Ailevi hiperkolesterolemi (AH), LDL reseptörlerinin defektif olması sonucu gelişen aşırı yüksek kolesterol düzeyleri, deri ve dokularda kolesterol birikimi ve erken aterosklerozla karakterize genetik bir hastalıktır. Doğumdan itibaren aorta da dahil olmak üzere tüm damarlar yüksek lipit düzeylerine maruz kaldığından; homozigot olgularda (HoAH) çocukluk çağlarından itibaren kardiyovasküler (KV) olaylar ve aort darlığı gelişebilmektedir.
LDL reseptörlerinin yetersizliği nedeniyle statin vb antilipit ajanlara yanıt vermeyen bu olgularda halen tek tedavi seçeneği LDL aferezidir. Ancak, 10 yaş öncesi afereze başlanan ve düzenli devam eden olgularda başta aort darlığı olmak üzere KV olaylar engellenebilmektedir.
Türkiye’de akraba evliliklerinin yaygınlığı (%21.2) göz önüne alındığında AH sıklığının yüksek olduğu düşünülmektedir. Ancak HoAH’nin sıklığı bilinmemektedir ve uzun dönem prognozuna dair sınırlı veri vardır. Eldeki sınırlı veriler de aferez uygulanan HoAH olgularında bile mortalite ve morbiditenin yüksek olduğunu göstermektedir. Bunda en büyük etken tanının geç konması ve buna bağlı tedavide geç kalınmasıdır.
Halbuki, HoAH’de aterosklerotik sürecin önlenmesi ve uzun dönem hayatta kalımın sağlanması için en önemli nokta erken tanıdır. Üstelik AH, fizik bakı, aile öyküsünü içeren iyi bir anamnez ve lipit düzeylerinin değerlendirmesi ile tanısı klinik olarak kolaylıkla konulabilen genetik bir hastalıktır. Erken tanı ve tedavi için hekimlerin HoAH farkındalığının artırılması gerekmektedir. Özellikle birinci basamak hekimlerinin, çocuklarda ve gençlerde kolesterol yüksekliği konusunda bilinçlendirilmesi önemli bir adım olacaktır. Halkın AH’nin yaygın ve yüksek mortaliteye sahip bir hastalık olduğunu ve yüksek kolesterol düzeylerinin çocukluktan itibaren zararlarının başladığını farkına varması gerekmektedir.
Erken yaşlarda gelişen miyokart enfarktüslerinin önemli bir nedeni olan ailevi hiperkolesterolemi (AH), genetik olarak karaciğerde düşük dansiteli lipoprotein (LDL) reseptörlerinin olmaması (veya işlevsel yetersizliği) sonucu gelişen bir metabolik bozukluktur.[1-4] Otozomal dominant kalıtım gösteren bu hastalığın tanımlayıcı özelliği, serum kolesterol düzeylerinin aşırı yüksekliği ve buna bağlı gelişen deri, tendonlar ve arteryel duvarda kolesterol birikimi ile erken yaşta ciddi kardiyovasküler (KV) olayların görülmesidir. Damarların özellikle proksimal bölümlerinde biriken kolesterol, koroner arterlerde ciddi osteal darlıklara ve aort darlığına yol açar. Heterozigot olgularda kan kolesterol düzeyi 250-500 mg/dl arasında olup, erkeklerde 30-50 yaş döneminde kadınlarda ise 40-60 yaş döneminde KV olaylar gelişmektedir.[5] Homozigot AH (HoAH)’de ise kan kolesterolü çok daha yüksek (500-1000 mg/dl) düzeylerdedir ve erken çocukluk döneminden itibaren ciddi ateroskleroz başlamaktadır.[3,4] HoAH’de LDL reseptörleri (LDL-R) mevcut olmadığından veya işlev göremediğinden, statin vb ilaçlarla yeterli LDL-kolesterol (LDL-K) düşüşü sağlanamamaktadır. Homozigot hastalar, erken yaştan itibaren etkin bir LDL düşüşü sağlanamazsa 30’lu yaşlara varamadan KV hastalıklarla kaybedilmektedirler
Homozigot ailesel hiperkolesteroleminin tanı kriterleri
1. LDL reseptörü, apoliporotein B, PSCK9 ve/veya LDLRAP 1 gen bölgelerini içeren iki mutant alleldeki değişikliklerin genetik testlerle teyit edilmesi.veya
2. Tedavi altında olmayanlarda LDL-K ≥13 mmol/L (500 mg/dl) ve/veya tedavi altında LDL-K ≥8 mmol/L (300mg/dl)* şeklinde lipit ölçüm sonuçları ile birlikte:
10 yaş öncesi deri veya tendon ksantomları varlığı veya
Her iki ebeveynde tedavi edilmemiş heterozigot
Ailesel Hiperkolesterolemi düşündüren LDL-K değerlerinin varlığı
*Bu LDL-K düzeyleri sadece belirleyicidir. Özellikle çocuk ve ya tedavi gören erişkinlerde daha düşük LDL-K değerleri Homozigot Ailevi Hiperkolesterolemiyi dışlamaz.