BAZAL GANGLİYONLAR
Bazal Gangliyonlar
Tek bir birim gibi çalışan bir grup çekirdek
Tek başına çalışmayan
Yardımcı bir sistem (Serebellum gibi)
kortikospinal sistem
serebral korteks ile yakın ilişki içinde
Korteks bazal gangliyonlar korteks
Bazal gangliyonların görevi
Karmaşık/ardışık hareketlerin:
– Planlanması
– Başlatılması
– Düzenlenmesi/koordinasyonuna katkı sağlar.
– Ayrıca motor hareketlerin şiddeti ve oranını kontrol eder.
Bazal Gangliyonlar
Ak maddenin içine gömülü 5 nükleus
N. Kaudatus
Striatum
Putamen
Lentiküler çekirdek
Globus pallidus
Eksternal segment (GPi)
İnternal segment (GPe)
N. Subtalamikus (Luis cismi)
Substansia nigra
Pars kompakta (SNc)
Pars retikularis (SNr)
Bazal Gangliyonlar
Bazal gangliyonlar
Kaudat çekirdek ve putamen
– Striatum
– Temel girdi bölümü (serebral korteks, SNc ve talamus)
– GABA içeren nöronlar
Bazal gangliyonlar
Globus pallidus (Gpi ve Gpe)
– Striatumdan girdi alır
Gpi
– Temel çıktı bölümü (talamus ve
beyin sapına)
Gpe
– İntrinsik devrenin parçasıdır
Bazal gangliyon yolları
Direkt yol
– motor korteksi uyarır
– hareketlerde artma
– Lezyonda: parkinson- istirahat tremoru
İndirekt yol
– motor kortekste inhibisyon
– Lezyonda: korea, atetoz, heballismus
Putamen devresi
Nukleus kaudadus devresi
Bazal Gangliyon hastalıkları
Bölgeler ve hasarlarında gözlenen belirtiler
Globus pallidus
Atetoz
Subtalamik çekirdek
Hemiballismus
Putamen
Korea
Substansia nigra
Parkinson hastalığı
Huntington hastalığı
Parkinson Hastalığı
Bu hastalık;
Rijitide (istirahatte)
Akinezi (harekete başlamada ciddi zorluk)
Tremor (kas tonusunda artış)
Postural bozukluk
Disfaji
Yürüme bozukluğu
Yorgunluk
Parkinson hastalığı için tedavi yöntemi
L-DOPA tedavisi
akinezi ve rijitide
inhibisyon ve eksitasyon arasındaki dengenin kurulması
L-deprenil tedavisi
monoamin oksidazın baskılanması
L-dopa ile birlikte verildiğinde daha tesirli
Fetal dopamin hücrelerinin transplantasyonu
kaudat ve putamene transpantasyonu
Bazal gangliyonlarda geribildirim mekanizmalarının ortadan kaldırılması
talamusun VA ve VL çekirdeklerinde hasar oluşturulması
Huntington hastalığı
Striatumda GABA ve beyinde de ACh salgılayan nöronlarda hasar sonucu ortaya çıkar.
Kalıtım yoluyla geçer
30-40’lı yaşlarda ortaya çıkar.
Korea (elde ve yüzde ani seyirmeler)
Bunama (ACh eksikliğine bağlı)
BOŞALTIM SİSTEMİ
İç Salgı Bezi Olarak Böbrek
– Prostaglandinler
– Eritropoetin (EPO)
– Renin
– Vitamin D
– Bradikinin
Nefron
Jukstamedüller nefron
*Malpighi korpüskülü jukstamedüller alanda
*Proksimal ve distal tübüller kortekste
*Henle kulpları uzun
*Efferent arteriyolleri vaza rektayı oluşturur
*Medullanın derinine kadar inen henle kulpundan su emilimi kolaylaşır
*İdrarın konsantre edildiği ana nefron
Böbrek Kan Akımı
– 1200-1300 ml/dk
– Glomerülde hidrostatik basınç yüksek
* Affernet arteriyol çapı > efferent arteriyol çapı
* Renal arter direkt aortadan çıkar, kısa ve kalındır
– İki farklı kılcal damar dolaşımı
* Glomerül kılcal damar dolaşımı
* Peritübüler kılcal dolaşım
İdrar Oluşumunun Temel Basamakları
– Filtrasyon: Su ve solütlerin glomerüler kapillerden süzülmesi (çok az değişkendir)
– Reabsorbsiyon: Tübüler lümen içindeki filtrattan su ve solütlerin emilerek geri alınması (çok değişkendir)
– Sekresyon: Solütlerin peritübüler sıvıdan ve kandan tübüler lümen içine taşınması (atılması). Çok değişkendir. Bazı artık maddelerin ilaçların ve toksinlerin hızla atılımında önemlidir.
Glomerüler Hidrostatik Basınç
– Arter basıncı:
*Arteryel basınç artarsa GFR artar
– Afferent arteriyol direnci:
*Afferent arteriyol direncini Prostoglandin E belirler
*Hipovolemi durumunda PGE1 ↑, afferent arteriyol genişler, GFR ↑
– Efferent arteriyol direnci:
*Artarsa glomerüler hidrostatik basınç ↑, GFR ↑
*Ag II hem afferent hem efferent arteriyolü daraltır ancak efferent arteriyolü daha çok daralttığı için GFR’yi arttırır
Makula Densa
– Distal tübüle ulaşan sıvının hacim değişikliklerini algılar
* Hacim ↓, GFR ↓
* GFR ↓, proksimal tübülde sıvı akışı ↓
* Proksimal tübül ve çıkan henlede NaCl geri emilimi artar
* Distal tübüle gelen NaCl miktarı ↓
Makula Densa
– Distal tübüle gelen NaCl azalınca bunu makula densa hücreleri algılar
Buna yanıt olarak;
* Afferent arteriyol genişler (direnci azalır)
* Glomerüler hidrostatik basınç ve GFR ↑
* Afferent ve efferent arteriyol jukstaglomerüler hücrelerden renin salgılanır
Renin
– Karaciğerdeki
anjiyotensin → anjiyotensin I dönüşümünü sağlar
anjiyotensin I → anjiyotensin II dönüşümü de ACE tarafından akciğerde olur
Anjiyotensin II
– Susama merkezini uyarır
– Damar düz kasını kasarak arteriyolleri daraltır
– Böbrek üstü bezi korteksinden aldosteron salgılatır
– Proksimal tübüllerden Na geri emilimini arttırır
– Sempatik nöronlardan noradrenalin salınımını kolaylaştırır
– ADH ve ACTH salınımını arttırır
– Aldosteron salınımını uyarır.
Atriyal Natriüretik Peptit (ANP)
– Plazma hacmi artınca atriyumlardan salınır
– Afferent arteriyol dilatasyonu ile GFR ↑
– Tübüllerde Na-K-ATPaz’ı inhibe eder ve distal tübül distalinde ve kollektör tübülde natriüretik etki
– Ürodilatin ve BNP
– Dopamin de proksimal tüpteki pompa inhibisyonu ile natriürez
– Kan basıncını ↓
– ADH salınımının inhibisyonu
– Renin inhibisyonuyla Ag II düzeyi ↓
Böbrek Dolaşımının Hormonal Kontrolü
– Adrenalin
– Noradrenalin
– Endotelin
Afferent arteriyolleri daraltarak GFR’yi azaltır
Efferent arteriyol daralması ise şiddete bağlı
* Orta şiddette daralmada GFR ↑
* Şiddetli daralmada GFR ↓
Böbrek Dolaşımının Hormonal Kontrolü
– NO, PGE2, PGI2, bradikinin
* Afferent arteriyolleri genişleterek GFR ↑
Proksimal Tübülde Reabsorbsiyon
– Magnezyum dışındaki maddeler en fazla prosimal tübülden geri emilir (Mg çoğu çıkan henleden)
– Na emilimi: Proksimal tübülün ilk yarısında glukoz, aa’ler ve diğer solütlerle co-transportla
– İkinci yarısında glikoz ve aa azaldığı için başlıca klorürle birlikte
Proksimal Tübülde Reabsorbsiyon
– Glukoz emilimi: Na-K ATPaz pompası
Na→hücre dışına atılır
Hücre içi Na ↓ negatif yük ↑
Glukoz ve Na ortak taşıyıcı SGLT-2 ile hücre içine girer
Na hücrelerarası mesafeye
Glukoz GLUT-2 ile interstisyel sıvıya
Proksimal Tübül
– Safra tuzları, oksalat, ürat ve katekolaminler
– Hem glomerüler filtrasyona uğrar hem de proksimal tübül içine salgılanır ve tübüler sistemde geri emilmezler
İnen Henle Kulpu
– Suya çok fazla geçirgendir
– Üre ve Na gibi solütlerin çoğuna orta derecede geçirgendir
– Suyun %20’si inen henleden geri emilir
Çıkan Henle Kulpu
– Çıkan ince ve kalın henle suya hiç geçirgen değildir
– Na, K ve Cl (Na-K-2Cl) ile aktif olarak geri emilir
– Bu pompayı loop diüretikleri bloklar (furosemid)
– Su hemen hemen hiç geri emilmez
– Ca, Mg ve bikarbonat da çıkan henleden geri emilir
– Çıkan henlede solüt emiliminin en önemli bileşeni Na-K-ATPaz
Distal Tübül
– İlk kısım: Jukstaglomerüler kompleks [makula densa, extraglomerüler mezengial hücreler, juxtaglomerüler hücreler (granüler hücreler)]
Na, K ve Cl geri emilimi
– Su ve üreye geçirgen değil
– Dilüe edici bölge
Distal Tübül
– Na ve Cl taşıyıcısı
– Blokörü tiyazid diüretikleri
Distal Tübül
– İkinci kısım: Toplayıcı tübülle benzer özellikler
– Yalnızca ADH varlığında suya geçirgen
– Esas hücreler: Na geri emilimi ve K sekresyonu (aldosteron) ve K geri emilimi
– İnterkale hücreler: Bikarbonat geri emilimi ve H sekresyonu
– Na ve Cl emilimi ilk kısımla aynı
– Aldosteron bu pompayı hızlandırır.
Medüller Toplayıcı Kanallar
– Yüksek ADH düzeylerinde suyun geri emilimi sağlanır
– İdrar hacmini azaltıp solütlerin yoğunlaştırılır
– Üreye geçirgendir
– İnterstisyel alanda ozmolarite arttırılır
– AQ1: PT’de basit sızmadan sorumlu
– AQ2: Toplayıcı kanalda bulunur ve ADH ile modifiye edilir.
– AQ3: Toplayıcı kanalda bulunur, üre ve gliserol taşınmasını kolaylaştırır.
– AQ4: Beyinde
– AQ5: Tükürük, gözyaşı bezi ve solunum sisteminde
Ekstraselüler Sıvı Ozmolaritesinin Düzenlenmesi
– Vücutta aşırı su varsa böbrekler 50 mOsm/l dilüe idrar atabilir.
– Vücutta su azsa, böbrekler 1200-1400 mOsm/l konsantre idrar atabilir.
– 70 kg’lık bir kişide günlük atılması gereken toksik solüt miktarı: 600 mOsm
– Böbreğin idrarı konstantre edebilme kapasitesi: 1200 mOsm/l
→ 600 mOsm toksik maddeyi idrarla atmak için en az 500 ml idrar çıkarılmalıdır. (günlük zorunlu idrar hacmi)
– Az miktarda idrarda çok toksik madde atabilmek için: Vaza rekta zıt akım mekanizması
– Vücutta su azalınca ADH ↑
– ADH suyun geri emilimini ↑
– Su geri emilince tübüler sıvıda üre konsantrasyonu ↑
– Toplayıcı kanallar üreye çok geçirgendir.
– Böylece ürenin çoğu medulla interstisyumuna pasif difüzyonla geçer.
– Yüksek ADH varlığında böbrek konsantre idrar oluşturduğu zaman, medulla interstisyum ozmolaritesine katkısı en fazla olan madde üredir (yaklaşık %50)
– Filtrat akış yönü ve vaza rekta birbirine zıttır
– Bu sayede rölatif kinetik enerji artar ve suyun geri emilimi hızlanır
– Sonuç olarak, vaza rekta; vücutta su azaldığı zaman, 500 ml idrarda 600 mOsm toksik maddenin atılmasını sağlar ve su dolaşım sisteminde tutulmuş olur.
Medulla interstisyumunun konsantre olmasına katkıda bulunan faktörler:
– Çıkan kalın henleden medulla interstisyuma Na, K ve Cl pompalanması
– Toplayıcı kanallardan interstisyuma iyonların aktif taşınması
– Ürenin medulla interstisyumuna pasif difüzyonu
– Özel bir damar sistemi olan vasa recta varlığı
Vazopressin (ADH)
– SON
– PVN (daha az)
– V1A: IP3 aracılı hücre içi Ca ↑ ile damar düz kası kasılması (arka hipofizden salınımında)
– V1B (V3): ACTH salınımına aracılık
– V2: AQP2’nin toplayıcı kanala yerleşimi ve bu yolla suyun geri emiliminin sağlanması
Aldosteron
– Zona glomerulosa
– Na geri emilimi ve K atılımı
– Esas olarak kortikal toplayıcı tübüllerin esas hücrelerine etkilidir
– Potasyum sekresyonu aldosteron kontrolündedir
Potasyum geri emilimi
– %67’si proksimal
– %20’si çıkan henle
– K hem geri emilir hem sekresyona uğrar (üre, ürik asit, kreatin gibi)
Üre Geri Emilimi
– %50’si proksimal tübül
– Distal tübül, kortikal tübül ve dış medüller toplayıcı kanallar üreye geçirgen değil
– İç medüller toplayıcı kanalların üreye geçirgenliği ADH ile artar
Fosfat Geri Emilimi
– %85’i proksimal tübül
– PTH, cAMP üzerinden fosfat, bikarbonat ve aa geri emilimini azaltır
– Fosfatüri görülür
– PTH cAMP yolunu kullanır.
– PTH artarsa idrarda cAMP görülür.
