Akut Pankreatitte BISAP ve HAPS Skorlama Sistemleri
Akut pankreatitte ilk 24 saat içinde hastalığın şiddetini öngörmek amacıyla kullanılan en pratik iki skor BISAP (Bedside Index for Severity in Acute Pancreatitis) ve HAPS (Harmless Acute Pancreatitis Score)‘tur.
- BISAP: Ağır pankreatiti ve mortalite riskini öngörür.
- HAPS: Hafif seyirli pankreatiti (“zararsız” pankreatit) öngörür.
1. BISAP Skoru (Bedside Index for Severity in Acute Pancreatitis)
Amaç
İlk 24 saat içinde:
- Ağır akut pankreatit
- Organ yetmezliği
- Mortalite
riskini tahmin eder.
BISAP’ın 5 Parametresi
Her biri 1 puan.
| Parametre | Kriter | Puan |
|---|---|---|
| BUN | BUN >25 mg/dL | 1 |
| Impaired Mental Status | GKS <15 | 1 |
| SIRS | SIRS varlığı | 1 |
| Age | >60 yaş | 1 |
| Pleural Effusion | Plevral efüzyon | 1 |
Toplam: 0–5 puan
SIRS Kriterleri (≥2 ise pozitif)
- Ateş >38°C veya <36°C
- Nabız >90/dk
- Solunum >20/dk veya PaCO₂ <32 mmHg
- Lökosit >12.000/mm³, <4.000/mm³ veya >%10 band
BISAP Yorumu
| Skor | Risk |
|---|---|
| 0–1 | Düşük mortalite |
| 2 | Orta risk |
| ≥3 | Ağır pankreatit olasılığı yüksek |
| 4–5 | Çok yüksek mortalite riski |
Mortalitenin yaklaşık artışı
| BISAP | Mortalite |
|---|---|
| 0 | <%1 |
| 1 | <%1 |
| 2 | %2–3 |
| 3 | %5–10 |
| 4 | %15–20 |
| 5 | %20’nin üzerinde |
BISAP’ın Avantajları
- İlk 24 saatte hesaplanabilir.
- BT gerektirmez.
- Yoğun bakım gereksinimini öngörmede başarılıdır.
- Uygulaması kolaydır.
2. HAPS (Harmless Acute Pancreatitis Score)
Amaç
Hafif seyirli akut pankreatiti erken dönemde belirlemek.
HAPS pozitifse, hasta büyük olasılıkla komplikasyonsuz seyredecektir.
HAPS Parametreleri
Üç kriter değerlendirilir:
| Parametre | Normal olması gerekir |
|---|---|
| Rebound hassasiyet veya defans | Yok |
| Hematokrit | Erkek <43%, Kadın <39,6% |
| Kreatinin | <2 mg/dL |
HAPS Yorumu
HAPS Pozitif (Harmless)
Tüm kriterler normal ise:
- Hafif pankreatit
- Nekroz beklenmez
- Organ yetmezliği beklenmez
- Yoğun bakım gereksinimi düşüktür
HAPS Negatif
En az bir kriter bozuk ise:
- Ağır pankreatit dışlanamaz.
- Yakın takip gerekir.
Not: HAPS ağır pankreatiti doğrulamaz; yalnızca hafif pankreatiti öngörmek için geliştirilmiştir.
