Prokinetik ajanlar, bağırsak lümenine sıvı salınımını artırarak veya düz kas kasılmasını uyararak kabızlık, gastroparezi (mide tembelliği) veya ameliyat sonrası ileus gibi durumların tedavisinde kullanılırlar.
1. Hormon ve Nörotransmitter Reseptörleri Üzerinden Etki Edenler
- Ghrelin Reseptör Agonistleri (+):
- İlaç: Relamorelin
- Mekanizma: Ghrelin, mideden salgılanan ve hem iştahı artıran hem de mide boşalmasını hızlandıran “açlık hormonu”dur. Relamorelin bu reseptörü uyararak güçlü bir prokinetik etki yaratır.
- 5-HT4 (Serotonin Tip 4) Reseptör Agonistleri (+):
- İlaçlar: Tegaserod, Prukaloprid, Metoklopramid (Metoklopramid aynı zamanda D2 dopamin antagonistidir, ancak prokinetik etkisinde 5-HT4 agonizması da rol oynar).
- Mekanizma: Bağırsak sinir sistemindeki 5-HT4 reseptörlerinin uyarılması, asetilkolin salınımını artırarak peristaltik hareketleri (bağırsağın itici kasılmalarını) tetikler.
- CCK (Kolesistokinin) Antagonistleri (-):
- İlaç: Loksiglumid
- Mekanizma: Normalde CCK hormonu, safra kesesini kasarken mide boşalmasını yavaşlatır. Bu ilacın CCK’yı bloke etmesi (-) mide boşalmasının hızlanmasına (prokinetik etkiye) yol açar.
- Motilin Reseptör Agonistleri (+):
- İlaçlar: Eritromisin, Kamisinal
- Mekanizma: Motilin, açlık durumunda bağırsakları temizleyen “Göç Eden Motor Kompleks”i (MMC) başlatan hormondur. Bir makrolid antibiyotik olan Eritromisin, motilin reseptörlerini uyararak mide boşalmasını ciddi şekilde hızlandırır (bu yüzden antibiyotik olarak kullanıldığında en sık yan etkisi ishaldir).
- Periferik Opioid (Mü) Reseptör Antagonistleri (-):
- İlaç: Alvimopan
- Mekanizma: Opioidler (örn. morfin) bağırsak hareketlerini durdurarak şiddetli kabızlığa neden olur. Alvimopan, kan-beyin bariyerini geçmeden sadece bağırsaktaki opioid reseptörlerini bloke eder. Böylece ağrı kesici etkiyi bozmadan opioidlere bağlı kabızlığı veya postoperatif (ameliyat sonrası) ileusu çözer.
2. İyon Kanalları Üzerinden Bağırsak Lümenine Sıvı Çekenler (Sekretuarlar)
Bu gruptaki ilaçlar bağırsağın kasılmasından ziyade, lümene klor (Cl⁻) ve dolayısıyla su çekerek dışkıyı yumuşatır ve geçişi kolaylaştırır.
- Tip 2 Klor (Cl⁻) Kanal Aktivatörleri (+):
- İlaç: Lubiprostan (Lubiprostone)
- Mekanizma: Bağırsak epitelinin lümene bakan yüzündeki Tip 2 Klor kanallarını doğrudan açar. Lümene klor çıkar, kloru dengelemek için sodyum ve su da lümene geçer. Dışkı yumuşar.
- Guanilat Siklaz 2C Agonistleri (+):
- İlaçlar: Plekanatid, Linaklotid
- Mekanizma: Bu ilaçlar Guanilat Siklaz 2C reseptörüne bağlanarak hücre içi cGMP seviyelerini artırır. Artan cGMP, hücre zarındaki CFTR (Kistik Fibrozis Transmembran İletkenlik Düzenleyicisi) klor kanallarını aktive eder. Lümene bol miktarda klor ve su salgılanır. Kronik idiyopatik kabızlık tedavisinde oldukça etkilidirler.
Hareket artırıcılar (Agonistler): Serotonin 4, Motilin, Ghrelin.
Durdurucuyu bloke edenler (Antagonistler): Opioid, CCK.
Su ve tuz salgılatıcılar (Klor çıkaranlar): Lubiprostan (direkt kanal açar), Linaklotid/Plekanatid (Guanilat siklaz üzerinden CFTR açar).