Kalsiyum Geri Emilimi
– Plazma Ca %60’ı glomerüler kapiller
– %67’si proksimal tübül
– %25’i çıkan henle
– %8’i distal tübül
– PTH distal tübülde adenilat siklazı aktive ederek Ca geri emilimini ↑
– Tiyazid diüretikleri distalde Ca geri emilimini arttırarak Ca atılımını azaltır
Magnezyum Geri Emilimi
– %60’ı çıkan henle
– %30’u proksimal tübül
– %5’i distal tübül
– Çıkan henlede Mg ve Ca geri emilim için yarışır
– Bu nedenle hiperkalsemi Mg atılımını arttırır
– Hipermagnezemi de Ca atılımını arttırır
– Fanconi Sendromu: Proksimal tübülün tüm işlevleri bozuktur.
Aminoasitüri, bikarbonatüri, fosfatüri, glukozüri, hiperkloremi, yoğun bikarbonat kaybından dolayı metabolik asidoz
– Bartter Sendromu: Çıkan henlede Na-K-2CL pompasının doğuştan bozukluğu
Fokal Segmental Glomeruloskleroz: Jukstameduller nefronu tutan bir hastalıktır. İdrar konsantre edilemez. En sık nedeni idiyopatik, HIV, eroin, orak hücreli anemi, vezikoüretral reflü
• Endokrin Sistem Fizyolojisi
• ENDOKRİN SİSTEM
Vücuttaki birçok işlevi kontrol eder
• büyüme ve gelişme
• metabolizma
• üreme
• homeostasis
Çok sayıda organ ve dokusu vücuda yerleşmiştir
Sinir sistemiyle işbirliği halinde çalışır
• Hormonlar
• Düzenleyici görev
• Protein ve polipeptit yapılı
• Amin yapılı
• Steroid yapılı
• Protein ve Polipeptit Yapılı Hormonlar
• TRH, CRH, GHRG, GnRH, ACTH, GH, PRL, ADH, Oksitosin, Gastrin Sekretin, Kalsitonin, PTH, Somatostatin, İnsülin, Glukagon, IGF, Anjiyotensin
• Preprohormon, prohormon
• Suda çözünür
• Plazma proteinlerine bağlanmaz
• Veziküllerde depolanır
• Hücre zarının yüzeyindeki reseptörlerle etkileşir
• İkinci habercileri kullanır
• Hızlı etkili
• Amin Yapılı Hormonlar
• Tirozinden sentezlenir
• Katekolaminler ve tiroid hormonları
– Katekolaminler: Nöronlar ve adrenal medullada sentez edilir. Reseptörü hücre yüzeyinde. İkinci haberci kullanır. (dopamin, adrenalin, noradrenalin)
– Tiroid: Yağda çözünür. Folikül hücrelerinde sentezlenir. Plazma proteinlerine bağlanır. Reseptörü çekirdektedir.
• Steroid Hormonlar
• Vit D, bb üstü bezi hormonları, östrojen, androjen, progesteron
• Yağda çözünür
• Kolesterolden sentezlenir
• Depolanmazlar
• Plazma proteinlerine bağlanır
• Reseptörleri hücre içinde
• Yavaş etkili
• Hormonların Kanda Taşınması
Suda çözünen hormonlar (peptitler ve katekolaminler) plazmada kolaylıkla çözünebilir.
Taşınması için özel mekanizmaya gerek yok.
Kandaki ve dokulardaki enzimlerle parçalanır, böbrek ve karaciğer tarafından vücuttan uzaklaştırılır.
Kanda çok az süre bulunur
Ör. Anjiyotensin II
Steroid ve amin yapılı hormonlar ise nispeten plazmada çözünmezler.
%90 veya daha fazlası taşıyıcı plazma proteinlerine bağlanır.
Taşıyıcı proteinler karaciğer tarafından sentezlenir, salgılanır.
Plazmadaki taşıyıcı proteinlere bağlanan hormonların
%1-10’u serbest halde bulunur.
Sadece bu %1-10 luk kısım biyolojik olarak aktiftir.
Taşıyıcı proteinler:
-plazmada taşınan toplam hormon miktarındaki,
-serbest hormon konsantrasyondaki değişiklikleri tamponlar.
• HORMONUN ETKİ MEKANİZMALARI
Hormon reseptörleri büyük proteinlerdir.
Uyarılacak hücrenin 2000-100000 reseptörü vardır.
Reseptörler:
1. Hücre zarında veya zarın yüzeyinde
a) Reseptör İyon kanalına bağlı
b) Reseptör Enzime bağlı
c) Reseptör G proteinine bağlı
2. Hücre sitoplazmasında
Progesteron, Aldosteron, Kortizol
3. Hücre çekirdeğinde
Androjen, D-vitamini, Östrojen, Retinoik asit
Tiroid hormonları
• Reseptör hücre zarında veya zarın yüzeyinde;
1. İyon kanalı- bağlantılı reseptörler:
ACh, GABA, gibi nörotransmitterler postsinaptik zardaki reseptörüne tutunur.
Reseptör yapısı değişir.
Na+, K+, Ca2+ kanalları açılır-kapanır.
2. G proteinine-bağlı reseptörler:
7 adet transmembran segment
Reseptörün sitoplazma tarafı G proteinleriyle etkileşir.
α, β, ɣ alt birimleri
3. Enzime-bağlı hormon reseptörleri:
Zarı yalnızca 1 kez geçer.
Hormon, reseptörüne bağlanınca reseptörün iç tarafındaki enzim aktive-inaktive edilir.
Ör. leptin reseptörü
MAPK ve PI3K
• Reseptör hücre içinde;
Hormon, hücre içindeki protein reseptörlere bağlanır.
Bu hormonlar yağda çözünebildiklerinden kolayca zarı geçerek sitoplazma ve çekirdekteki reseptörlerine tutunur.
• Hücre İçi Hormon İşlevlerine Aracılık Eden İkinci Haberci Mekanizmalar
cAMP
PIP2 (DAG, IP3)
Ca2+ – Kalmodulin
• Kandaki Hormon Düzeylerinin Ölçülmesi
Enzime Bağlı İmmünosorbent Ölçüm (ELISA)
96 küvet
Ab1: hormona özgü antikor
H: hormon
Ab2: hormona özgül ancak hormonun
başka bölgesine bağlanan 2. antikor
Ab3: Ab2yi tanıyan 3. antikor
S: uygun substrat
P: renkli ve florasan ürün
• Hormon Sekresyonunun Düzenlenmesi
• Negatif feedback
• Pozitif feedback
• Nöral kontrol
• Sirkadiyen ritim
• Tropik hormonlar
• Kandaki metabolit düzeyleri
• Negatif Feedback
• Pozitif Feedback
• Nöral Kontrol
• Otonom sinir sistemi
• Ör: Sempatik aktivasyon adrenal medulladan katekolamin salınımını uyarır
• Sirkadiyen Ritim
• Ör: kortizol
• Hipotalamusun suprakiazmatik çekirdeği
• Tropik Hormonlar
• Hipofizden salınan bazı hormonlar efektör endokrin organlardan hormon salınımını düzenler.
• Kandaki Metabolit Düzeyleri
• PTH ve Ca arasındaki düzenleme
• Hipotalamik-Pitüiter Hormonlar
Hipofiz hormonları
• (Pars İntermedia)
• İnsanda az gelişmiş
• Propriomelanokortin (POMC) isimli öncül hormon sentezi var
– hipotalamus, sinir sisteminin diğer kısımları, akciğerler, GİS ve plasentadan da salınır
• Öncül prohormondan ACTH, MSH, lipotropin, endorfin oluşur.
• Ön Hipofiz
(Adenohipofiz)
• Rathke kesesinden meydana gelir
• Adenohipofiz vasküler yapıda olduğu için pembe
• Ön Hipofiz
(Adenohipofiz)
• Hücre içi granüllerinin boyanma özelliğine göre;
– Asidofilik
– Bazofilik ve
– Kromofob (boya tutmayan) hücrelerden oluşur.
ASİDOFİLİK HÜCRELER
Somatotroplar (%50) Laktotroplar (%10-30)
– Büyüme hormonu (hGH) – Prolaktin
BAZOFİLİK HÜCRELER
Kortikotroplar (%10) Tirotroplar (%10) Gonatotroplar (%10)
– ACTH – TSH – LH
– Endorfinler – FSH
KROMOFOB HÜCRELER
Ampafiller Melanotroflar
– Kök hücreler – MSH
• Arka Hipofiz
(Nörohipofiz)
• Hipotalamusun çıkıntısı olarak nöral dokudan köken alır
Bu yüzden hücreleri glial hücrelere benzer
• Nörohipofiz sinir lifleri içerdiği için beyaz renkte
• Arka Hipofiz
(Nörohipofiz)
• Nörohipofiz hormonları, hipofizde değil hipotalamustaki nöronlarda üretilir
• Üretimi: Hipotalamustaki supraoptik ve paraventriküler çekirdekteki magnoselüler nöronlarda
• Aksonları ise arka hipofize uzanır
• Bu hormonlar hipotalamustan, arka hipofize giden nöronların aksoplazmasında taşınır.
• Taşıyıcıları: Nörofizin I Oksitosin
Nörofizin II ADH
• Hipofiz salgıları, hipotalamustan kaynaklanan hormonal ve nöronal sinyallerle kontrol edilir
• Hipofiz vücudun başka bir kısmına nakledilirse, hipofiz hormon salgıları azalır (PRL hariç)
• Arka hipofiz salgısı: sinirsel sinyaller ile
• Ön hipofiz salgısı: hipotalamustaki sinirlerden salgılanan serbestleştici ve baskılayıcı hormonlar ile kontrol edilir.
• Hipotalamus, pek çok kaynaktan sinyal alır
Ağrı sinyallerin bir kısmı
Heyecan verici
Hoşa giden ve gitmeyen sinyaller
Hatta kandaki elektrolitlerin, besinlerin, su ve çeşitli hormonların konsantrasyonu
• Bu nedenle hipotalamus bilgi toplama merkezi
• Bu total bilgiler, hormon salgısını kontrol eder.
• Hipotalamus-hipofiz portal sistemi
• Hipotalamus salgıları, adenohipofiz salgılarını kontrol eder.
• Hormon salgısının feedback kontrolü
• Adenohipofiz hormon salgısının kontrol eden hormonlar:
HİPOFİZYOTROPİK HORMONLAR
• Kortikotropin serbestletici hormon (CRH)
• Tirotropin serbestleştici hormon (TRH)
• Büyüme hormonu serbestleştici hormon (GRH)
• Büyüme hormonu inhibe edici hormon (GIH; somatostatin)
• Gonadotropin yada lüteinizan hormon serbestletici hormon
(GnRH; LHRH)
• Prolaktin inhibe edici hormon (PIH)
• Prolaktin serbesletici hormonun (PRH) ???????
• HİPOFİZYOTROPİK HORMONLAR
• GnRH salgılayan nöronlar
– Medyal preoptik alanda
• SS salgılayan nöronlar
– Periventiküler çekirdekte
• TSH ve CRH salgılayan nöronlar
– Paraventriküler çekirdekte
• GHRH ve dopamin salgılayan nöronlar
– Arkuat çekirdekte
• Hipotalamus salgıları, adenohipofiz salgılarını kontrol eder.
• Hipofizyotrofik faktörlerin reseptörleri, G protein kenetlidir.
– Böylece hücre gövdesinde ADH’nin öncül maddesi prepro-pressofizin sentezlenir ve bölünür.
– Nörofizin II tarafından akson ucuna taşınır
– Arka hipofize verilir
• Vasopressinin etkileri
• Diabetes İnsipidus
• İki tipi vardır:
– Santral DI
– Nefrojenik DI
1) Santral DI: Hipotalamusta SON ve PVN harabiyetine (tümörler, nekrozlar vb.) bağlı ADH eksikliği
2) Nefrojenik DI: ADH fizyolojik etkilerine renal yanıtsızlık (reseptör direnci)
• 2. Nörohipofiz Hormonları
OKSİTOSİN
• Süt ejeksiyonunu sağlar
Miyoepitelyal hücrelerdeki OXTR reseptörüne bağlanır ve (Gq aracılı) miyoepitelyal hücrelerin kasılmasını sağlar.
• Doğum kasılmasını uyarır
– Miyometriyumdaki OXTR reseptörüne bağlanır ve (Gq aracılı) miyometriyumun kasılmasını sağlar.
– Ayrıca gebe olmayan uterusta spermin ampullaya taşınması (uterus ve fallop tüplerini kasarak)
• Erkekte ejekülasyon esnasında spermlerin üretraya iletilmesi (vas deferensi kasarak)
• 3. Ara lob Hormonları
Proopiomelanokortin (POMC) ve Türevleri
• MSH: ciltte melanin pigmentini artırarak cilt rengini koyulaştırıcı etkili
• MSH ile yapısal benzerlik nedeniyle ACTH da aynı etkiyi (daha zayıf olarak) gösterir.
• İnsanda daha çok ACTH etkili
• Melanositlerde (melanin üreten hüc.) melanotropin-1 reseptörleri var
• ACTH bu reseptörlere bağlanarak melanin sentezini artırır.
• ACTH: Adrenal korteksten kortikosteroidlerin salgılanmasını uyarır
• Lipotropin ve β-endorfin: emosyonal ve ağrı azaltıcı etkilere sahip
•
3. Adenohipofiz Hormonları
BÜYÜME HORMONU (GH)
• GH dışındaki diğer adenohipofizlerin spesifik hedef dokuları var
• Fakat GH tek bir hedef doku üzerinden işlev görmez; neredeyse tüm dokuları etkiler
• Somatotropik faktör yada somatotropin olarak da isimlendirilir
• Vücutta büyüme yeteneğine sahip tüm yapıları uyarır.
•
Büyüme hormonu birçok metabolik etkiye sahiptir.
• Protein yapımında artış
• Yağ dokusunda artmış yağ asitlerinin serbestlenmesi; serbest yağ asitlerinin enerji kaynağı olarak kullanılması
• Bütün vücutta glikoz kullanımında azalma
Sonuç olarak; GH
Protein yapımını artması
Yağ depolarının kullanılması
Karbonhidratların korunması
Dokularda protein varlığını ↑
– Hücre içine aa taşınmasını ↑
– RNA translokasyonunun arttırarak ribozomlarda protein sentezinde ↑
– DNA trasnkripsiyonunu arttırarak çekirdekte RNA oluşumunu ↑
– Protein ve aa yıkımını ↓
Yağ depolarının kullanılması
– Yağ asitlerinin Asetil CoA dönüşümünü gerçekleştirir ve bunun enerji olarak kullanılmasını sağlar.
