan, özellikle geceleri şiddetlenen yaygın kaşıntı şikayetiyle başvuruyor. Kaşıntı nedeniyle uykusuzluk çekiyor. Deri üzerinde, parmak aralarında, bileklerde, dirseklerde, genital bölgede küçük kabarcıklar ve tüneller (deri yüzeyinde ince çizgiler) gözlemleniyor. Ailesinde benzer yakınmaları olan başka bireylerin de olduğu öğrenildi.
Bu klinik tablo için en olası tanı ve etken nedir?
A) Pediculus humanus — Bitlenme
B) Sarcoptes scabiei — Uyuz
C) Demodex folliculorum — Demodikoz
D) Cimex lectularius — Yatak biti ısırığı
E) Trombiculidae — Trombiküloz
Cevap:
B) Sarcoptes scabiei — Uyuz
Açıklama:
- Sarcoptes scabiei, cilt altına tüneller açarak yerleşen mikroskobik bir akar olup uyuz hastalığına neden olur.
- En belirgin klinik bulgu yoğun kaşıntı (özellikle gece artar), tüneller (deri üzerinde ince çizgi veya tünel benzeri yapılar) ve parmak arası, el bilekleri, dirsek, genital bölgede lezyonlardır.
- Aile ve temas yoluyla kolayca bulaşır, salgınlar oluşturabilir.
- Tanı, deri kazıntısında akarın veya yumurtalarının görülmesi ile kesinleşir.
- Tedavi lokal permetrin kremi veya oral ivermektin ile yapılır.