BISAP ve HAPS Karşılaştırması *****
| Özellik | BISAP | HAPS |
|---|---|---|
| Amaç | Ağır pankreatiti belirlemek | Hafif pankreatiti belirlemek |
| Hesaplama zamanı | İlk 24 saat | İlk değerlendirme |
| Parametre sayısı | 5 | 3 |
| BT gerekir mi? | Hayır | Hayır |
| Organ yetmezliği öngörüsü | İyi | Hayır |
| Mortalite tahmini | Evet | Hayır |
| Kullanım kolaylığı | Çok kolay | Çok kolay |
Diğer Akut Pankreatit Skorları ***
| Skor | Özellik |
|---|---|
| Ranson criteria | İlk 48 saati gerektirir |
| APACHE II | Yoğun bakım hastalarında yaygın kullanılır |
| Modified Marshall scoring system | Organ yetmezliğini değerlendirir; Revised Atlanta Classification içinde kullanılır |
| Glasgow-Imrie score | İlk 48 saatte değerlendirilir |
| CT Severity Index | BT ile nekroz ve lokal komplikasyonları değerlendirir |
TUS / YDUS İçin Yüksek Verimli Bilgiler
| Soru | Cevap |
|---|---|
| İlk 24 saatte ağır pankreatiti öngören pratik skor | BISAP |
| BISAP kaç parametreden oluşur? | 5 |
| BISAP’ta yaş sınırı | >60 yıl |
| BISAP’ta BUN sınırı | >25 mg/dL |
| BISAP’ta görüntüleme bulgusu | Plevral efüzyon |
| Hafif pankreatiti dışlamak yerine doğrulamaya çalışan skor | HAPS |
| HAPS kaç parametreden oluşur? | 3 |
| HAPS’ta kreatinin sınırı | <2 mg/dL |
| HAPS pozitifse ne beklenir? | Hafif, komplikasyonsuz seyir |
Akılda Kalıcı Ezber
BISAP = “5 Harf, 5 Puan”
- B → BUN >25
- I → Impaired mental status (GKS <15)
- S → SIRS
- A → Age >60
- P → Pleural effusion
HAPS = “3 Normal = Zararsız”
- Karın muayenesi normal (rebound/defans yok)
- Hematokrit normal
- Kreatinin normal
Klinik İnci: Acil serviste başvuran akut pankreatit hastasında HAPS, düşük riskli hastaları hızlıca belirlemek için; BISAP ise ilk 24 saatte ağır seyir ve mortalite riskini öngörmek için en pratik ve yaygın kullanılan skorlama sistemleridir.
**************
Akut pankreatit değerlendirmesinde kullanılan skorlama sistemleri
- ******BISAP (Bedside Index for Severity of Acute Pancreatitis): Akut pankreatit şiddetini değerlendirmek için kullanılır ve şu kriterleri içerir:
- Kan üre nitrojeni (BUN) > 25 mg/dL
- Bozuk mental durum
- Glasgow koma skoru < 15
- SIRS varlığı
- Yaş > 60
- Plevral effüzyon
- *****HAPS (Harmless Acute Pancreatitis Score): Akut pankreatitin zararsız olduğunu öngörmek için kullanılır ve şu kriterleri içerir:
- Rebound hassasiyet veya defans yokluğu
- Normal hematokrit
- Normal kreatinin
Akut Pankreatitte Kullanılan Skorlama Sistemleri
BISAP ve HAPS
Akut pankreatitte hastalığın şiddetini erken dönemde belirlemek; yoğun bakım gereksinimi, organ yetmezliği ve mortalite riskini öngörmek açısından kritik öneme sahiptir. Günümüzde en sık kullanılan erken dönem skorlama sistemlerinden ikisi BISAP ve HAPS‘tir.
1. BISAP (Bedside Index for Severity in Acute Pancreatitis)
Tanım
BISAP, akut pankreatit tanısından sonraki ilk 24 saat içinde uygulanabilen, hesaplaması kolay ve mortalite ile ciddi pankreatiti öngörmede güvenilir bir skorlama sistemidir.
Her kriter 1 puandır.
BISAP Skoru
| Kriter | Puan |
|---|---|
| BUN >25 mg/dL | 1 |
| Impaired mental status (Glasgow Koma Skoru <15) | 1 |
| SIRS varlığı | 1 |
| Age >60 yaş | 1 |
| Plevral efüzyon | 1 |
Toplam puan: 0–5
SIRS Kriterleri
Aşağıdakilerden en az ikisinin bulunması:
- Ateş >38°C veya <36°C
- Nabız >90/dk
- Solunum >20/dk veya PaCO₂ <32 mmHg
- Lökosit >12.000/mm³, <4.000/mm³ veya >%10 band formu
BISAP Skorunun Yorumu
| Skor | Risk |
|---|---|
| 0–1 | Hafif pankreatit, düşük mortalite |
| 2 | Orta risk |
| ≥3 | Ağır pankreatit ve organ yetmezliği riski yüksek |
| 5 | Çok yüksek mortalite riski |
Yaklaşık mortalite:
- 0 puan: <%1
- 3 puan: %5–10
- 5 puan: >%20
Avantajları
- İlk 24 saatte uygulanabilir.