– Yağsız vücut kütlesinde artışa yol açar
– GH etkisiyle enerji kaynağı olarak önce yağlar (karbohidrat ve proteinlerden önce)
• GH karbohidrat kullanımı ↓
• İskelet kası ve yağ gibi dokuların glukoz alımının ↓
• Karaciğerde glukoz yapımının ↑
• İnsülin salgısının ↑ (Protein oluşumu için gerekli)
• İnsülin sekresyonunu uyarır:
1. Direkt olarak β hücre uyarılması
2. Hiperglisemik etkiyle indirekt yolla
• Bu sayede protein depolanır ve büyüme artar
• GH, kıkırdak ve kemik büyümesini uyarır
• Kemik büyümesine neden olan kondrositlerin ve osteojenik hücrelerde protein (steojenik hücrelerde) depo edilmesi
• Bu hücrelerin çoğalma hızında artış
• Kondrositlerin osteojenik hücrelere dönüşümünü arttırarak yeni kemik oluşumu
• GH, çoğu etkisini somatamedinler aracılığıyla gerçekleştirir.
• Karaciğerde sentezlenir
• Somatomedinlerin (IGF) büyüme üzerine etkisi insülin gibidir.
IGF-1 (Somatomedin C ): (ergenlikte)
IGF-2 (embriyonik dönemde fetüs büyümesini sağlar)
• GH mekanizması
• Büyüme hormonu salgısının düzenlenmesi
• Büyüme Hormonu salgısındaki bozukluklar
Cücelik
• GH yetmezliği (anterior hipofiz yetmezliği)
• Vücutta büyüme orantılı; ancak büyüme hızı çok azalmış
• Gonatodropin salgısı da olmadığı için de puberteye geçemez.
• Ancak bazı cücelik tiplerinde sadece büyüme hormonu eksikliği olabilir.
• Yada IGF-1 yapısında kalıtsal bozukluk olduğunda sadece gelişim geriliği ortaya çıkar fakat üreme fonksiyonları normal (pigmeler)
Gigantizm (devlik)
• GH üreten hipofiz hiperplazilerinde veya tümörlerinde (adenom) görülür
• Adolesan dönemde epifizler henüz kapanmadığından aşırı bir boy büyümesi ile karakterizedir.
• Hiperlisemi (%10 DM)
• Tedavi için tümor çıkarılmalı yoksa hipofiz bezi tamamen haraplanır
Akromegali
• GH üreten hipofiz tümörleri adolesan dönem sonrası gelişirse kemiklerin boyca büyümesi diğer kemikler büyümeye devam eder.
• Yumuşak doku büyümesi vardır.
• Frontal kemikte, çenede uzama olur, burun ve ayaklar büyür.
• Dil, karaciğer, böbrek gibi yumuşak dokular büyür.
• Kifoz gelişir
• Tiroid bezi
Trakeanın iki tarafına bağ dokusu ile bağlı 2 lob
Vücuttaki en büyük bez
20 g
Gram başına kan akımı böbreklerden daha fazla
T4 (tiroksin) ve T3 (triiyodotronin) salgılar
Her lob daha küçük loblara, bunlarda çok sayıda lobüllere bölünmüştür.
Her lobülde 20-40 folikül bulunur.
Folikül lümeninde kolloid [tiroid hormonlarının depolanması için gerekli olan tiroglobülinden (Tg)]
Foliküllerde Tg’deki tirozin kalıntılarının kimyasal değişimi (tirozin aa türevlerinin iyotlanmasıdır) sonucu T3 ve T4 oluşur.
Parafoliküler hücre kalsitonin salgılar
– Günlük en az alım 150 µg
– %20’si tiroid bezleri tarafından alınarak tiroid hormon yapımında
– Yiyeceklerle alınan iyot ince bağırsaklarda emilir ve dolaşıma girer.
– alınanların çoğu böbrek ile atılır
• TİROİD HORMONU SENTEZİ, SALGILANMASI VE METABOLİZMASI
T3, T4’ten daha fazla biyolojik etkinliğe sahiptir.
Ancak dolaşımda en çok bulunan T4
Tiroglobulin, depolanan tiroid hormonlarının folikül tarafından işlenmesi ve salgılanması için rezervuar görevi yapar.
T3 ve T4 sentezi, Tg’nin foliküler hücreler tarafından kolloidden pinositozla alınmasıyla başlar.
Daha sonra kana salınır.
• Temel basamak..
ER ve golgi aygıtı tiroglobulin denen büyük bir glikoprotein molekülünü sentezleyip folikül içine salgılar.
Her bir tiroglobulin molekülü ~ 70 tirozin aa içerir.
Bunlar tiroid hormonlarını oluşturmak için iyotla birleşen ana maddelerdir.
tiroid folikülü
tiroglobulin
• Tiroid bezinden en çok salgılanan ve kanda fazla bulunan tiroid hormonu T4
• Tiroid hormonlarının sentezi tamamlandıktan sonra, her bir tiroglobulin molekülü 30 kadar T4, az miktarda da T3 içerir.
• Tiroid hormonları bu şekilde folikülde, vücudun normal tiroid hormonu ihtiyacını 2-3 ay boyunca karşılamaya yetecek kadar depo eder.
• Kana geçen T3 ve T4 çoğu plazma proteinlerine bağlanır.
• T4’ün %70i
T3’ün %80i
• Kanda geri kalan T3 ve T4 transtiretin veya albumine bağlanır.
• T3 ve T4’ün %1’inden daha azı kanda serbest şekildedir.
• Dolaşımdaki yarı ömürleri uzun:
– T4 7 gün,
– T3 1 gün
• TİROİD HORMONLARININ ETKİ MEKANİZMASI
Tiroid hormon reseptörü hedef hücrenin çekirdeğinde, DNA’da tiroid hormon yanıtlı elemanları (TRE’ler) bağlıdır.
İnsanda iki farklı TR geni, çok sayıda farklı reseptör proteinleri bulunur (TRa1, TRb1, TRb2 ve TRb3)
Hedef hücreler T3 ve T4’ün serbest formunu ATP gerektiren aracılı taşıma işlemiyle kandan alır.
• TİROİD HORMONUNUN FİZYOLOJİK ETKİLERİ
1) Vücut dokularında metabolik aktiviteyi arttırır.
• Vücut ısı üretiminin bazal hızını ve vücut tarafından tüketilen O2’yi düzenler (termojenik etki)
• Mitokondri sayısını, büyüklüğünü, toplam yüzey alanını artırır
• Na-K ATPaz
• Tiroid hormonları fazla ise oksidatif fosforilasyon ve vücut ısı üretimi hızlanmış olur, O2 tüketimi anormal biçimde yüksektir.
• TİROİD HORMONUNUN FİZYOLOJİK ETKİLERİ
2) Büyüme üzerine etkisi
• İnsan beyninin gelişiminin en aktif dönemi:
fetal hayatın son 6 ayı ve postnatal hayatın ilk 6 ayı
• Tiroid hormonları gebeliğin 2. trimester döneminde ilk kez fetal kanda görülür ve fetal hayatın kalan aylarında seviyeleri artarak devam eder.
• T3 ve T4’ün konsantrasyonu kanda artınca, fetal beyinde TR’ler ~ 10 kat artar.
Sinir hücresinin gelişimini tamamlamasında
Farklılaşmanın başlamasında
Hücre bölünmesinin zamanlanmasında rol oynar.
• Tiroid hormonlar prenatal ve postnatal dönemlerde yetersiz olursa beynin farklılaşması ve gelişmesi eksik olur ve mental retardasyon meydana gelir.
• Tiroid hormonlarının MSS’nin farklılaşmasını etkileyen mekanizması kesin bilinmemektedir
(nöronal devrelerinde yetersiz gelişmeler)
En çok etkilenen MSS bölgeleri;
-Serebral korteks
-Bazal gangliyonlar
• Tiroid hormonları, normal vücut büyümesini ön hipofizde GH gen ekspresyonunu uyararak gerçekleştirir.
• O halde, tiroid hormonu yetersiz olan kişi aynı zamanda GH’ı eksik olan kişi olacaktır (büyüme geriliği)
• İskelet kemiklerinin kalsifikasyonunda da rol alır.
• Kemik büyümesini düzenleyen etkisi GH ve IGF-1 sentezi üzerine olan etkisi aracılığıyla olur.
3) Vücut metabolizmaları üzerine etkisi
• Karbonhidrat metabolizmasını uyarır (emilim hızını ↑ )
glikozun hücreler tarafından tutulmasında artma, glikoneojenezde, glikolizde, sindirim sisteminden emilim hızında artma.
• Yağ metabolizmasını uyarır.
Plazma serbest yağ asidi düzeyini, hücrelerde serbest yağ asitlerinin oksidasyonunu artırır.
• Plazmadaki kolesterol, fosfolipit ve trigliserit miktarını azaltır.
• Vücut ağırlığını azaltır.
4) Kalp-damar sistemine etkisi
• Kan akımı ve kalp debisini artırır.
• Kalp hızını artırır.
• Kalbin atım gücünü artırır.
(SR Ca-ATPaz, G proteini, Na-K ATPaz, K kanal gen ekspresyonunu )
• Solunumu artırır.
• Mide-bağırsak hareketlerinde artma.
• Kasların işlevine etkisi:
– Tiroid hormonunda hafif artış kasların cevabını güçlendirir, ancak çok yüksek miktarlarda aşırı protein katabolizması nedeniyle kaslar güçsüzleşir.
• TİROİD HORMONUNUN SALGISININ DÜZENLENMESİ
• Vücutta, metabolik aktiviteyi normal düzeylerde sürdürmek için tiroid hormonunun her zaman uygun miktarda salgılanması gerekir.
• Bunu sağlamak için hipotalamus ve ön hipofiz bezi, geri bildirim mekanizmaları ile tiroid salgısını kontrol eder.
TSH
NIS’ın sentezini,
İyodürün folikül hücreleri tarafından alınması,
Tg prekürsöründeki tirozin kalıntılarının iyotlanmasını,
Apikal membranda kolloidin pinositozunu uyarır.
T4 ve T3 ün kana salgılanmasını, tiroid folikül hücrelerinde enerji metabolizmasını artırır.
• TİROİD HASTALIKLARI
1. Hipertiroidizm
Tiroid bezi normalin 2-3 katı kadar büyür.
Graves hastalığı
Tiroid adenomu
Belirtileri:
• Uyarılabilirliğin artması
• Sıcaklığa tahammülsüzlük
• Terlemenin artması
• Kilo kaybı
• İshal
• Kas zayıflığı
• Aşırı yorgunluk fakat uyuyamama
• Ellerde tremor
Ekzoftalmi
Göz kürelerinin ileri doğru çıkması
Orbita arkasındaki dokuların ödemle şişmesi
Ekstraoküler kaslarda dejeneratif değişiklikler
2. Hipotiroidizm
Tiroid bezine karşı geliştirilen otoimmünite (Hashimoto hastalığı) ile başlatılır.
Ancak bu immünite uyarıcı olmaktan ziyade tahrip edicidir.
Tiroid inflamasyonu olur.
Tiroid hormon salgısı azalır veya durur.
• Adrenal bez korteks ve medulla olmak üzere 2 kısıma ayrılır.
• Zona glomerülosa
• Adrenal bezde aldosteron salgılayan tek hücre grubu
• Aldosteron sentezi için gerekli enzim sadece burada mevcut
Aldosteron sentaz
• Aldosteron salgısının kontrolü
Anjiyotensin II
Ekstraselüler potasyum konsantrasyonu
• Bu yüzden hipofizektomiden burası etkilenmez
• Zona fasikülata
• Ortada ve en geniş tabaka (% 50)
• Bu tabaka esasen glikokortikoid
Kortizol ve kortikosteron
• Az miktarda androjenler ve östrojen de salgılar
• Hormon salgılarının kontrolü
CRH (hipotalamustaki periventriküler çekirdek)
ACTH (ön hipofizteki kortikotrop hücreler)
• Zona retikülaris
• Korteksin en derin tabakası
• Adrenal androjenler
Dehidroepiandrosteron (DHEA)
Androstenedion
• Ve az miktarda östrojen ve glikokortikoidleri sentezler
• Kolesterolden glukokortikoid ve androjenlerin üretimi
• Kolesterolden minarelokortikoidlerin üretimi
• Steroid hormonların kanda taşınması
• Mineralokortikoidler
Transkortin yada kortikosteroid bağlayıcı globulin (%20)
Albumin (%40)
Plazma yarı ömrü 15-20 dk. (proteine az bağlı)
• Glikokortikoidler
Proteine % 95 bağlanır.
Çoğunlukla da transkortin’e (%75)
Plazma yarı ömrü 90 dk.
Fakat kortizol kortikosterondan daha çok bağlanır
• Adrenokortikal hormonlar karaciğerde metabolize edilirler
• Karaciğerde yıkılırlar (17- hidroksisteroidler ve 17-ketosteroidlere)
• Bu konjuge maddeler de;
%25 safra
%75 idrar
•
Mineralokortikoidlerin fizyolojik etkileri
• Ekstraselüler sıvıların elektrolitlerini etkiledikleri için bu ismi alırlar
• Fizyolojik koşullarda aldosteron salgısının iki düzenleyicisi vardır;
1) Ekstraselüler potasyum konsantrasyonu
2) Renin‐anjiyotensin sistemi (Anjiyotensin‐2)
*ACTH ve Na+ konsantrasyonu çok az etkilidir
• Aldosteronun etki mekanizması
Aldosteronun etkileri
• Böbreklerden (toplayıcı kanallardaki esas hücrelerden)
‐ Na+ geri emilimi artar
‐ K+ (ve H+ ) atılımı artar
‐ Su geri emilir (Na + ile)
Aldosteron yüksekliği
– K+ ve H+ atılımı arttığı için metabolik alkoloz (hafif derecede)
– Hipokalemi kas zayıflığı
Aldosteron yetersizliği
‐ Hiperkalemi kardiyak toksisite
– Kalp debisini azaltır
•
Glikokortikoidlerin fizyolojik etkileri
• Kan glikoz düzeylerini ↑
Karbonhidrat metabolizmasına etkileri
– Glikoneogenez artar (5‐6 kat)
(aa’lerden glikoz yapımını uyarır)
– Kan glikozu artar
Protein metabolizmasına etkileri
• Karaciğer hariç tüm vücut hücrelerinde protein depolanmasını azaltır.
