Sporcularda iliak arter kompresyonu ilk olarak 1984 yılında tanımlanmıştır. hastaların büyük çoğunluğu (%90) rekabetçi bisikletçilerdir. ANCA koşucularda, kros kayakçılarında, ragbi oyuncularında, Futbolcularda, vücut geliştiricilerde de benzer hastalıklar bildirilmiştir. Rekabetçi bisikletçiler genellikle yüksek bir kondisyon seviyesine sahip olduklarından, arter yetmezliğinden önce genellikle kas-iskelet, nörolojik veya genel performans düşüşü hastalıkları dikkate alınır. Sonuç olarak, rekabetçi bisikletçilerde iliak arter kompresyonu/endofibrozis tanısının konulmasındaki ortalama gecikme, ilk başvurudan itibaren 2 yıldır.
Bisiklet dünyasında ve dayanıklılık sporlarında sıkça karşılaşılan İliak Arter Endofibrozu (EIAE), genellikle profesyonel ve üst düzey amatör bisikletçileri etkileyen, bacaklara giden ana kan akışını kısıtlayan damar tabakası kalınlaşması durumudur.
Halk arasında veya literatürde doğrudan “bisikletçi damar hastalığı” olarak da anılır.
Genellikle genç ve sağlıklı sporcularda görülmesine rağmen, bisiklet sporuna özgü fiziksel zorlamalar nedeniyle ortaya çıkan mesleki bir rahatsızlık olarak kabul edilmektedir.
Patofizyoloji
Hastalığın temel sebebi, bisiklet sürerken kalça bölgesindeki anatomik yapılara binen aşırı ve tekrarlayan mekanik stresi içerir:
- Aşırı Kalça Fleksiyonu (Eğilme Pozisyonu): Bisiklet üzerinde aerodinamik pozisyon almak için kalçanın sürekli olarak 90 dereceden fazla bükülmesi, karın bölgesinden bacağa kan taşıyan internal/external iliak arterin inguinal ligament (kasık bağı) altında sıkışmasına ve kıvrılmasına (kinking) yol açar.
- Psoas Kasının Hipertrofisi: Yoğun antrenman yapan bisikletçilerde bel ve kalça kası olan psoas kası belirgin şekilde büyür. Bu durum, arterin kas ile kemik arasında sürekli gerilmesine ve sürtünmesine neden olur.
- Yüksek Kan Akımı (Hemodinamik Stres): Maksimum efor sırasında bacak kaslarına pompalanan devasa kan hacmi, zaten daralan ve kıvrılan damar duvarında mikro-travmalara yol açar.
- Doku Yanıtı (Endofibroz): Sürekli tekrarlayan bu mekanik travmalar ve sürtünme, damarın en iç tabakasında (intima) bağ dokusu (lifli skatris dokusu) birikmesine neden olur. Damar duvarı kalınlaşır, esnekliğini kaybeder ve lümeni (iç çapı) daralarak kan akışını engeller. Genellikle tek taraflıdır ve en sık sol bacakta görülür.
Çok sayıda anatomik, mekanik ve postüral faktörün iliak arter hastalığının gelişimine katkıda bulunması muhtemeldir
Bu faktörlere tekrarlayan maruz kalma (tekrarlayan rekabetçi bisiklet sürme nedeniyle), arterdeki inflamatuar ve yeniden şekillenme süreçlerinin, endofibrozis olarak bilinen stenotik intravasküler lezyona yol açtığı düşünülmektedir.
Spesifik katkıda bulunan faktörler şunlar olabilir:
1-Duruş
Kalça hiperfleksiyonunu içeren aerodinamik duruş, rekabetçi bisikletçilerde karakteristiktir 10 ve bu hareketin yılda 8 milyon defaya kadar tekrarlanabileceği tahmin edilmektedir. Kalçanın tekrarlayan hiperfleksiyonu, dış iliak arterin bükülmesine ve gerilmesine neden olur, bu da arter duvarına, en sık büyük eğrilik bölgesinde olmak üzere, zarar verebilir.
2-Anatomik yatkınlık ve atardamarın bükülmesi
İliak arterin uzunlamasına esnekliği ve fazla uzunluğu, normal aktivite sırasında gerilme ve hareketi genellikle telafi edebilmektedir. Bununla birlikte, iliak arterin fiksasyonu, damarı bağlayarak kalça fleksiyonu sırasında damarın bükülmesine neden olabilir. Bu tür bükülme, arteriyel yetmezlik nedeniyle ameliyat edilen bisikletçilerin %70’inde gözlemlenmiştir. 9 En sık olarak bu tür bağlanma, iliak arterin psoas yan dalından (%52-60) ve iliak bifurkasyonun fibröz fiksasyonundan (%78) 9 kaynaklanmaktadır, ancak yaklaşık %9’unun kökeni bilinmemektedir. Bağlanma ayrıca sirkumfleks iliak, epigastrik ve pudendal dallarda da meydana gelebilir. Aşırı damar uzunluğu ve kıvrımlılığı da arteri kalça hiperfleksiyonu sırasında bükülmeye yatkın hale getirebilir. Arterin tek başına bükülmesi bisikletçilerde akış sınırlamasına neden olabilir, ancak ikincil endofibrotik hasar semptomları daha da kötüleştirebilir. Semptomatik bacağı olan 50 dayanıklılık sporcusunu (46 bisikletçi) ve kontrol grubu olarak 16 asemptomatik bisikletçiyi (28 referans bacak) değerlendirmek için renkli Doppler kullanılan bir çalışmada, kalçalar büküldüğünde asemptomatik bacaklara göre dış iliak arterde anlamlı derecede daha fazla bükülme ve/veya intravasküler lezyon olduğu bulundu. Ayrıca, dış iliak arterde bükülme ve/veya intravasküler lezyonların varlığı, daha yüksek tepe sistolik hızlarla ilişkili görünmektedir.