- Kolay hesaplanır.
- Yoğun bakım ihtiyacını öngörmede başarılıdır.
- Ranson skorundan daha erken sonuç verir.
2. HAPS (Harmless Acute Pancreatitis Score)
Tanım
HAPS, hastanın komplike olmayan (harmless) akut pankreatit geçirme olasılığını belirlemek amacıyla geliştirilmiş, oldukça basit bir skorlama sistemidir.
Amacı, ağır pankreatiti saptamaktan çok hafif seyredecek hastaları erken dönemde belirlemektir.
HAPS Kriterleri
Aşağıdaki üç kriterin tamamı normal ise hasta HAPS negatif kabul edilir ve hastalığın hafif seyretme olasılığı yüksektir:
| Kriter | Normal olması gereken |
|---|---|
| Rebound hassasiyet veya defans | Yok |
| Hematokrit | Erkek <43%, Kadın <39,6% |
| Kreatinin | <2 mg/dL |
HAPS Yorumu
| Sonuç | Anlamı |
|---|---|
| HAPS negatif (3 kriter de normal) | Hafif pankreatit olasılığı yüksek |
| HAPS pozitif | Ağır pankreatit dışlanamaz; ileri değerlendirme gerekir |
Önemli: HAPS, ağır pankreatiti doğrulayan bir skor değildir; yalnızca komplike olmayan olguları ayırt etmede kullanılır.
BISAP ve HAPS Karşılaştırması
| Özellik | BISAP | HAPS |
|---|---|---|
| Kullanım zamanı | İlk 24 saat | Başvuru anı |
| Amaç | Ağır pankreatit ve mortaliteyi öngörmek | Hafif pankreatiti belirlemek |
| Kriter sayısı | 5 | 3 |
| Hesaplama | Biraz daha ayrıntılı | Çok kolay |
| Organ yetmezliği öngörüsü | İyi | Sınırlı |
| Mortalite tahmini | Evet | Hayır |
| Hafif olguları belirleme | Orta | Çok iyi |
Akut Pankreatitte Kullanılan Diğer Skorlama Sistemleri
| Skor | Kullanım amacı | Değerlendirme zamanı |
|---|---|---|
| Ranson score | Şiddet ve mortalite | Başlangıç + 48 saat |
| Glasgow-Imrie score | Şiddet | İlk 48 saat |
| APACHE II | Yoğun bakım ve mortalite | Her zaman |
| BISAP | Erken şiddet değerlendirmesi | İlk 24 saat |
| HAPS | Hafif pankreatiti öngörme | Başvuru |
| Modified CT Severity Index | Radyolojik şiddet | Kontrastlı BT ile |
TUS / YDUS İçin Yüksek Verimli Noktalar
| Soru | Cevap |
|---|---|
| BISAP kaç kriterden oluşur? | 5 |
| BISAP’ta B harfi neyi ifade eder? | BUN >25 mg/dL |
| BISAP’ta yaş sınırı | >60 yaş |
| BISAP’ta görüntüleme bulgusu | Plevral efüzyon |
| BISAP ≥3 neyi gösterir? | Ağır pankreatit ve yüksek mortalite riski |
| HAPS’in amacı | Hafif pankreatiti öngörmek |
| HAPS’te değerlendirilen laboratuvarlar | Hematokrit ve kreatinin |
| HAPS negatif ne anlama gelir? | Komplike olmayan, hafif seyir olasılığı yüksek akut pankreatit |
Klinik İnci
- BISAP = “Ağır pankreatiti bulur.”
- HAPS = “Hafif pankreatiti seçer.”
Bu nedenle acil serviste ilk değerlendirmede:
- BISAP ≥3 olan hastalar yakın izlem, yoğun bakım ihtiyacı ve organ yetmezliği açısından dikkatle değerlendirilmelidir.
- HAPS negatif olan hastalarda ise hastalığın hafif seyretme olasılığı yüksektir ve uygun klinik koşullarda daha konservatif bir yaklaşım planlanabilir.