• Karaciğer dışında hücrelere aminoasit taşınmasını azaltır.
(Karaciğer proteinlerini ve karaciğerde yapılan plazma proteinlerini arttırır)
• Bu yüzden kortizol kas güçsüzlüğü yapar
Yağ metabolizmasına etkileri
• Yağ asitlerinin mobilizasyonu (lipoliz)
• Plazma yağ asidi konsantrasyonu artar
• Yüksek miktarda kortizola bağlı oluşan şişmanlık
Göğüs ve baş bölgesinde yağ toplanması
«Aydede yüz» oluşumu
Nedeni: Kortizolun besin alımını arttırması ve
Lipolize kıyasla yağ oluşumu bazı dokularda daha fazla arttırması
• Kortizol stres ve inflamasyona dirençte önemlidir
• Fiziksel ve nörojenik stres ön hipofizde ACTH salınımını ↑
• Adrenal korteksten kortizol salgısı artar.
• Kortizol salgısını artıran faktörler:
Tramva
Enfeksiyon
Aşırı sıcak ve soğuk
Nörepinefrin ve diğer sempatomimetik ilaçlar
Cerrahi
Hayvan hareketinin kısıtlanması
Hemen hemen her tip yıpratıcı hastalık
• Yüksek kortizol düzeylerinin anti-inflamatuvar etkisi
• İnflamasyon başlamadan; erken evrelerini bloke eder
• İnflamasyon başladıktan sonra; hızla geriletir ve iyileşme hızını artırır.
• Adrenokortikal Salgı Bozuklukları
Hipoadrenalizm (Adrenal yetmezlik) Addison Hastalığı
– Adrenokortikal hormon yetmezliği
– Nedeni: adrenal korteksin primer atrofisi yada zedelenmesi
– Bazı vakalarda ise ACTH yapımında bozukluğa bağlı sekonder olarak da gelişebilir (sekonder atrofi)
• Adrenal yetmezliğe bağlı bozukluklar?
• Mineralokortikoid eksikliği
– Hiponatremi
– Hiperkalemi
– Hafif asidoz
– Glikokortikoid eksikliği
– Strese hassasiyet artar
– Hafif solunum yolu enfeksiyonu bile ölüme götürür
– Kan glukoz düzeyi düşük
– Yağ ve protein parçalanması azalır
• Melanin pigmentasyonu
– ACTH salınımı negatif feedback ile baskılanamadığı için aşırı ACTH salgısı ve melanin salgısının artışı
•
Hiperadrenalizm-Cushing sendromu
• Anormalliklerin çoğu kortizolden kaynaklanır
• Ancak androjenlerin aşırı salgılanması da önemli
• Nedeni:
Ön hipofiz adenomu (Cushing hastalığı)
Hipotalamusun anormal işlevi (CRH salınımının artışı)
Ektopik ACTH salgılan tümorler (Cushing hastalığı)
Adrenokortikal adenomlar
Cushing sendromunda;
• Plazma ACTH ve kortizol düzeyleri yüksek
• Ancak vakaların %20-25’inde adrenal bez kaynaklı olduğu için ACTH düzeyi düşük olur
• Bunu tespit etmek için ekzojen kortizol olan deksametozon verilir.
• Bu sayede hastalığın; ACTH bağlı olup olmadığı tespit edilir.
• Uzun süreli kortizol kullanılanlar (romatoid artritlilerde) da neden olabilir
• Bu hastalıkta yağlar gögüs ve karın bölgesinde birikir fakat altı kısımlarda yağlar parçalanır
• Yüzün ödemli görünmesi
• Kortizol kısmen adrojenik etkisinden dolayı kıllanma
– Hirşutizm
• CUSHING SENDROMU
• Primer aldosteronizm (Conn sendromu)
• Nadiren zona glomerülosa hücrelerinde tümör gelişimi
‐ Hipernatremi
‐ Hipokalemi
‐ Sıvı tutulması
• Kas paralizi görülür (hipokalemiden dolayı)
• Renin konsantrasyonu azalır
•
Adrenogenital sendrom
• Andojenlerin fazla salgılanması
• Maskülinizan (erkeksileşme)
• Dişide olursa erkeksi karakterler ortaya çıkar
Sakal büyümesi
Ses kalınlaşması
Kellik
vücut kıllarının erkeğe benzer dağılımı
• Puberta öncesi erkekte olursa cinsel organların erken gelişimi
• PANKREAS
• Endokrin ve ekzokrin bez
• Asinüs
• Langerhans adacıkları
» İnsülin (β)
» Amilin (β)
» Glukagon (α)
» Somatostatin (SS) (δ)
» Pankreatik polipeptit (PP) (F)
» Ghrelin (є)
» İNSÜLİN VE METABOLİK ETKİLERİ
• İlk kez 1922’de pankreastan izole edilmiştir
• ‘’Kan şekeri’’
• İnsülinin 3 ana hedef dokusu vardır:
KARACİĞER, İSKELET KASI, YAĞ DOKUSU
• İnsülinin Kimyasal Yapısı ve Sentezi
• Küçük bir protein
• Birbirine disülfit köprüleriyle bağlanmış 2 aa zincirden oluşmuştur
• Preproinsülin (110 aa)
• Proinsülin (ER’de)
• Golgide kesilip yeniden paketlenir
• C peptit + İnsülin
(Na-K ATPaz, eNOS)
• İnsülin kana salgılandığında dolaşımda neredeyse tamamen serbest haldedir.
• Ortalama yarı ömrü 6 dk. olduğundan, 10-15 dk. içinde plazmadan temizlenir
• Hedef hücrelerde reseptörüne bağlanan insülinin kalan kısmı başta karaciğer olmak üzere, böbrek ve kaslarda insülsilin ile yıkılır.
• İnsülinin Karbonhidrat Metabolizması Üzerine Etkisi
• Fazla miktarda karbonhidrat içeren besinin alınmasından sonra insülin salgısı artar
• İnsülin daha sonra, glukozun özellikle kaslar, yağ dokusu ve karaciğer tarafından yakalanıp depolanması ve kullanmasını sağlar.
• Glukoz vücutta iki şekilde depolanır: glikojen ve trigliserit
• İnsülin kasta glikozun tutulmasını ve metabolizmasını artırır
• Kas dokusu enerji ihtiyacını glikoz yerine yağ asitlerinden sağlar.
• Kasın glikoz kullanımındaki artış;
– orta şiddette/ağır egzersizde
– bir öğünü izleyen birkaç saatlik zaman diliminde
• Öğün sonrası dinlenim durumunda kas dokusuna gereğinden fazlaca glukoz girmiştir
• Bunun çoğu enerji için kullanılamayacağı için konsantrasyonun %2-3’ü kas glukojeni şeklinde depolanır
• Daha sonra kas, enerji üretimi için glukojeni kullanır
• İnsülin karaciğerde glikoz tutulmasını, depolanmasını ve kullanılmasını artırır
• İnsülin yemekten sonra emilen glikozun çoğunu karaciğerde glukojen şeklinde depo ettirir.
• Daha sonra açlık durumunda depo edilen bu glukojen parçalanarak kullanılır.
• Bunu nasıl yapar?
1. Karaciğer fosforilazını inaktive eder.
2. Karaciğer hücrelerinin kandan glukoz almasını artırır
3. Glukojen sentezini artıran enzimlerin etkinliğini artırır.
• Karaciğer hücrelerine depo edebileceğinden daha fazla glukoz girerse, insülin fazla glukozun tümünün yağ asitlerine dönüştürülmesini hızlandırır.
• Y.A Trigliseritler halinde paketlenir
Kan ile giderek yağ dokusunda depolanır
• İnsülin glukoneojenezi baskılar (karaciğer enzimlerinin miktarını ve aktivitelerini azaltarak)
• İnsülinin Beyin Glikoz Alımı ve Kullanımında
Etkisi Yoktur
• Beyin hücreleri normalde glukoza geçirgendir ve insülin olmadan kullanabilirler
• Kan glukoz düzeyi belli bir düzeyde sürdürülmeli
• 20-50 mg/100 ml gibi çok düşük düzeylere inerse:
• Bayılma
• Konvulsiyon Hipoglisemik Şok
• Koma
• İnsülinin Protein Metabolizması ve
Büyüme Üzerine Etkisi
• Pek çok aminoasitin hücre içine taşınmasını uyarır
– Lözin, izolösin, tirozin, fenilalanin, valin
• mRNA translasyonunu artırır ve yeni proteinler oluşur.
• Proteinlerin katabolizmasını baskılar
• Karaciğerde glukoneojenez hızını baskılar
• İnsülin ve büyüme hormonunun
büyümedeki sinerjik etkisi
İnsülin, reseptörüne bağlandıktan sonra;
1. Hücre zarlarının glukoza geçirgenliği artar.
2. Aminoasitlerin, K+, ve fosfat iyonlarına geçirgenlik artar
3. 10-15 dk’lık sürede hücre içi metabolik enzim etkinlik düzeylerini değiştirir
4. Saatler/günler içinde ribozomlarda yeni proteinlerin oluşumu
Adrenalin
• Stres gibi durumlarda aktive olan sempatik sistem
1. Plazma glukoz konsantrasyonu yükseltir (glukojenoliz)
2. Plazma yağ asidi konsantrasyonu artırır (hormona duyarlı lipazı aktifleyerek)
= Egzersiz, endişe ve dolaşım şoku gibi durumlarda adrenalin yağ yakımını artırır.
• GLUKAGON VE İŞLEVLERİ
• Glukoz konsantrasyonu
• Pankreasın α hücreleri
• 29 aa, büyük bir polipeptit
• 1. Karaciğer glukojeninin yıkılması (glukojenoliz)
2. Karaciğerde glukojenin yeniden yapılması (glukoneojenez)
• Glukagonun diğer etkileri;
• Yağ hücre lipazını aktive eder
• Trigliseritlerin karaciğerde depolanmasını baskılar
• Bazı dokuların (ör.böbrek) kan akımını artırır
• Safra salgısını artırır
• Mide asit salgılanmasını baskılar
• Glukagon Salgısının Düzenlenmesi
• Kan glukozunun düşmesi
• Proteinden zengin öğün ardından kan aminoasitlerinin artması
-Alanin ve arjinin
• Egzersiz durumunda glukagon
• Aminoasit artışı
• Langerhans adacıklarından β-adrenerjiklerin uyarılması
• Somatostatin
• Hem pankreatik hücrelerde hem de hipotalamusta
• Langerhans adacıklarının δ hücreleri
• SS’i artıranlar:
– Kan glukozunda artış
– Aminoasitlerde artış
– Yağ asitlerinde artış
– Gıda alınmasına yanıt olarak SS artar.
• Etkileri;
– İnsülin ve glukagon salgısını baskılar
– Mide, duodenum ve safra kesesi motilitesini azaltır
– Gİ kanalda salgı ve emilimi azaltır
• Somatostatin
• Besin maddelerinin kana emilme süresini uzatır
• İnsülin ve glukagon salgılarını baskılayarak emilen besinlerin hızla tüketimini önler,
bu maddelerin daha uzun süreyle kullanılabilir durumda kalmasını sağlar.
• ÖZET
• Sabah açlık kan glukozu 80-90 mg/100 ml
• Sonraki ilk bir saatte 100-140 mg/100 ml
• Karaciğer önemli bir kan glukoz tamponudur.
• İnsülin ve glukagon geribildirim kontrol sistemidir.
• Şiddetli hipoglisemide kan glukozundaki düşüş, hipotalamus üzerinden etki yaparak sempatik sistemi uyarır. Adrenal bezden salınan epinefrin, karaciğerden daha fazla glukozun serbestlenmesini sağlar.
• Uzamış hipoglisemiye yanıt olarak GH ve kortizol salgılanır. (hücrelerin glukoz tüketimini yavaşlatır, yağ kullanmaya yönlendirir)
• DİYABETES MELLİTUS
• Diabetes: Yunanca: idrara geçen, ve Latince mellis = tatlı ya da bal
• İnsülin salgısının yokluğu,
• Dokuların insüline duyarlılığının azalmasına bağlı olarak karbonhidrat, yağ ve protein metabolizmalarının bozukluğu
1. İnsüline-bağımlı (Tip I Diyabet)
2. İnsüline-bağımlı-olmayan (Tip II Diyabet)
3. Gestasyonel Diyabet (gebelikte)
• Tip-I Diyabet
• β hücrelerinin hasarı veya insülin yapımını bozan hastalıklar (viral enf., otoimmün hastalıklar), kalıtım
• İnsülin salgısının yokluğu
• Kan glukoz konsantrasyonu (300-1200 mg/100 ml )
• 180 mg/100 ml olursa (kan eşiği) ;
– idrarla glukoz atılır (Osmotik diürez)
• Hücrelerde dehidratasyon
Diyabetin klasik semptomları;
1. Poliüri
2. Dehidratasyon
3. Susama
• Kan damarlarının işlevleri bozulur
– Kalp krizi, inme,
– Son dönem böbrek hastalığı,
– Retinopati, körlük, kangren, iskemi
– Periferik nöropati
• OSS işlevi bozukluğu
• Böbrek hasarına ikincil olarak hipertansiyon
• Lipit metabolizmasındaki bozukluğa ateroskleroz
• Keto asit (asetoasetik ve β hidroksibütirik asit) miktarında artış Metabolik Asidoz
• Fizyolojik kompansasyon mekanizmaları:
– Hızlı ve derin solunum ile aşırı CO2 atımı
– Hücre dışı sıvılarda HCO3 miktarı azalır
– Diyabette glukozun enerji için kullanılamaması, yağlar kadar proteinlerin de kullanımını artırıp depolanmasını azaltır.
• Böylece, diyabetiklerde aşırı miktarda besin tüketilmesine karşın (polifaji), hızla kilo kaybı ve asteni (enerji azlığı) görülür.
• Diyabet komasında kan bileşenlerinde görülen değişiklikler
• Tip-II Diyabet (erişkin tipi diyabet)
• Daha yaygın (%90-95)
• 30 yaşından sonra başlar, en sık 50-60 yaşlarında
• Tip I’in aksine, plazma insülin konsantrasyonu artmıştır (hiperinsülinemi)
• Peki bu durum niye ortaya çıkar?