3-Kas hipertrofisi
Rekabetçi bisikletçilerde yoğun antrenman nedeniyle kas hipertrofisi gelişir. Hipertrofiye uğramış kalça fleksörleri (özellikle psoas kasları) ve karın kasları (örneğin dış oblik kaslar) iliak arteri sıkıştırabilir. Kas hipertrofisi ayrıca iliak arterin kronik olarak gerilmesine ve uzamasına neden olarak, bükülmeye yatkın hale getirebilir.
Endofibrozis
Endofibrozis, mekanik stres sonucu oluşan stenotik endovasküler lezyonu ifade eder. Genellikle iliak arterde %10-20 oranında izole bir daralmaya neden olur. Histolojik olarak, endofibrozis, ateroskleroz ve fibromusküler displaziye kıyasla farklı bir yapıdır. Değişken miktarlarda elastin ve kollajen içeren, orta derecede gevşek hücresel bağ dokusunda yer alan intimal hiperplazi ile karakterizedir. İmmün boyama, intima ve adventisyada düz kas hücrelerinin proliferasyonunu göstermiştir. Bir çalışmada, vakaların %80’inde intimal fibroplazi, %60’ında medial hipertrofi, %80’inde adventisyal hiperplazi ve %40’ında iliak arter trombozu görüldüğü bildirilmiştir. Tanımlanan diğer daha nadir morfolojik görünümler arasında medial kalsifikasyon ve fibrozis yer almaktadır. Etkilenen arter segmentlerinde ateroskleroz bulunmamaktaydı. 26
Rekabetçi bisiklet sürüşü sırasında artan kalp debisi ve sistolik kan basıncından kaynaklanan iliak arterden geçen yüksek kan akışının, endofibroza yol açan vasküler duvar hasarına katkıda bulunan potansiyel bir mekanizma olduğu öne sürülmüştür. Bununla birlikte, bunu destekleyecek çok az kanıt bulunmaktadır.
Belirtileri
Hastalığın en büyük özelliği, istirahat halindeyken hiçbir şikâyetin olmaması ve bulguların yalnızca yüksek yoğunluklu egzersiz sırasında ortaya çıkmasıdır.
- Güç Kaybı ve Performans Düşüşü: Özellikle yokuş çıkarken (climbing), zamana karşı yarışlarda veya sprint atarken etkilenen bacakta ani bir güç ve enerji kaybı hissedilir.
- Kramp, Ağrı ve Yanma: Uyluk, kalça veya baldır bölgesinde şiddetli kramplar, uyuşma ve yanma hissi oluşur.
- Hızlı Toparlanma: Sporcu tempoyu düşürdüğü veya durduğu an (birkaç dakika içinde) şikâyetler tamamen kaybolur. Bu durum, sıklıkla bel fıtığı, kas zorlanmaları veya ortopedik problemlerle karışmasına ve tanının gecikmesine (ortalama 2-3 yıl) yol açar.
Tanı Yöntemleri
Standart muayenelerde dinlenme halinde olunduğu için testler tamamen normal çıkabilir. Bu nedenle tanı için özel yaklaşımlar gerekir:
- Egzersiz Sonrası Ayak Bileği-Kol İndeksi (ABI): İstirahat ve özellikle maksimum efor sonrasında (veya bisiklet simülasyonu sonrasında) yapılan kan basıncı ölçümleriyle bacağa giden kan akışındaki düşüş saptanır.
- Renkli Doppler Ultrasonografi: Dinamik pozisyonlarda (kalça fleksiyonundayken) damar yapısının incelenmesi.
- BT Anjiyografi (CTA) / MR Anjiyografi: Damar içerisindeki darlıkların, fibrotik kalınlaşmaların ve kıvrılmaların net olarak görüntülenmesi.
Tedavi Yaklaşımları
Profesyonel veya üst düzey sporcular için sadece bisikleti bırakmak veya antrenman yoğunluğunu azaltmak kabul edilebilir bir çözüm olmadığından, kalıcı çözümler tercih edilir:
- Cerrahi Tedavi (Altın Standart):
- Endofibrosectomy (Endofibrorektomi): Damar içerisindeki kalınlaşmış fibrotik tabakanın cerrahi olarak soyulup çıkarılması ve damar duvarının yama (patch angioplasty) ile genişletilmesi en yüksek başarı oranına sahip yöntemdir.
- Greft Rekonstrüksiyonu: Gerektiğinde hasarlı segmentin bypass edilmesi veya yeniden yapılandırılması uygulanır.
- Endovasküler Girişimler (Balon / Stent): Sadece balon anjiyoplasti veya stent uygulamaları bisikletçilerde yüksek başarısızlık ve tekrar daralma (restenoz) oranına sahip olduğu için genellikle ilk seçenek olarak önerilmez; cerrahi önceliklidir.