Kırmızı akar (Dermanyssus gallinae), halk arasında “kümes hayvanı kırmızı akarı” olarak da bilinen, kuşların, özellikle kümes hayvanlarının (tavuk, güvercin vb.) önemli bir ektoparazitidir. Ancak, bu akarlar kuş konakçılarının bulunmadığı durumlarda veya popülasyonları çok arttığında insanlara da saldırarak dermatite yol açabilirler.
Özellikleri ve Yaşam Döngüsü
- Morfoloji: Yetişkin akarlar yaklaşık 0.75-1 mm boyutundadır. Normalde gri-beyaz renklidirler, ancak kan emdikten sonra karınları kanla dolarak belirgin bir kırmızımsı-kahverengi renk alırlar, bu yüzden “kırmızı akar” olarak adlandırılırlar. Geceleri kan emmeyi tercih ederler.
- Yaşam Alanı: Diğer bazı akarların aksine, D. gallinae çoğunlukla konakçısının üzerinde sürekli yaşamaz. Gün içinde kümeslerin çatlaklarında, yarıklarında, kafeslerin aralarında veya kuş yuvalarında saklanır ve geceleri kan emmek için konakçılarına gelirler.
- Yaşam Döngüsü: Oldukça hızlı bir yaşam döngüsüne sahiptirler. Optimal koşullarda (25-30°C ve %70 nem) yumurtadan yetişkinliğe kadar yaklaşık 7 günde gelişebilirler. Dişi akarlar, kan emdikten kısa süre sonra yumurta bırakır. Yumurtalar larva, protonimf, deutonimf evrelerinden geçerek erişkin hale gelir. Açlığa oldukça dayanıklıdırlar ve konakçı olmadan bir yıla kadar hayatta kalabilirler.
Kuşlar Üzerindeki Etkileri
Kümes hayvanlarında D. gallinae enfestasyonu ciddi ekonomik kayıplara yol açabilir:
- Anemi: Yoğun akar istilası, kuşlarda şiddetli kan kaybına ve anemiye neden olabilir.
- Stres ve Üretim Kaybı: Kuşlarda stres, huzursuzluk, tüy yolma ve yumurta üretiminde düşüş görülür.
- Ölüm: Ağır enfestasyonlar, özellikle genç veya zayıf kuşlarda ölüme yol açabilir.
- Hastalık Taşıyıcılığı: D. gallinae‘nin bazı bakteriyel ve viral patojenleri (örn. Salmonella, E. coli, kuş gribi virüsü) taşıyabildiği düşünülmektedir.
İnsanlar Üzerindeki Etkileri (Gamasoidozis)
Kırmızı akarlar, esas konakçıları olan kuşların yokluğunda (örneğin kuş yuvaları terk edildiğinde veya ilaçlama sonrası) veya yoğun enfestasyon durumlarında insanlara saldırabilirler. İnsanlarda neden oldukları duruma gamasoidozis (veya avian mite dermatitis) denir.
- Klinik Belirtiler:
- Şiddetli Kaşıntı: En belirgin semptomdur ve genellikle geceleri daha kötüleşir. Akarın ısırık anı hissedilmeyebilir, ancak birkaç saat sonra yoğun kaşıntı başlar.
- Döküntü: Isırık yerlerinde eritematöz (kırmızı) papüller (kabartılar), bazen merkezi bir delik veya veziküller (küçük kabarcıklar) ile karakterize deri lezyonları oluşur.
- Vücut Alanları: Lezyonlar vücudun herhangi bir yerinde görülebilir, ancak giysiyle kaplı bölgelerde, kollarda, ellerde, göğüste ve sırtta daha yaygındır.
- Bazı vakalarda, kafa derisi veya kulak gibi beklenmedik yerlerde de enfestasyonlar bildirilmiştir.
- İkincil Enfeksiyonlar: Şiddetli kaşıntıya bağlı kaşımalar, ciltte yaralara ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlara yol açabilir.
- Uyku Bozuklukları: Gece kaşıntının artması nedeniyle uyku kalitesi bozulabilir.
- Tanı: Tanı genellikle klinik şüphe, hastanın öyküsü (kuş teması, kuş yuvası varlığı, özellikle evde veya iş yerinde) ve diğer kaşıntılı deri hastalıklarının dışlanmasıyla konulur. Akarların çok küçük ve hızlı hareketli olması, ayrıca beslendikten sonra konakçıdan ayrılmaları nedeniyle ciltte veya giysilerde bulunmaları zordur.
- Tedavi: İnsanlardaki semptomlar genellikle kendi kendini sınırlayıcıdır. Tedavi semptomatiktir ve kaşıntıyı gidermeye yöneliktir:
- Oral antihistaminikler.
- Topikal kortikosteroid kremler.
- En önemli adım, akar kaynağının (kuş yuvaları, kümesler) belirlenip ortadan kaldırılması ve alanın akarlardan temizlenmesidir. Profesyonel haşere kontrolü genellikle gereklidir.
Halk Sağlığı ve Önleme
- Kaynak Kontrolü: Kırmızı akar enfestasyonlarının önlenmesi için kuş yuvalarının (özellikle evlere yakın yerlerdeki güvercin veya serçe yuvaları) düzenli olarak kontrol edilmesi ve güvenli bir şekilde kaldırılması önemlidir.
- Hijyen: Özellikle kümes hayvanı çiftliklerinde çalışanlar veya kuşlarla teması olan kişilerin hijyen kurallarına dikkat etmesi, koruyucu giysiler kullanması ve duş alması önerilir.
- Mühürleme: Binalardaki çatlak ve boşlukların kapatılması, akarların ev içine girmesini engelleyebilir.
Kırmızı akar, özellikle kümes hayvanı endüstrisinde büyük bir sorun olmasının yanı sıra, insanlarda da rahatsız edici cilt reaksiyonlarına neden olabilen önemli bir halk sağlığı parazitidir.
45 yaşında erkek hasta, özellikle gece şiddetlenen yoğun kaşıntı ve ciltte kırmızı, kabarık lezyonlar nedeniyle başvuruyor. Lezyonlar genellikle kollarda ve gövdede yerleşmiş, zaman zaman lineer dizilim göstermektedir. Hastanın evinde tavuk beslediği öğrenildi. Yakın zamanda tavukların kümesinde yoğun akar istilası olduğu bilgisi alınmıştır. Benzer yakınmalar ailesinde de gözlenmiştir.
Hangi parazit bu tablo için en olası nedendir?
A) Sarcoptes scabiei
B) Dermanyssus gallinae
C) Ornithonyssus bursa
D) Ixodes ricinus
E) Pediculus humanus
Cevap:
B) Dermanyssus gallinae
Açıklama: Dermanyssus gallinae, kırmızı kümes akarıdır. Gece aktif olup, konak hayvanlar (özellikle tavuklar) arasında yaşar, ancak insanları da ısırabilir. Isırıklar kaşıntılı, eritematöz ve papüler lezyonlar oluşturur. Evinde kümes bulunan kişilerde sık görülür. Tedavi için ortam temizliği ve akar kontrolü gerekir.