• İnsülinin metabolik etkilerine hedef dokuların azalmış duyarlılığı nedeniyle, β hücrelerinin kompansatuvar yanıtı (İNSÜLİN DİRENCİ)
• İnsülin Direnci (İD)
• İnsüline fizyolojik cevabın bozulmasıyla karakterize, giderek daha sık rastlanan bir metabolik bozukluktur
– İnsülin duyarlılığı azalır,
– Karbonhidrat kullanımı ve depolanması bozulur,
– Kan glukozu artar,
– İnsülin salgılanması kompansatuvar olarak artar.
– Abdominal obezite, hareketsiz yaşam tarzı ve genetik faktörler İD’nin başlamasına ve gelişimine katkıda bulunurlar
• Tip 2 diyabet, metabolik sendrom, iskemik kalp hastalığı, ateroskleroz ve hipertansiyon gibi bir çok hastalığın patogenezinde önemli bir rol oynar.
Metabolik sendrom;
– Karında yağın toplandığı şişmanlık
– İnsülin direnci
– Açlık hiperglisemisi
– Kan trigliseritlerin artması
– Hipertansiyon
• Diyabet Mellitus Tanısının Fizyolojisi
1. İdrar glukozu
2. Açlık kan glukozu ve insülin düzeyleri 80-90 mg/100 ml (normal) 110 mg/100 ml (üst sınır)
3. Glukoz tolerasansı testi
4. Nefesin aseton kokması (asetoasetik asitin asetona dönüşümü)
• GİRİŞ
• Kalsiyum (Ca++) önemli bir hücre içi sinyal molekülü ve birçok hücre dışı işlevde de rol oynar.
– Kas-sinir uyarılabilirliği,
– Kan pıhtılaşması,
– Salgılama olayları,
– Zarın bütünlüğü ve plazma zarından taşınma,
– Enzim tepkimeleri
– Hormon ve nörotransmitter salınması ve hormon etkisi
– Kemiğin mineralizasyonu
• Kalsiyumun hücre dışı konsantrasyonu;
İnce bağırsaklardan emilimi
Böbreklerden atılımı
Kemikler tarafından tutulması ve serbestlenmesi ile belirlenir.
• GİRİŞ
• Ca++ metabolizmasının düzenlenmesinde başlıca üç hormon etkili
• Plazma Ca++ düzeyinin düştüğünde
– Paratiroid hormon (PTH)
– 1,25-hidroksikolekalsiferol (aktif D vita.)
• Plazma Ca++ düzeyi arttığında
– Kalsitonin
• KALSİYUM VE FOSFOR METABOLİZMASI
• KALSİYUM VE FOSFOR METABOLİZMASI
KALSİYUM
• Erişkin bir insanda yaklaşık 1100-1300 g (27.5 mol)
Kalsiyum
% 99’ u kemiklerde % 0.1’ i plazmada % 0.9’ u ise organellerde
(hidroksiapatit) (hücre dışı) (hücre içi)
• Kemik depo görevi yapar !!!
• Plazmada 10 mg/dl (2.4 mmol/L) Ca++ bulunur.
• Hipokalsemi: uyarılabilirlik artar (hipokalsemik tetani)
• Hiperkalemi: uyarılabilirlik azalır
• Kalsiyumun metabolizması
• KALSİYUM VE FOSFOR METABOLİZMASI
FOSFOR
• Erişkin bir insanda yaklaşık 500-800 g (16.1-25.8 mol)
Fosfor
% 85’i kemiklerde % 14-15’ i hücre içi % 1’in altında hücre dışında
• Kemik depo görevi yapar !!!
• Fosfor metabolizması
• Kemik yapısı
• Kemik kütlesinin;
% 80’ i kompakt ( kortikal) kemik
% 20’ si süngerimsi (trabeküler) kemik
• Trabeküler kemik 5 kat daha fazla yüzey alanına sahip ve kalsiyumun transportunda önemli
• Kalsiyumun kemik ile hücre dışı sıvı ile değişimi
• Plazma Ca++ konsantrasyonu düşerse ekstraselüler sıvıya kemikten Ca++ geçişi (rezorbsiyonu) gerçekleşir
• Plazma Ca++ konsantrasyonu artarsa ekstraselüler sıvıdan kemiğe Ca++ geçişi (absorbisyonu) gerçekleşir
• Bu değişebilir Ca++’ un küçük bir bölümü karaciğer, GİS’ te de var
• Ancak büyük bir bölümü kemikte
• Kemikteki değişebilir kalsiyum miktarı toplam kemikteki miktarın yüzde 0.4-1’ i kadar
• D vitamini
• D vitamini kemik yapımı ile plazma kalsiyum ve fosfor minerallerinin dengesi için gerekli
• Ancak kendi başına bu etkileri yapamaz; karaciğer ve böbrekte bir dizi reaksiyondan sonra aktif formuna dönüşmesi gerek
1,25—dihidroksikolekalsiferol (1,25 (OH)2 D3): Kalsitriol
• Öncül maddesi derideki 7-dehidrokolesterol D3(kolekalsiferol)
güneş ışığı
• Deride D vitamini endojen olarak sentezlenir (%80-90)
• Hayvansal kaynaklardan kolekalsiferol (D3 vitamini) ekzojen olarak alınır (%10-20)
• D vitamini
• D3 vitamini besinlerle de alınır.
Morina balığının karaciğer yağı
Sardalye
Ringa balığı
Ton balığı
Süt
• Sadece deride değil; plasenta, derideki keratinositlerde ve makrofajlarda da üretilir.
• D vitamini gen transkipsiyonunu uyararak etki gösterir.
Reseptörü: Vitamin D reseptörü (VDR)
Steroid reseptör ailesinden
Sitoplazmada ve nükleusda bulunur
En az 500 genin ekspresyonunu regüle eder.
• D vitamini metabolizması
• D vitamini metabolizması
• D vitamininin etkileri
• 1,25(OH)2D3 Ca++ ve P metabolizmasının düzenlenmesinde rol oynar.
• Steroid hormonlara benzer bir etki ile nükleer reseptörlere bağlanarak :
– Barsaktan Ca ve P emilimi ↑
– Ca ve P böbrekten geri emilimi ↑
• Ca ve P’ un kemiklerde depolanma ve salınımını dengeler.
UYGUN PLAZMA Ca++ DÜZEYİNİ SAĞLAR.
(1,25 (OH)2 D3) ince bağırsakta Ca++ emilimini nasıl arttırır?
Bağırsakta;
• TRPV6 sayısını artırarak
• Kalbindin- D etkinliğini arttırarak
• Ca-ATPaz etkinliğini arttırarak
Böbrekte ise;
• TRPV5 sayısını artırarak Ca++ emilimini artırır.
• D vitamininin kemikler üzerine etkisi
• Hem kemik yıkımı hem de kemikte kalsiyum depolanmasında önemli etkiye sahip
• Az miktarda D vitamini ise kemik kalsifikasyonunu sağlar
• Aşırı miktarda D vitamini kemik yıkımına yol açar
Osteoblastlarda kalsitriol reseptörü varken; osteoklastlarda yok
Yıkıcı etkisi osteoblastlarda sitokinin salınımını uyarması
• Net etkisi: Ca ve PO4- depolanması
• PARATİROİD BEZLERİ
• İnsanda 4 adet paratiroid bezi var
• Tiroidin posteriorunda 2 üstte 2 alt uçta
• PARATİROİD BEZLERİ
• İki tip hücre mevcut:
Esas hücreler: çok sayıda; golgi, ER ve salgı kesecikleri içerir
PTH sentezler ve salgılar
Oksifil hücreler: az sayıda ve sitoplazmalarında oksifil kesecikler ve çok sayıda mitokondri var
İşlevleri bilinmemekte
• PTH sentezi
• Preprohormon: 110 aa (ribozomlarda)
• Prohormon: 90 aa (endoplazmik retikulumda)
• PTH: 84 aa (golgide)
• Hücre sitoplazmasında salgı granülleri halinde paketlenir.
• Amino ucundaki ilk 34 amino asit molekülün biyolojik etkinliğinden sorumlu
• 25-34 arasındaki amino asit’ler reseptöre bağlanmadan; karboksi ucundaki 2/3 kısımlık bölüm ise periferik dokularda yıkımın geciktirilmesinden sorumlu
• Parathormon
• Normal plazma düzeyi 10-55 pg/mL
• Yarılanma ömrü 10 dk
• Karaciğerde Kupffer hücreleri tarafından parçalanır
• Paratiroid bezinde Katepsin B ve D’yi içeren bir grup proteolitik enzim tanımlanmıştır.
• Atılım böbrekten
• PTH etkileri
• Ca++ ve P’ ın bağırsaklardan geri emilimini
• Ca ++’ un böbreklerden geri emilimini
• P’ ın ise böbreklerden atılımı
• Ca ++’ nın ve P’ nın kemikten kana geçmesini sağlar.
• Net etkisi: Plazma Ca ++ seviyesini arttırırken; fosfat seviyesini azaltırlar
• PTH içi hedef organlar
• Kemik
• Böbrek
• Bağırsaklar (D vitamini aracılığıyla)
• PTH’ın etki mekanizması
• PTH’ ın kemik üzerine etkisi
• PTH’ın kemikten Ca ve P emilimine neden olan 2 ayrı etkisi vardır:
Hızlı faz (1-3 saat)
Yavaş faz (12-24 saat ve haftalar)
• Hızlı faz: PTH’ın kemiklerdeki rolü
• Osteoblast ve osteoistlerin membranında PTH reseptörleri var
• PTH Ca++ pompasını aktive eder
• Sonuçta kemik sıvıdan hücre dışı sıvıya Ca++ gönderir.
• Yavaş faz: PTH’ ın kemiklerdeki rolü
• Bu işlevleri daha iyi bilinir
• Osteoklastların PTH reseptörü yok
• Aktive olan osteoblast ve osteositler, osteoklastlara sinyal gönderir
• Osteoklastların sayısı ve hacminde artmaya
• Sonuçta;kemik yıkımında artışa neden olur
• Aşırı PTH salgılamasından aylar sonra osteoklastik kemik yıkımı kemiklerin zayıflamasına neden olur
• Sekonder osteoblastik aktive ortaya çıkar
• Ancak yine de kemik yıkımı depolanmasından fazladır.
• Hipokalsemi PTH salınımını uyaran ana faktör
• Kalsiyum geri emilimini arttırmak için;
– Distal tübül ve toplayıcı kanallarda Ca emilimini arttırır (direkt etki):TRPV5 kanalları
– PTH proksimal tübüllerde 1α-hidroksilaz aktivitesini arttırır; 1.25(OH)2D3 sentezini uyarır (indirekt etki)
– 1,25,OH D distal nefronda kalsiyum taşıyıcı proteinlerinin (TRPV5, calbindin‐D28k, NCX1) distal nefronda ifadesini arttırır (indirekt etki)
• Fosfat geri emilimini azaltmak için;
– NaPi- IIa kanalı kodlayan genin ifade edilmesini azaltır
•
PTH’ın bağırsaklar üzerine etkisi
• Direkt etkisi ile bağırsaklarda Ca++ emilimini arttırır
– Apikal intestinal kalsiyum emilimini TRPV6 ekspresyonu arttırarak
– Kalsiyum bağlayıcı protein ekspresyonunu arttırarak
– Bazolateral kalsiyum emilimini Ca-ATPaz ekspresyonunu arttırarak
• İndirekt etki ile bağırsaklarda Ca++ emilimini arttırır
– 1.25(OH)2D3 oluşumu
• Yüksek Ca++ düzeyi; PTH salınımını baskılar
Bu yolla kalsiyum kemiklerde depolanır
• KALSİTONİN
• Tiroid bezinden salgılanır
Parafoliküler hücreler ya da C hücreleri
Tiroidin % 0.1’ i
• Peptid yapıda hormon
32 aminoasitli
• Plazma kalsiyum düzeyini düşürür
• Etkileri paratiroid hormona ters
• Yarılanma ömrü 10 dk’dan az
• Ancak kalsiyum iyon konsantrasyonunun kontrolünde PTH’ a göre etkileri daha az
• Plazma Ca++ konsantrasyonunda artma Kalsitonin salgısını uyarır
• Primer uyaranı kalsiyum konsantrasyonundaki artış
• Bu etki PTH ile tam tersi
• Plazma Ca++ düzeyi 9.5 mg/dl üzerine çıkıncaya kadar salgılanmaz
• Plazma Ca++ konsantrasyonunda % 10’ luk artış bile 2 yada daha fazla kalsitonin salgısını uyarır
• Plazma Ca++ ve P düzeyini azaltır
• Kalsitonin 2 şekilde Ca++ konsantrasyonunu azaltır
• Osteoklast aktiveyi azaltır ve kemiklerden kana Ca++ geçişini inhibe eder (ilk hızlı etkisi)
Bu sayede kemiklerde Ca++ depolanmasını sağlar
• Osteoklast aktiviteyi azaltır; bu sayede yeni osteoblastik aktiviteyi de azaltır (yavaş ve daha uzun etkisi)
Bu yüzden uzun dönemde plazma Ca++ konsantrasyonu üzerinde önemli bir etki ortaya çıkarmaz
Yani kalsiyum konsantrasyonu üzerine düşürücü etkisi en fazla birkaç saatle, birkaç gün süren geçici bir etki
• Kalsitonin böbrekte, kalsiyum ve fosfor atılımını arttırır
• Buradaki etkisi de PTH ile zıt
• Ancak bu etkisi çok zayıftır.
