Nöroendokrin hücreler, hem sinir hücreleri (nöronlar) gibi uyarı alıp iletebilen hem de endokrin hücreler gibi kana veya çevre dokuya hormon/peptit salgılayabilen özel bir hücre popülasyonudur.
Tıpta ve histolojide bu hücre grubunu ve alt tiplerini tanımlamak için kullanılan DNES, APUD, Argentaffin ve Kromaffin terimleri, temelde aynı hücre ailesinin farklı isimlendirme yaklaşımlarını (fonksiyonel, kimyasal veya boyanma özelliklerine göre) ifade eder.
DNES (Diffuse Neuroendocrine System / Yaygın Nöroendokrin Sistem)
Bu terim, nöroendokrin hücrelerin vücuttaki anatomik dağılımını ifade eder.
- Klasik endokrin bezler (tiroit, hipofiz vb.) gibi tek bir organda toplanmak yerine, tüm vücuda (özellikle sindirim ve solunum sistemi epitelinin arasına) dağınık olarak serpilmişlerdir.
- Görevi: Bulundukları dokularda yerel durumları (pH, kimyasal içerik, basınç) algılayıp lokal (parakrin) veya sistemik (endokrin) yanıtlar oluşturarak iç dengeyi (homeostazis) sağlarlar.
APUD (Amine Precursor Uptake and Decarboxylation)
Bu terim, hücrelerin ortak biyokimyasal çalışma mekanizmasını tanımlar. Profesör A.G.E. Pearse tarafından ortaya atılmıştır.
APUD kısaltmasının açılımı ve anlamı şudur:
- Amine Precursor Uptake: Amino asit öncüllerini (örneğin histidin, triptofan) dışarıdan içine alır.
- Decarboxylation: Bu öncülleri karboksil grubunu kopararak (dekarboksile ederek) aktif biyojenik aminlere (serotonin, histamin, dopamin vb.) dönüştürür ve peptit hormonlarla birlikte depolar. [1, 2]
Argentaffin Hücreler
Bu terim, hücrelerin mikroskop altında görülebilmesi için kullanılan gümüşleme (silver staining) yöntemiyle boyanma özelliğini ifade eder.
- Mekanizma: Hücre içindeki yoğun granüller, dışarıdan ek bir kimyasal indirgeyici ajana ihtiyaç duymadan, gümüş tuzlarını doğrudan indirgeyerek siyaha/kahverengiye boyanır (kendi kendini boyama yeteneği).
- Nerede bulunurlar? En tipik örneği sindirim kanalında (mide, ince bağırsak, appendiks) yoğun olarak bulunan ve serotonin salgılayan Enterokromaffin (EC) hücreleridir.
Kromaffin Hücreler
Bu terim de yine bir histokimyasal boyanma özelliğinden gelir, ancak hedef organı ve kökeni daha spesifiktir.
- Mekanizma: Potasyum dikromat gibi krom tuzları ile muamele edildiklerinde, içerdikleri katekolaminlerin (adrenalin ve noradrenalin) oksidasyonu nedeniyle kahverengi renk alırlar.
- Nerede bulunurlar? En bilinen ve yoğun olarak bulundukları yer böbrek üstü bezinin medullasıdır (öz bölgesi). Sempatik sinir sisteminin modifiye olmuş postganglionik nöronlarıdır ve vücudun “savaş ya da kaç” (stres) yanıtını yönetirler.
| Terim | İsimlendirme Mantığı | En Bilinen Örnek / Lokasyon |
|---|---|---|
| DNES | Epitel arasına dağınık yerleşmeleri | Solunum ve sindirim sistemi epiteli |
| APUD | Amin öncüllerini işleme biyokimyası | Tüm nöroendokrin hücre ailesi |
| Argentaffin | Gümüş tuzlarını doğrudan indirgeme yeteneği | Bağırsaktaki Enterokromaffin (EC) hücreleri |
| Kromaffin | Krom tuzlarıyla kahverengiye boyanma | Adrenal Medulla (Böbrek üstü bezi özü) |
Klinik Önemi
Bu hücrelerden köken alan ve hormon salgılama yeteneğine sahip olan tümörlere Nöroendokrin Tümörler (NET) veya eski adıyla Karsinoid Tümörler denir. Hücrelerin salgıladığı aşırı serotonin veya katekolamin; klinikte flushing (yüz kızarması), ishal, bronş spazmı (karsinoid sendrom) veya yüksek tansiyon atakları (feokromositoma) gibi tablolara yol açabilir.
Küçük hücreli akciğer kanseri (KHAK), solunum sisteminde dağınık halde bulunan yaygın nöroendokrin sistem (DNES) hücrelerinden köken alan, biyolojik olarak son derece agresif ve yüksek dereceli (G3) nöroendokrin bir tümördür.