Aşağıdakilerden hangisinin BOS’ta artışı astrosit hasarını gösterir?
a) Nörofilament hafif zincir
b) Nörofilament ağır zincir
c) Laktat artışı
d) k-FLC
e) GFAP
Doğru Cevap: e) GFAP (Glial Fibriler Asidik Protein)
Neden GFAP?
GFAP (Glial Fibrillary Acidic Protein), merkezi sinir sisteminde (MSS) astrositlerin hücre iskeletini oluşturan temel ara filament (intermediate filament) proteinidir. Nörolojik hastalıklarda (örneğin otoimmün astrositopatiler, travmatik beyin hasarı, nöromiyelitis optika spektrum hastalıkları veya şiddetli nöroinflamasyon), astrositlerin hasar görmesi veya aşırı reaktif hale gelmesi (astrogliyozis) sonucunda BOS’ta (ve sıklıkla kanda) GFAP seviyeleri yükselir. Bu nedenle astrosit hasarının en spesifik ve klasik biyobelirteci GFAP’tır.
Diğer Seçenekler Neyi Gösterir?
Tıpta uzmanlık ve yeterlik sınavlarında (TUS, YDUS vb.) nörobiyobelirteçlerin (biyomarker) spesifik hücresel karşılıkları sıkça sorgulanır:
- a) Nörofilament hafif zincir (NfL) ve b) Nörofilament ağır zincir (NfH): Bunlar astrositlerin değil, nöronların aksonlarının yapısal proteinleridir. BOS veya kanda artışları spesifik olarak aksonal hasarı (nöronal yıkım veya dejenerasyon) gösterir. Multipl Skleroz, ALS veya Alzheimer gibi nörodejeneratif hastalıklarda hastalık aktivitesini takip etmek için kullanılırlar.
- c) Laktat artışı: Spesifik bir hücre hasarını değil, MSS’deki anaerobik metabolizmayı gösterir. Hipoksi, iskemi, mitokondriyal hastalıklar (örn. MELAS sendromu) veya bakteriyel/fungal menenjit durumlarında BOS’ta laktat yükselir.
- d) k-FLC (Kappa Serbest Hafif Zincir – kappa free light chains): Plazma hücreleri tarafından üretilen antikor (immünoglobulin) parçalarıdır. BOS’ta artışı, MSS içinde intratekal antikor sentezi (oligoklonal bant pozitifliği ile eşdeğer anlamda) olduğunu gösterir. Özellikle Multipl Skleroz (MS) tanısında güçlü bir belirteçtir.