Kalsitonin salınımını uyaranlar:
Gastrin (en güçlü uyaran)
Dopamin
Östrojen
CCK
Glukagon
• ÖZET:
Kalsiyum iyon konsantrasyonunun kontrolü
• İlk savunma hattı
• Diyetle fazla miktarda Ca++ alma yada
• Diyareyle Ca++ kaybetme ile
• Kemiklerde değişebilen Ca++ transportu
• PARATİROİD HORMONUN FİZYOPATOLOJİSİ,
D VİTAMİNİ VE KEMİK HASTALIKLARI
• HİPOPARATİROİDİZM
• Paratiroid bezleri PTH çok az salgılar (yada hiç salgılayamaz)
• Osteoklastik aktivite azalır
• Kana Ca++ geçişi azalır
• Ekstraselüler Ca++ düzeyi azalır
Etkileri:
• Yaygın tetani (özellikle larinks kaslarında)
• Karpopedal spazm
• Fasiyal kaslarda ani çekilme
• HİPOPARATİROİDİZM
Tedavisi:
• PTH seyrek verilir
Pahalı
Vücudun antikor geliştirmesi
Etkisi birkaç saat
• D vitamini uygulaması
Günde 100.000 IU +1-2 g Ca++
• PRİMER HİPERPARATİROİDİZM
• En sık nedeni paratiroid tümörü
• En sık kadınlarda
• Kemiklerde osteoklastik aktivite aşırı artmış
• Kan Ca++ düzeyi yüksek; fosfat düşük
Etkileri
• Kemik kırıkları
• Kemik yüzeylerinde delinme gibi kemik hastalıkları
• İleri dönemde osteoblastik aktivite artışına bağlı olarak alkalen fosfat düzeyinde artış
• SEKONDER HİPERPARATİROİDİZM
• Nedeni: Hipokalsemiyi tedavi etmek için PTH artışı
• Bu durum primer hiperparatiroidizm ile zıttır
• D vitamini eksikliği
• Böbrek yetmezliği (1,25—dihidrokolekalsiferolün oluşamaması) ile ortaya çıkan hipokalsemi
Etkisi: Osteomalazi
• Raşitizm-D vitamini eksikliği
• Çocuklarda görülür
• Hücre dışı Ca++ yada fosfat seviyesi düşük
• Tedavisi: güneş ışığı
• Özellikle bahar döneminde ortaya çıkar
• Bu hastalarda Ca++ düzeyi hafif düşük; fosfat çok daha düşük
• Raşitizmde PTH etkisine bağlı olarak kemik yıkımı artar ve kemikler zayıflar
• Kemik depoları boşalır ve Ca++ düzeyi 7 mg/dl altına düşerse tetani görülür
• Tedavi: diyette kalsiyum ve fosfat bulunması ve yüksek doz D vitamini uygulaması
• Raşitizm
• Osteomalazi- Erişkin raşitizmi
• Erişkinlerde diyete bağlı D vitamini yada kalsiyum yetersizliği seyrek
Çünkü kemik büyümesi için kalsiyum gerekmez
• Nedeni: Steatore (yağların emilememesi)
Ağır D vitamini ve kalsiyum yetersizliği
• Renal raşitizm: böbrek hasarına bağlı olarak D vitamini aktif formuna dönüşemez
• Konjenital hipofosfotemi: «D vitamine dirençli raşitizm»
Fosfat kanallarında hasar ve fosfatın emilememesi
• Kalp ve Dolaşım Sistemi
• DOLAŞIM SİSTEMİNE GENEL BAKIŞ; BASINÇ, AKIM VE DİRENCİN BİYOFİZİĞİ
Dolaşım Sistemi kalp ve damarların oluşturduğu bir sistemdir.
– O2 ve CO2 taşınması
– Fazla su ve metabolik artıkların böbreklere taşınması
– Besinlerin vücut dokularına taşınması
– Endokrin salgıların hedef hücre ve organlara taşınması
• En uygun yaşam koşullarını sağlamaya katkıda bulunur.
• Dolaşım sistemi:
1. Sistemik (periferik) dolaşım
2. Pulmoner dolaşım
• Kan damarları
Arterler
Arteriyoller
Kapillerler
Venüller
Venler
• Arterler;
– Kanı dokulara yüksek basınçla taşır
– Damar çeperi güçlü, Kan hızlı akar
– Düz kas tab. ve elastin fazla olduğundan esneyip basınca uyum sağlarlar ve sonra basınç olmadığı için tekrar eski haline geliyor. Kanı itmek için kuvvet oluşturur.
– Basınç rezervuarı
• Arteriyoller;
– Küçük dallardır
– Kanı kapillerlere gönderen kontrol kapaklarıdır
– Güçlü kas tabakası
– Kan akımını büyük ölçüde değiştirebilir.
• Kapillerler;
– O2, CO2 ve besinlerin kan ile interstisyel sıvı arasında değişimini sağlar.
– Duvarları çok ince, kesit alanı en fazla
– Kapiller porlar
• Venüller;
– Kapillerlerden gelen kanı toplar
– Birleşerek venleri oluşturur
• Venler;
– Kanı kalbe taşıyan kanallardır
– Düz kas tabakası ve elastin az. Çeperleri çok ince.
– Kan deposu
– Kalp %7
– Sistemik dolaşım %84
Arterler %13
Arteriyol ve kapillerler %7
Ven,venül %64
– Pulmoner dolaşım %9
Damar Enine kesit alanı (cm2)
Aort 2,5
Küçük arterler 20
Arteriyoller 40
Kapillerler 2500
Venüller 250
Küçük venler 80
Vena kava 8
Venöz sistemin;
• Gerilebilirliği (hacim) fazla
• Toplam kesit alanı fazla
Kan deposudur
• Dolaşım sisteminin her bölümünden her dakikada aynı miktarda kan akışı (F) olması gerektiğine göre,
• Kan akım hızı (V), damarın enine kesit alanı (A) ile ters orantılıdır.
V=F/A
• Dinlenim sırasında hız,
aortta 33 cm/sn
kapillerlerde 0,3 cm/sn
• Kapillerlerin uzunlukları 0,3-1 mm kadar olduğundan, kan kapillerlerde 1-3 sn kadar kalır (x=V.t)
• Dolaşımın Çeşitli Bölümlerinde Basınçlar
• DOLAŞIM İŞLEVİNİN TEMEL PRENSİPLERİ
1. Dokuların kan akım hızı doku gereksinimine göre hassas şekilde kontrol edilir.
– Mikro damarlar doku ihtiyaçlarını kontrol edip yerel kan damarlarını etkiler (dilatasyon/kontriksiyon).
2. Kalp debisi temel olarak yerel doku akımlarının toplamı tarafından kontrol edilir.
3. Arter basıncının düzenlenmesi yerel kan akımı kontrolü veya kalp debisi kontrolü mekanizmalarından bağımsızdır.
– Sinirsel sinyaller;
• Kalbin pompalama gücünü artırır
• Kalbe daha fazla kan sağlamak için venöz depoların kasılmasını sağlar
• Arter basıncını artırmak için vücuttaki arteriyollerin çoğunda daralmaya yol açar.
• BASINÇ, AKIM VE DİRENÇ İLİŞKİLERİ
• Akım iki faktör tarafından belirlenir:
1. Basınç farkı (kanı damarda iten kuvvet)
2. Damar direnci (damar boyunca kan akımına karşı oluşan direnç)
• Direnç akmakta olan kan ile damar içi endoteli arasında, damarın bütün iç yüzeyi boyunca oluşan sürtünme sonucu ortaya çıkar.
OHM YASASI
F=ΔP/R
F : kan akımı
ΔP : damarın iki ucu arasındaki basınç farkı
R : direnç
• Kan akımı, dolaşımın belli bir noktasından belirli bir zaman içinde geçen kan miktarıdır (dk/mL, dk/L).
• İstirahat halindeki erişkinde 5000 ml/dk
• Bu, bir dakikada kalp tarafından aorta pompalanan kan miktarını belirttiği için kalp debisi adını alır.
Kalp debisi: 5000 ml/dk
• LAMİNAR AKIM
• Sabit bir hızla, düzgün akım
• Damarın orta bölümü merkezdeki yerini korur
• Damarın merkezindeki akım hızı kenarlardan çok fazla
• Damara değen tabakadaki sıvı molekülleri çeperle arasındaki adhezyon kuvveti nedeniyle zor hareket ederler. Diğer molekül tabakaları bunların üzerinden kayar.
• TÜRBÜLAN (GİRDAPLI) AKIM
• Kan akım hızı çok yüksek olduğunda
• Damardaki bir darlıktan geçtiğinde
• Keskin bir dönüş yaptığında
• Pürüzlü bir yüzeyden geçtiğinde
Eddy akımları
• Türbülan akım
• Damarlardaki sürtünme kuvvetleri çok arttığı için kan düz akıma göre daha büyük bir dirençle karşılaşır.
• Türbülan akıma eğilimin ölçüsü Reynold sayısı ile ölçülür.
– RS< 2000 düzgün akım
– RS 2000-3000 düzgün/türbülan akım
– RS>2000 türbülan akım
Re: reynold sayısı
ρ: yoğunluk
V: kan akım hızı
µ: viskozite
d: damar çapı
• Türbülan akıma neden olan birçok koşul vardır:
– Yüksek akım hızı
– Akımın pulsatil özelliği
– Damar çapındaki ani değişiklik
– Geniş damar çapı
– Küçük damarlarda Reynolds sayısı hemen hemen hiçbir zaman türbülans oluşturacak kadar yükselmez.
• Kan Akımına Direnç
• Direnç, kan akışını engelleyen bir durumdur.
• Doğrudan ölçme olanağı yok.
• Damarın iki noktası arasındaki basınç farkı 1 mmHg ve akım 1 ml/sn ise direncin 1 PRU (Periferik Direnç Birimi) olduğu söylenir.
Toplam periferik direnç
Sistemik dolaşım kan akış hızı ~ 100 ml/sn
Sistemik dolaşım basınç farkı ~ 100 mmHg
Total periferik direnç ~ 100/100= 1 PRU
Toplam pulmoner direnç
Pulmoner dolaşım kan akış hızı ~ 100 ml/sn
Pulmoner dolaşım basınç farkı ~ 14 mmHg
Pulmoner arter basıncı – Sol atriyum basıncı
16 mmHg 2 mmHg
Total periferik direnç ~ 14/100= 0,14 PRU
• İletkenlik, belirli bir basınç farkına karşılık bir damardaki kan akımının ölçüsüdür (ml/sn/mmHg).
• Bir damarın çapındaki çok küçük değişkenlikler iletkenliğini önemli ölçüde değiştirebilir.
İletkenlik ~ Çap4
• POİSEUİLLE YASASI
F: kanın akış hızı
r: yarıçap
l: damar uzunluğu
µ: kanın viskozitesi
ΔP: basınç farkı
• Seri ve Paralel Düzenlenmiş Damar Devrelerinde Kan Akımına Karşı Direnç
• Kan damarları seri şekilde düzenlendiğinde her bir kan damarının içindeki akım aynıdır,
toplam perifer damar direnci de her birinin toplamına
eşittir.
Rtoplam= R1+R2+R3+…
• Paralel düzende bir organa olan kan akışı, diğer bir organ vasıtasıyla gerçekleşen kan akışına bağlı değildir.
1/Rtoplam = 1/R1+1/R2+1/R3…
• Paralel sistemde kan akımı, tek kan damarındakine göre daha fazla.
• Toplam direnç de daha düşüktür.
• Arteriyel sistemde paralel şekilde düzenlenmiş benzer büyüklükteki damarların kaybedilmesi vasküler direnci yükseltir.
• Uzun mesafe koşucularında uzun süreli antreman sonrası arteriyol ve kapiller ağın paralel olarak sayıları artar
• Kan akımına direnç azalır.
• Kan Hematokrit ve Viskozitesinin Damar Direnci ve Kan Akımı Üzerine Etkisi
• Poiseuille yasası: kanın viskozitesi
• Kan viskozitesi= 3× Suyun viskozitesi
• Kanı viskoz yapan nedir??
-eritrosit (Hematokrit)
-plazmadaki protein konsantrasyonu ve tipleri
• Hematokrit: kandaki kırmızı kan hücrelerinin yüzde oranı
• Hematokrit=40
kan hacminin %40’ı hücre,%60’ı plazma
• Santrifüj
• Basıncın Damar Direnci ve Doku Kan Akımı Üzerine Etkileri
• Arter basıncı arttığında?
Dokuların kan akımında artış
• ÖZET: Karşılaştırma
• Damarların Gerilebilirliği, Arteryel ve Venöz Sistemnlerin İşlevleri
• Damarların Gerilebilirliği
Gerilebilirlik = Genişleyebilme
Gerilebilirliği en fazla olan damarlar VENLER
Arterlerden 8 kat daha fazla genişleyebilirler (8 kat fazla kan akışı)
Damarların gerilebilirliği normalde basınçta her mmHg artışa karşılık gelen hacim oranıyla ifade edilir.
Dolaşımın belli bir bölgesinde her 1 mmHg basınç artışına karşılık depo edilen toplam kan miktarı
damar yatağının kompliyansı (kapasitans)
Sistemik venin artere oranla kompliyansı 24 kat fazla (8 kat fazla gerilebilir × 3 kat fazla hacim)
ÖNEMİ:
Sağlıklı bir kişiye yarım lt kan birkaç dk içinde dolaşım işlevinde büyük bir değişikliğe yol açmaz.
Sempatik uyarılma/inhibisyon
• Damarların Geciken Kompliyansı
Enjekte edilen kan derhal elastik bir genişlemeye yol açar.
Damar düz kas lifleri uzamaya başlayıp gerimi düşürür.
ÖNEMİ:
Fazla kan transfüzyonunda, dolaşımın fazladan giren bu kan miktarına uyumunu sağlar
Zıt yöndeki geciken kompliyans, ciddi kanama sonrası dolaşımın kendisini azalan kan hacmine karşı otomatik olarak ayarladığı yollardan birisidir.
• Arteryel Basınç Pulsasyonları
Kalbin her bir atımıyla yeni bir kan dalgası arterleri doldurur
Arter sisteminin gerilebilirliği olmasaydı bu yeni kan periferdeki damarlarda sadece sistol sırasında akardı,
diyastol esnasında hiç akım olmazdı.
Arteryel sistemin kompliyansı basınç pulsasyonlarını kan kapillerlere gidinceye kadar azaltır.
Böylece doku kan akımı çok küçük bir pulsasyonla süreklilik gösterir.
Sistol-diyastol
Nabız basıncı
1.Kalbin atım hacmi
2.Arteryel sistemin kompliyansı
• Anormal Basınç Nabız Dalgaları
Pulsasyon şiddeti küçük damarlarda azalır.
Kapillerlerdeki pulsasyonlar sadece aort pulsasyonları çok büyük olduğunda veya arteriyoller aşırı dilatasyona uğradığında gözlenebilir.
Nabızın sönmesi:
1.Direnç
2.Kompliyans (basınç artışı sağlamak için kan miktarının artması gerekli)
• Venler ve İşlevleri
Tüm sistemik venlerden gelen kan kalbin sağ atriyumuna akar.
Sağ atriyum basıncı nasıl düzenlenir??
