Tanım
Hartnup hastalığı, nötral amino asitlerin (özellikle triptofan) bağırsak ve böbrek proksimal tübül hücrelerindeki taşınmasında bozuklukla seyreden otozomal resesif bir metabolik hastalıktır.
Sıklıkla triptofan kaybı sonucu niasin (B3) eksikliği bulguları ortaya çıkar.
Patofizyoloji
- SLC6A19 gen mutasyonu → Böbrek proksimal tübül ve ince bağırsak enterositlerindeki nötral amino asit taşıyıcısı (B^0AT1) bozuk.
- Triptofan:
- Niasin sentezinde kullanılır.
- Eksikliği → Pellagra benzeri tablo (dermatit, diyare, demans).
- Böbrekte geri emilemeyen nötral amino asitler idrarla atılır (nötral aminoasidüri).
Klinik
Semptomlar aralıklı ve tetikleyici faktörlerle (ateş, enfeksiyon, güneşe maruz kalma, düşük proteinli diyet, stres) ortaya çıkar.
Temel bulgular:
- Deri:
- Güneş gören yerlerde fotosensitif dermatit
- Eritem, kabuklanma, hiperpigmentasyon
- Sinir sistemi:
- Ataksi, nistagmus
- Mental değişiklikler (anksiyete, depresyon, bazen psikoz)
- Gastrointestinal:
- Diyare
- İdrar:
- Nötral aminoasidüri
- İdrar incelemesinde triptofan türevleri (indikan) ↑
Tanı
- İdrar aminoasit analizi: İzole nötral aminoasidüri
- Plazma aminoasitleri: Normal veya hafif düşük
- Niasin (B3) düzeyleri düşük olabilir.
- Genetik test: SLC6A19 mutasyonu
Ayırıcı Tanı
| Özellik | Hartnup | Sistinüri | Genel aminoasidüri |
|---|---|---|---|
| Taşınamayan amino asitler | Nötral (triptofan dahil) | Dibazik (lis, arg, orn, sistin) | Tüm amino asitler |
| Klinik | Pellagra benzeri, ataksi | Taş, kolik | Proksimal tübül hastalıkları |
| İdrar bulgusu | Nötral aminoasidüri | Dibazik aminoasidüri | Pansituri |
Tedavi
- Yüksek proteinli diyet (triptofan içeriği zengin)
- Niasin veya nikotinamid takviyesi
- Güneşten korunma
- Atak sırasında yüksek protein, enfeksiyon kontrolü
İpucu:
- Nötral amino asitlerin (triptofan dahil) taşınma bozukluğu + fotosensitif döküntü + nörolojik bulgular = Hartnup.
- İdrarda nötral aminoasidüri olması tanıda kritik.
- Sistinüri ile karışır ama onda taş ve sistin kristalleri olur
Vaka Sorusu – Hartnup Hastalığı
Soru:
4 yaşında erkek çocuk, yaz aylarında sık tekrarlayan deri döküntüsü şikâyeti ile getiriliyor. Annesi, çocuğun özellikle güneşe maruz kaldıktan sonra yüzünde ve kollarında kırmızı, simetrik döküntü oluştuğunu, ardından huzursuzluk, yürümede dengesizlik ve konuşma bozukluğu geliştiğini belirtiyor. Çocukta bu ataklar genellikle ishal ile birlikte oluyor ve birkaç gün içinde düzeliyor. Fizik muayenede yüz, boyun ve el sırtlarında foto-duyarlı dermatit, hafif ataksi ve nystagmus mevcut.
Laboratuvar incelemesinde:
- Hemogram: normal
- Biyokimya: normal
- İdrar aminoasit analizi: nötral aminoasitüri (özellikle triptofan kaybı)
- İdrar porfirin: negatif
Bu hastada en olası tanı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Niacin eksikliği (pellegra)
B) Hartnup hastalığı
C) Akut intermittan porfiri
D) Serebellar ataksi sendromu
E) Fenilketonüri
Doğru cevap: B) Hartnup hastalığı
Açıklama:
- Hartnup hastalığı:
- Otozomal resesif geçiş
- Böbrek proksimal tubulus ve ince bağırsakta nötral aminoasit taşıyıcı defekti
- Özellikle triptofan emilimi bozulur → niasin (B3) eksikliği bulguları gelişir (dermatit, diyare, demans = pellegra triadı + ataksi, nistagmus)
- Tetikleyici: Güneş ışığı, ateş, enfeksiyon, düşük proteinli diyet
- Tanı: İdrarda nötral aminoasitüri
- Tedavi: Yüksek proteinli diyet + niasin desteği + güneşten korunma
Neden diğerleri değil?
- A) Niacin eksikliği → Hartnup hastalığında niasin eksikliği sekonderdir, ancak bu vakada idrar aminoasitüri tanıyı destekler.
- C) Akut intermittan porfiri → Fotoduyarlılık yoktur, nöroviseral atak ön plandadır, idrar porfirin testi negatif.
- D) Serebellar ataksi sendromu → Sadece nörolojik bulgular olur, dermatit + diyare olmaz.
- E) Fenilketonüri → Bebeklikten itibaren entellektüel gerilik, açık ten-saç, idrarda fenilketon yüksekliği, dermatit tipik olarak fotoduyarlı değildir.