MEGA KARŞILAŞTIRMA TABLOSU
| Basamak | Hedef | Müdahale Zamanı | Amaç | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| Primordial (Temel) | Risk faktörünün oluşmasını önlemek | Risk faktörü daha ortaya çıkmadan | Toplumsal düzeyde sağlıklı çevre oluşturmak | Sigara yasağı, tuz regülasyonu, bisiklet yolu yapılması |
| Birincil (Primer) | Hastalık gelişimini önlemek | Risk faktörü var ama hastalık yok | İnsidansı azaltmak | Aşı, sigara bırakma, obezite tedavisi |
| İkincil (Sekonder) | Erken tanı | Hastalık subklinik dönemde | Erken teşhisle prognozu iyileştirmek | Mamografi, Pap smear, EKG taraması |
| Üçüncül (Tersiyer) | Komplikasyon önleme | Hastalık tanılı | Sakatlık ve mortaliteyi azaltmak | HT tedavisiyle inmeyi önleme |
| Dördüncül (Quaternary) | Aşırı tıbbi müdahaleyi önleme | Gereksiz tıbbi girişim riski | Hastayı koruma, yaşam kalitesi | Gereksiz tetkiklerden kaçınma, palyatif bakım |
1-PRIMORDIAL (Temel Koruma); Risk faktörü bile oluşmadan müdahale edilir. Örnekler; Kapalı alan sigara yasağı, Trans yağ yasağı, Sağlıklı okul beslenme programları, Şehir planlamasında yürüyüş alanları. Bireysel değil, toplum düzeyinde politika üretimini hedefler.
2-PRIMER (Birincil Koruma); Hastalık henüz yoktur, risk faktörü vardır. Örnekler; Aşılama, Hipertansiyon gelişmeden tuz kısıtlaması, Sigara bırakma ve Osteoporoz için kalsiyum-D vitamini Amaç; İnsidansı azaltmaktır.
3-SEKONDER (İkincil Koruma); Hastalık başlamıştır ama belirti vermemektedir. Örnekler; Mamografi, Servikal smear, Kolonoskopi, Yenidoğan tarama testleri ve Diyabet için açlık kan şekeri Amaç; Erken tanı + erken tedavidir. “Tarama programı” deniyorsa, Sekonder koruma kastedilir.
4-TERSİYER (Üçüncül Koruma); Tanı konmuş hastalıkta komplikasyon önlemeyi hedef alır. Örnekler; HT tedavisi → inme önleme, Diyabette ayak bakımı, Rehabilitasyon ve Koroner bypass sonrası kardiyak rehabilitasyon. Amaç; Morbiditeyi azaltmaktır.
5-DÖRDÜNCÜL KORUMA; Aşırı medikalizasyonu önlemeyi hedefler. Modern tanımı; Gereksiz tetkik ve tedaviden kaçınma, Defansif tıbbı azaltma, Palyatif bakım, Hastaya zarar vermeme (non-maleficence). “İnsanca ölüm hakkı” ifadesi genelde palyatif bakım bağlamında kullanılır ancak dördüncül koruma sadece ötanazi değildir; gereksiz tıbbi müdahaleyi önleme kavramıdır.
| Senaryo | Doğru Basamak |
|---|---|
| Sigara yasağı | Primordial |
| Sigara bırakma | Primer |
| Mamografi | Sekonder |
| HT tedavisiyle inme önleme | Tersiyer |
| Gereksiz MR istememek | Dördüncül |
- Primordial → Risk doğmasın
- Primer → Hastalık başlamasın
- Sekonder → Erken yakala
- Tersiyer → İlerlemesini durdur
- Dördüncül → Zarar verme