LİZİN VE DÜZ ZİNCİRLİ AMİNOASİT METABOLİZMASI BOZUKLUKLARI
1-Glutarik Asidüri Tip I (GA-I)
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Etkilenen yol | Lizin, hidroksilizin ve triptofan katabolizmasının son basamakları |
| Eksik enzim | Glutaryl-CoA dehidrogenaz (GCDH) |
| Biriken metabolitler | Glutarik asit, 3-hidroksiglutarik asit |
| Patogenez | Glutaryl-CoA → Crotonyl-CoA dönüşümü bloke olur → toksik asitler özellikle bazal ganglionlarda birikir |
| Klinik bulgular |
- Makrosefali (en erken bulgu)
- 6–18 ay civarında akut ensefalopati (ateş, travma, enfeksiyon sonrası)
- Distoni, koreatetozis, spastisite
- Subdural hematom (yanlışlıkla “child abuse” sanılabilir) |
| Tanı | - İdrarda ↑ glutarik asit, 3-hidroksiglutarik asit
- Tandem MS: ↑ C5DC (glutaryl-karnitin)
- GCDH gen mutasyonu |
| Tedavi | - Lizin ve triptofan kısıtlı diyet
- Karnitin ve riboflavin desteği
- Akut ataklarda acil dekstroz + sıvı |
| Ayırıcı özellik | Makrosefali + distoni + subdural hematomlar + MRI’da bazal ganglion hasarı |
2-Glutarik Asidüri Tip II (GA-II / Multiple Acyl-CoA Dehydrogenase Deficiency)
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Etkilenen yol | Yağ asidi β-oksidasyonu + Dallı zincirli aminoasit + Lizin metabolizması |
| Eksik enzim | ETF (Electron Transfer Flavoprotein) veya ETF-DH (ETF dehidrogenaz) |
| Biriken metabolitler | Dikarbonik asitler (glutarik, etilmalonik, izovalerik vb.) |
| Klinik bulgular |
- Yenidoğan döneminde: asidoz, hipoglisemi, hipotoni, kardiyomiyopati, “terli ayak kokusu”
- Geç form: kas güçsüzlüğü, egzersiz intoleransı |
| Tanı | İdrarda çoklu organik asit artışı; Tandem MS’de geniş acilkarnitin artışı |
| Tedavi | Riboflavin, karnitin, yağ kısıtlaması |
| Ayırıcı özellik | Ketozis yok + riboflavin-responsif formlar mevcut |
3-Hiperlizinemi
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Etkilenen yol | Lizin katabolizmasının ilk basamağı |
| Eksik enzim | Lizin α-ketoglutarat redüktaz (LKR) veya Sakaropin dehidrogenaz |
| Biriken metabolitler | Lizin (plazma ve idrarda ↑) |
| Klinik | |
| Genellikle asemptomatik; bazı olgularda |
- Hafif mental retardasyon
- Hipotonik bebek
- Konvülsiyon
- Otozomal resesif geçiş |
| Tanı | Plazmada yüksek lizin; organik asit normal |
| Ayırıcı özellik | Lizin ↑ ama glutarik asit normal; genelde benign gidişli |
4-Pipekolik Asidemi (Pipcolic Aciduria)
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Etkilenen yol | Lizin katabolizmasının alternatif “pipekolat yolu” |
| Eksik enzim | L-pipecolate oksidaz |
| Biriken metabolit | Pipekolik asit (plazma ve BOS’ta ↑) |
| Klinik bulgular |
- Nörodejeneratif seyir (hipotoni, nöbet, gelişme geriliği)
- Peroksizomal hastalıklarla ilişki (örneğin Zellweger sendromu’nda sekonder artış) |
| Tanı | Plazma ve idrarda ↑ pipekolik asit; peroksizomal enzim analizleri |
| Ayırıcı özellik | Peroksizomal disfonksiyon belirteci; genellikle sekonder bulgu |
5-Sakaropinüri (Saccharopinuria)
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Etkilenen yol | Lizin → sakaropin → α-aminoadipik semialdehit dönüşümü |
| Eksik enzim | Sakaropin dehidrogenaz |
| Biriken metabolit | Sakaropin (idrarda ↑) |
| Klinik | Genellikle benign, bazı olgularda hafif nörolojik bulgular (hipotoni, nöbet, gelişme geriliği) |
| Tanı | İdrarda ↑ sakaropin (gaz kromatografisi-MS ile) |
| Ayırıcı özellik | Hiperlizinemiye benzer, genellikle asemptomatik, karaciğer-kas tutulumu nadir |
Toplu Karşılaştırma Tablosu
| Özellik | GA-I | GA-II | Hiperlizinemi | Pipekolik Asidemi | Sakaropinüri |
|---|---|---|---|---|---|
| Enzim | Glutaryl-CoA DH | ETF / ETF-DH | Lizin α-KG redüktaz veya sakaropin DH | Pipecolat oksidaz | Sakaropin DH |
| Biriken madde | Glutarik asit | Çoklu asitler (glutarik + etilmalonik + izovalerik) | Lizin | Pipekolik asit | Sakaropin |
| Klinik | Makrosefali, distoni, ensefalopati | Asidoz, hipoglisemi, terli ayak kokusu | Genelde benign | Peroksizomal hastalıklarda sekonder | Genelde benign |
| Tanı yöntemi | ↑ C5DC (glutaryl-karnitin) | Çoklu acilkarnitin ↑ | Plazma lizin ↑ | Plazma pipekolik asit ↑ | İdrarda sakaropin ↑ |
| Kalıtım | AR | AR | AR | AR | AR |
| Tedavi | Lizin/Trypto kısıtlaması, karnitin | Riboflavin, karnitin | Diyet gereksiz | Semptomatik | Semptomatik |
Klinik Püf Noktaları
- Makrosefali + distoni + subdural hematom → Glutarik Asidüri Tip I
- Hipoglisemi + ketozis yok + terli ayak kokusu → Glutarik Asidüri Tip II (MADD)
- Yalnızca lizin ↑, benign → Hiperlizinemi / Sakaropinüri
- Pipekolik asit ↑ → Peroksizomal hastalık (Zellweger spektrum)