1. Kalbin kanı sağ atriyum ve sağ ventrikülden akciğerlere pompalama yeteneği
2. Kanın periferdeki venlerden sağ atriyuma dönme eğilimi arasındaki denge ile düzenlenir.
Sağ atriyum basıncını (venöz dönüş) yükselten faktörler:
1. Kan hacminin artması
2. Tüm vücutta büyük damarların tonusunun artması
3. Arteriyollerin dilatasyonu (periferik direnci düşürerek arterlerden venlere kanın hızlı akışı)
Sağ atriyum basıncı:
Normalde 0 mmHg (vücudu çevreleyen atm basıncı)
Alt sınır -3 ile -5 mmHg (kalbi saran göğüs boşluğundaki
basınç)
Kalp yetmezliği, aşırı kan transfüzyonu 20-30 mmHg
Aşırı kan transfüzyonu:
Kan hacmini
Periferik damarlardan kalbe akan kan
Venöz direnç ve Periferik Venöz Basınç:
• Büyük venler genişlediklerinde kan akımına karşı direnç çok azalır.
• Göğüs boşluğuna giren büyük venlerin çoğu, birçok noktada etraftaki dokular tarafından sıkıştırılır ve kan akımı bu noktalarda engellenir (ör. kol venleri, karıniçi venleri)
• Büyük venler genellikle kan akımına bir miktar direnç gösterirler.
• Bu yüzden küçük periferik venlerin basıncı sağ atriyum basıncından
+4 ile +7 mmHg daha yüksektir.
Sağ atriyum basıncı > 0 mmHg olduğunda;
kan büyük venlere doğru geri itilir, venler genişler.
Sağ atriyum basıncı > +4 ile +6 mmHg olduğunda;
venlerdeki kollabe noktalar dahi açılır.
Sağ atriyum basıncı daha da yükseldikçe; ekstremitelerde ve diğer yerlerdeki periferik venöz basınç artar.
Normal karın içi basınç; +6 mmHg (sırt üstü yatan)
Gebelik, büyük tümör, abdominal obezite, karın içinde aşırı sıvı birikiminde basınç; +15 ile +30 mmHg
Abdominal venlerin açılması ve kanın bacaklardan kalbe doğru akabilmesi için bacak venlerindeki basıncın abdominal basıncın üzerine çıkması gerekir.
Yer Çekimine Bağlı Basıncın Venöz Basınca Etkisi
Hava ile temas halindeki herhangi bir su kütlesinde, su yüzeyindeki basınç atm basıncına eşittir.
Yüzeyden aşağıya doğru gidildikçe her 13,6 mm mesafede basınç 1 mmHg yükselir.
Suyun ağırlığından kaynaklanan bu basınca yerçekimine bağlı basınç (hidrostatik basınç) denir.
Damarlardaki kanın ağırlığı nedeniyle insanların damar sisteminde de oluşur.
Sağ atriyum basıncı 0 mmHg
Ayak venlerindeki basınç +90 mmHg
Üst kaburga düzeyindeki subklavyen ven +6 mmHg
El ile kaburga arasında yerçekimine bağlı basınç +29 mmHg
El venindeki toplam basınç
6 + 29= 35 mmHg
Ven kapakları, Venöz Pompa: Venöz Basınç Üzerine Etkileri
Bacaklar hareket ettiğinde kasların kasılması venleri sıkıştırır ve içlerindeki kanı iter.
Venöz pompa (kas pompası) < +20 mmHg
Venlerin kapakları olmasaydı ayaklardaki venöz basınç daima +90 mmHg
Eğer kişi ayakta tamamen hareketsiz durursa;
• Venöz pompa çalışmaz
• Alt kısımlardaki venöz basınç yerçekimi değeri olan +90 mmHg’lık basınç değerine ulaşır
• Kapillerlerdeki basınç hızla yükselir
• Dolaşım sisteminden doku aralıklarına sıvı sızar
• Başaklar şişer ve kan hacmi azalır
Venöz kapaklar yetersiz hale gelebilir veya
harap olabilir
(venlerin fazla gerilmesinden dolayı)
Venlerin gerilmesiyle enine kesit alanı artar
fakat kapakların yapraklarının büyüklüğü
artmaz.
Kapakçıklar artık tam olarak kapanmaz.
Bacak venlerindeki basınç çok fazla miktarda artar.
Venlerin boyutları daha da artar, kapakların işlevi bozulur.
Variköz venler (büyük, balon gibi)
Venlerin kan depolama işlevi
Kan kaybı olduğu ve arter basıncı düşmeye başladığında, karotis sinüslerden ve diğer basınca duyarlı bölgelerden sinirsel sinyaller doğar.
Sempatik uyarı venlere gider ve kasılmaya yol açar.
Bu sayede toplam kan hacminin %20’si bile kaybedilse venler sayesinde telafi edilir.
Özgül kan depoları
1. Dalak (boyutunu azaltarak)
2. Karaciğer
3. Abdominal venler
4. Deri altındaki venöz pleksuslar
• Kalp ve akciğer
Dalakta kanın depolandığı iki bölge:
Venöz sinüsler (genişleyerek kan
depolayabilir)
Pulpa
Dalak pulpasındaki kapillerler çok
geçirgendir.
Alyuvarlar dahil tüm kan kırmızı pulpayı oluşturmak için kapiller duvarından trabekül ağına geçer.
Sempatik uyarılmayla kasılan dalak damarlarındaki kan genel dolaşıma gönderilebilir.
• Basınç Nabızlarının Perifer Arterlere İletilmesi
Kalp sistol esnasında kanı aorta fırlatır
Kanın eylemsizliği perifer boyunca ani hareketi önler
Başlangıçta aortun sadece proksimal kısmı genişler
Proksimal kısımda yükselen basınç eylemsizliği yener
Gerilen kısmın önündeki basınç dalgası daha ileri yayılır.
= Basınç nabzının arterlerde ilerlemesi
Basınç nabızlarının iletim hızı:
Aort —> 3-5 m/sn
Büyük arter —> 7-10 m/sn
Küçük arter —> 15-35 m/sn
Kompliyans arttıkça hız azalır.
• MİKRODOLAŞIM
VE
LENFATİK SİSTEM
• Mikrodolaşım nedir?
• Besin maddelerinin dokulara taşınması ve hücredeki artıkların uzaklaştırılmasıdır
• Mikrodolaşım ve Kapiller sistemin yapısı
• Kapiller duvarın yapısı
• Kapiller duvarın yapısı
• Kapiller çeşitleri
• Kapillerde madde alım-verimi
• Kapiller Endotelin Damar Aktivitesinde Aktif Rolü
• Endotel hücresi vasküler düz kasın kasılmasına ve gevşemesine neden olan maddelerin önemli bir kaynağıdır.
• Kapiller Endotelinin Pasif Rolü
• Kapiller üzerinden maddelerin değiş-tokuşu
• Difüzyon: maddelerin plazma ile intestisyel sıvı arasındaki geçişini sağlayan en önemli yoldur
• Filtrasyon
• Endositoz
• İnterstisyum ve İnterstisyel sıvı
• İnterstisyum: Vücudun 1/6’sını oluşturan boşluk
• 1- Kollagen lif demetleri
• 2- Proteoglikan demetler
-%98 hyalüronik asit
-%2 protein
• İnterstisyel sıvı (12 lt)
• İntestisyel sıvı içeriği nasıldır?
protein hariç plazma içeriğine yakın
•
Sıvının çoğu (doku jeli): proteoglikan iplikçilerine hapsolmuş
Serbest sıvı (%1’i)
(-2)- (-3) mmHg
• KAPİLLER MEMBRANDAN SIVI GEÇİŞİ – Starling güçleri
• Kapiller arteryal uç:
Sıvıyı dışarıya iten güçler:
Kapiller basınç: 30
İntertisyel sıvı basıncı: 3
İntestisyel sıvı kolloid ozmatik basıncı: 8
41 mmHg
Sıvıyı içeriye çeken kuvvetler
Plazma kolloid ozmatik basıncı: 28
28 mmHg
NET DIŞARIYA İTEN GÜÇ: 13 mmHg
• 13 mmHg’lık basınç farkı kanın kapillerden her geçişinde akan kan plazmasının 1/200’ünün kapillerin arter ucundan intestisyuma geçişine neden olur.
• Kapiller venöz uç:
Sıvıyı dışarıya iten güçler:
Kapiller basınç: 10
İntertisyel sıvı basıncı: 3
İntestisyel sıvı kolloid ozmatik basıncı: 8
21 mmHg
Sıvıyı içeriye çeken kuvvetler
Plazma kolloid ozmatik basıncı: 28
28 mmHg
NET DIŞARIYA İTEN GÜÇ: -7 mmHg
• Kapiller değişimde Starling dengesi
• Arter-venöz uçlar arasındaki ortalama basınç: 17,3
Sıvıyı dışarıya kuvvetler
Ortalama kapiller basınç: 17,3
İntertisyel sıvı basıncı: 3
İntestisyel sıvı kolloid ozmatik basıncı: 8
28,3 mmHg
Sıvıyı içeriye çeken kuvvetler
Plazma kolloid ozmatik basıncı: 28
28 mmHg
NET DIŞARIYA İTEN GÜÇ: 0,3 mmHg
• 0,3 mmHg ‘lık eşitsizlik ile oluşan filtrasyona ise NET FİLTRASYON denir.
– 2 ml/dk
Bu değer tüm vücut kapillleri için
– Filtrasyon katsayısı: 1 mmg basınç farkına karşılık 6,67 ml
– Filtrasyon hızı: Vücudun değişik kısımları için dk’da mmHg/100 gr doku için filtrasyon hızı
0.01 ml/mmHg/100 gr doku
(böbrekler hariç)
Ödem ??
• LENFATİK SİSTEM
• Sıvının intestisyel aralıktan kana akmasını sağlayan alternatif bir yoldur
Proteinler ve büyük partiküller gibi venöz kapillerden geçişi mümkün olmayan moleküller için oldukça önemli
• Proteinlerin uzaklaştırılması yaşamsal bir olay
• Aksarsa 24 saat içinde ölüm
• Torasik kanal
(Sol int. juguler ven + Subklavian ven)
• Sağ lenf kanalı
(Sağ int. juguler ven + Subklavian ven)
• VENÖZ SİSTEM
• LENFATİK SİSTEM
• Derinin yüzey kısımları
• Kasların endomisyum tabakasında
• Kemiklerde
• MSS
• Büyük moleküllü maddelerin (protein) geri emilimi için oldukça önemli
• Lenf içeriği: dokudaki intestisyel sıvı ile aynı
Protein konsantrasyonu: 2 g/dl
• Karaciğerlerde: 6 g/dl
• Bağırsaklarda: 3-4 g/dl
• 2/3 buralardan geldiği için torasik kanalde lenfteki protein konsantasyonu: 3-5 g/dl
• Lenf Akım Hızı
• Dinlenim durumunda bir insanda bir saatte;
torasik kanaldan 100 ml
diğer kanallardan ise 20 ml
120 ml
• Günde ise 2-3 l
• Lenfatik akım hızı
intestisyel sıvı basıncı (1-2 mmHg’ ya kadar)
lenfatik pompa aktivitesi
ile belirlenir.
•
LENF AKIM HIZI
• •Kapiller basınç artışı
• •Plazma kolloid osmotik basınç azalması
• •İnterstisyel sıvı proteini artışı
• •Kapiller permeabilite artması
ile artar.
Yani dışarıya iten kuvvetler lenf akım hızını arttırır.
• Lenfatik sistem:
İntestisyel sıvı protein konsantrasyonu
İntestisyel sıvı hacmi
İntestisyel sıvı basıncının kontrolünde
rol oynar
• Lenf akımını;
Lenf duvarındaki düz kasın sıvı ile gerilmesine bağlı olarak kasılması
Çevreleyen vücut kaslarının kasılması
Dokular üzerine vücut dışı objeler bası
Lenfatikler komşu arter pulsasyonları
arttırır.
• KAN AKIMININ KONTROLÜ
• Kan Akımının Kontrolü
• Her dokunun kendi kan akımını metabolik ihtiyaçlarına göre kontrol etmesi
• Peki dokuların kan akımına neden ihtiyaç duyar?
O2’ nin dokulara taşınması
Besin maddelerinin taşınması
CO2 ve H+ iyonlarının dokudan uzaklaştırılması
Diğer iyonların uygun konsantrasyonda sürdürülmesi
Çeşitli hormonların farklı dokulara taşınması
• Bu sebepten kan akımı, dokunun metabolik ihtiyacı ile yakından ilişkilidir.
• Doku Kan akımındaki Çeşitlilik
• KAN AKIMININ KONTROLÜ
• Kan Akımının Lokal Kontrolü
Akut kontrol
• Arteriyol, metarteriyol ve prekapiller sfinkterlerdeki düz kaslar
• Dakikalar veya saniyeler içinde
Uzun süreli kontrol
• Damar sayısında veya boyutu
• Haftalar ve aylar içinde
• Kan Akımının Akut Kontrolü
• Dokudaki metabolizma hızı
• Dokuda O2 miktarı
• Bu etmenler değiştiğinde yerel kan akımında meydana gelen değişiklikleri açıklayan 2 temel teori
Vazodilatör teori
Oksijen yokluğu teorisi=Besin maddeleri yokluğu teorisi
• Kan Akımının Lokal Kontrolü:
Vazodilatör teori
Lokal vazodilatörler:
Adenozin, CO2, Laktat, adenozin fosfat bileşikleri, histamine, K+ iyonları, H+ iyonları, prostasiklin, bradikinin ve NO
• Kan Akımının Kontrolü:
Oksijen yokluğu teorisi
• Vazomosyon ?
• Yerel kan akımının metabolik düzenlenmesinde 2 özel durum daha vardır.
• Aktif hiperemi
Egzersiz sonucu kan
akımının 20 kat artması
• Reaktif hiperemi
İskemi
• Kan Akımının otoregülasyonu
• Arter basıncında ani bir değişiklik olunca kan akımı artar.
• Ancak dokulara giden kan akımı tekrar eski düzeyine geri döner.
• Kan akımının normale dönmesinde kan akımının otoregülasyonu denir.
• Otoregülasyonu açıklayan 2 mekanizma öne sürülmüştür.
Metabolik teori
Arter basıncı
Dokularda O2 ve besin maddeleri
Vazodilatör maddeler
Kan akımının normale dönmesi
• Laplace Kanunu: Miyojenik mekanizma
• Miyonejik mekanizma
• Endotel Kaynaklı Peptidler
Sağlıklı endotelde NİTRİK OKSİT
EDRF
• Hasarlı endotelde: ENDOTELİN
• PROSTASİKLİN
• Kan Akımının Uzun Süreli Düzenlenmesi
Doku damarlanmasında artış (anjigenez)
Oksijen
Anjiojenik faktörler Endotelyal hücre büyüme fak. Fibroblast büyüme faktörü Anjiojenin
İnhibitörleri: Endostatin ve anjiyostatin
Kollateral Dolaşımın Gelişimi
Kan akımının kesildiği bölgenin altında ve üstünde kalan alanlar arasında bağlantıyı sağlayan çevre vasküler yatakta genişleme meydana gelmesidir.
• Koroner damar tıkanıklığı
• KAN AKIMININ KONTROLÜ
• Kan Akımının Humoral Kontrolü
Vazokonstriktör Ajanlar
Norepinefrin/Epinefrin (iskelet kası hariç)
Anjiyotensin II (AT1)
Vazopressin (Antidiüretik Hormon) (V1)
Endotelin (ETA)
Vazodilatatör Ajanlar
Bradikinin
Histamin
Prostoglandinler
Serotonin (5-hidroksitriptamin)
Ürotensin
• Kan Akımının Humoral Kontrolü
İYONLAR
Vazokonstriktör
Kalsiyum
Vazodilatatör
Potasyum
Magnezyum
Sodyum
Asetat
Sitrat
Karbondioksit
• Vazodilatatör
• Vazomotor Merkez Sempatik Etki Vazokonstriksiyon
Hidrojen
• Orta derecede azalma vazokonstriksiyon
• İleri derecede artma vazodilatasyon
• DOLAŞIMIN SİNİRSEL DÜZENLENMESİ VE ARTER BASINCININ HIZLI KONTROLÜ
Dokular ve organlardaki kan akımının ayarlanması esas olarak yerel doku kontrol mekanizmalarının işidir.
Dolaşımın sinirsel kontrolü neredeyse tamamen otonom sinir sistemi aracılığıyla olur.
Sempatik sinir sistemi
• Sempatik Sinir Sistemi
Norepinefrin temel nörotransmiteridir
Sempatik uyaran vasküler düz kaslardaki a-adrenerjik reseptörlerin aktivasyonuyla vazokontriksiyon oluşturur.
Arteriyollerin vazokontriksiyonu vasküler direnci artırır ve kanın dağılımını yeniden düzenler.
Venlerin vazokontriksiyonu ise kalbe gelen kan hacminde artmaya neden olur bu da vurum hacmini artırır.
Kalbin aktivitesini artırır (kalp hızı ve kasılma gücü)
• Sempatik Sinir Sistemi
Sempatik vazomotor sinir lifleri omuriliği terk eder
Sempatik zincire geçer
Sempatik lifler dolaşıma iki yolla ulaşır:
1. Sempatik sinirlerle
2. Spinal sinirlerle
Kan damarlarının sempatik innervasyonu:
Kapillerler hariç bütün damarları innerve eder.
Prekapiller sfinkterler ve metarteriyoller
Kan akımına direnci
Kan akım hızını
Kalbe giden sempatik sinir lifleri
Sempatik lifler aynı zamanda doğrudan kalbe de giderler.
Kalp hızını ve pompalama gücü-hacmi
• Parasempatik sinir sistemi
Dolaşımın düzenlenmesinde küçük bir rol oynar.
Kesikli kırmızı çizgi
Vagus sinirleri aracılığıyla:
-kalp hızında azalma,
-kalp kası kabılabilirliğinde azalma.
• Sempatik Vazokonstriktör Sistem ve Merkezi Sinir Sistemi Tarafından Kontrolü
Sempatik sinirler çok sayıda vazokonstriktör sinir lifleri ile az sayıda vazodilatatör lif taşır.
Vazokonstriktör lifler;
Böbrek İskelet kası
Bağırsak Beyin
Dalak
Deri
Medullanın retiküler maddesi ve ponsun 1/3 alt bölümlerinde vazomotor merkez:
Parasempatik uyarıları vagus ile kalbe taşır,
Sempatik uyarıları medulla spinalis ve perifer sempatik sinirler ile vücuttaki arterler, arteriyoller, venlere taşır.
• Vazomotor merkez:
1. Vazokonstriktör alan (C1 alanı) Sempatik sinir sisteminin pregangliyonik vazokonstriktör nöronlarını uyarır.
2. Vazodilatör alan (A1 alanı) Buradaki nöronlar, vazokonstriktör alanda bulunan nöronları inhibe eder.
3. Duysal alan (A2 alanı) İki taraflı NTS’de bulunur. Vagustan ve glossofaringeal sinirlerden giriş alır, çıkışını ise vazokonstriktör alan ve vazodilatör alana verir. Böylece dolaşım sistemi için “refleks” kontrolü sağlar.
Vazomotor merkez;
damar kasılma derecesi ile
kalp aktivitesini kontrol eder.
Lateral kısım sempatik liflerle kalbe eksitatör uyarı gönderir
Mediyal kısım vagusun dorsal motor çekirdeleri ile parasempatik uyarılar göndererek kalp hızı ve kasılabilirliğini azaltır.
• Kardiyoinhibitör Merkez
• Bulbusta nukleus ambiguus+vagusun dorsal motor nukleusu beraberce kardiyoinhibitör merkez adını alır.
• Kardiyoinhibitör merkezin tonik aktivitesi kalpte vagal tonusu sağlar.
• Buna bağlı olarak bradikardi oluşur. Atım hacmi ve Kalp debisi düşer.
Kardiyoinhibitör Merkez
• Kardiyoinhibitör merkezin aktivitesinin azalmasında ise kalbe giden vagal tonus azalır.
• Buna bağlı olarak taşikardi meydana gelir. Atım hacmi ve Kalp debisi yükselir.
Vazokonstriktör alan normalde tüm vücuda sürekli uyarılar gönderir:
saniyede 0,5-2 kez kesintisiz yavaş ateşlemeler
Sempatik vazokonstriktör tonus
• Vazomotor merkezin üst beyin merkezleri tarafından kontrolü..
Vazomotor merkez:
Pons ve mezensefalonun retiküler maddesi ile
Diensefalondaki nöronlar tarafından uyarılabilir veya inhibe edilebilir.
• ARTER BASINCININ HIZLI KONTROLÜNDE SİNİR SİSTEMİNİN ROLÜ
Arter basıncında yükselmeye neden olan değişiklikler;
1) Sistemik dolaşımdaki arteriyollerin daralması
2) Venler dahil büyük damarların daralması
3) Kalbin otonom sinir sistemi tarafından doğrudan uyarılması kalbin pompalama gücünü artırır.
• Kas egzersizi ve diğer stres tiplerinde arter basıncının artışı
Yüksek kan akımı ihtiyacı:
Kas hücrelerinin artmış metabolizmaları sonucu kasa ait damarlarda yerel vazodilatasyonu ile oluşur.
Beynin motor alanları aktive olurken;
vazokonstriktör alan ile
kalp hızını artırıcı bölgeler de aktive olur.
Ağır egzersizde arter basıncı %30-40
Normal Arter Basıncının Sürdürülmesinde Refleks Mekanizmalar
Negatif Geri Bildirim Mekanizmaları
• 1. Baroreseptör Refleksler
Sinus karoticus ve arcus aorta çeperlerinde bulunan gerim reseptörleridir.
Bulundukları yapı gerildiğinde deşarj oranları
Karotid baroreseptörlerden başlayan impulslar Hering siniri (N.caroticus) ile glossofaringeal sinire, oradan medulladaki NTS ’ye ulaşır.
Aortik baroreseptörlerden başlayan impulslar Cyon siniri (N.aorticus) ile vagus’a, oradan NTS’ye ulaşır.
Karotid baroreseptörleri 0-60 mmHg basınç arasında uyarılmazlar.
Aortik baroreseptörleri de aynı şekilde davranırlar ancak,
karotis reseptörlerinden farklı olarak 30 mmHg ve daha yüksek basınçta aktiflenirler.
BARORESEPTÖR REFLEKS
1- Periferik dolaşımdaki arterlerin ve venlerin dilatasyonu
2- Kalp hızında ve kasılma gücünde azalma
Hem periferik dirençte hemde kalp
debisinde meydana gelen azalma ile
arter basıncı düşmektedir.
Vücut postürü:
Yatar haldeyken ayağa kalkar kalkmaz
-baş ve vücudun üst tarafında arter basıncı düşer
-baroreseptörlerde gerim azalır
-vazokonstriktör alanın inhibisyonu kalkar
-tüm vücutta sempatik ateşleme
-üst taraftaki basınç artırılır.
• Baroreseptör Sistemin Basıncı
‘’Tamponlama’’ İşlevi
• Baroreseptörler uzun süreli kan basıncı düzenlenmesinde rol oynar mı?
Baroreseptörler etkilendikleri basınç ne düzeyde olursa olsun 1-2 gün içinde adapte olur.
Bu arter basıncının uzun süreli düzenlenmesinde öneminin olmadığını göstermektedir.
Örnek:
Kan basıncı kısa sürede 100 mmHg ile 160 mmHg arasında değişirse baroreseptörler hızlı ve güçlü yanıt oluştururlar.
• 2. Karotid ve Aortik Kemoreseptörler
Kimyasal duyarlılığı olan hücrelerdir.
Baroreseptörlerin yakınında bulunurlar
Gerim reseptörleri yerine: kemoreseptörler
Uyaran: O2 yokluğu, CO2 veya H+ fazlalığı
Reseptör: Karotid ve aortik cisimciklerde bulunurlar
• Kardiyopulmoner Baroreseptörler
(Düşük Basınç Reseptörleri)
Atriyum ve pulmoner arter duvarlarında bulunan gerim reseptörleridir.
Örnek:
Köpeğe 300 ml kan aniden verilirse arter basıncı 15 mmHg kadar yükselir.
Aortik baroreptörler olmadığında, 40 mmHg
Düşük basınç reseptörleri olmadığında, 100 mmHg
• Böbrekleri Aktive Eden Atriyum Refleksi «Hacim Refleksi»
• 3. MSS’nin İskemik Yanıtı
Kan basıncının sinirsel kontrolünün çoğu:
-baroreseptörler
-kemoreseptörler
-düşük basınç reseptörleri
Ancak, vazomotor merkeze gelen kan akımı azalırsa (serebral iskemi) buradaki nöronlar uyarılır.
• MSS’nin İskemik Yanıtı
Bu merkezdeki nöronlar kan ile beslenemediği zaman (CO2 artmasına cevap olarak) maksimum sempatik uyaran oluşturur.
10 dakika içerisinde arteryel kan basıncını 250 mmHg çıkarabilme gücüne sahip
Bu cevap basınç 60 mmHg altına düştüğünde başlar,
10-15 mmHg basınçta maksimum yanıt verilir.
• MSS’nin İskemik Yanıtı
Beyin kan akımı öldürücü düzeye yaklaştığında kan basıncının daha fazla düşmesini önlemek için devreye giren acil kontrol sistemi gibi çalışır.
Bu refleks başlamaz veya başarısız olursa kişi ölür.
• Cushing Reaksiyonu
MSS’nin iskemik cevabının bir tipidir
Serebrospinal sıvı (BOS) basıncı beyine giden arterlerdeki kan basıncını geçerse beyine giden kan akımı durur.
Bu durum, arteryel kan basıncının artırılmasına neden olur. Buna Cushing reaksiyonu denir.
Böylece kan basıncı BOS basıncının üzerine çıkarılarak beyine kan akımı yeniden sağlanmış olur
• Arter Basıncının Sinirsel Kontrolünün Özel Durumları
Abdominal Bası Refleksi:
• Baroreseptör ve kemoreseptör uyarılarına bağlı olarak iskelet kaslarına gelen sinyallerle başlatılır
• Karın kasları kasılarak venöz depoları sıkıştırır ve kanın kalbe doğru yönelmesini sağlar.
Egzersiz:
• Tüm vücuttaki damarlar sıkıştırılarak kalbe dönen kan miktarı ve sonuçta kalp debisi 5-7 kat artabilir.
• Kan basıncı 100 den 130-160 mmHg’ya çıkabilir.
• Arter Basıncındaki Solunum Dalgaları
Her solunum döngüsünde arter basıncı 4-6 mmHg yükselme-alçalma gösterir
– Her döngüde solunum merkezinden kaynaklanan birçok uyarı vazomotor merkeze de geçer
– Her inspirasyonda göğüs boşluğu genişler buna bağlı olarak damarlar da genişler. Böylece kalbe dönen kan azalır. Atım hacmi ve kan basıncı düşer.
– Solunum vasıtasıyla göğüs boşluğundaki damarlarda meydana gelen basınç değişikliği damarlar ve atriyumlardaki gerim reseptörlerini uyarır.
Derin soluk alıp verme esnasında kan basıncı 20 mmHg artma ve azalmalar gösterebilir.
NÖRONAL KONTROL
Akut cevaplardır
1.Baroreseptörler
2.Kemoreseptörler
3.MSS’nin iskemik cevabı
Kan basıncı düşünce ilk devreye giren;
BARORESEPTÖRLER (30-180 mmHg)
80 mmHg’nın altında
KEMORESEPTÖRLER
60 mmHg’nın altında
MSS’nin iskemik cevabı (15-20 mmHg en duyarlı)
Atriyum ve pulmoner arter duvarlarında
DÜŞÜK BASINÇ RESEPTÖRLERİ
BOS basıncı beyine giden arterlerdeki kan basıncını geçerse beyin kan akımı durur
CUSHİNG REAKSİYONU;
KAN BASINCI ARTAR
İnspirasyonda
KAN BASINCI DÜŞER
• ARTERİYEL KAN BASINCININ UZUN SÜRELİ
DÜZENLENMESİ
• Kan basıncının kontrolü
Kısa süreli kontrolü
Baroreseptörler
Kemoreseptörler
Uzun süreli kontrolü
Ekstraselüler sıvı hacmi
Renin/ anjiyotensin/ aldosteron sistemi
• BARORESEPTÖRLER KEMORESEPTÖRLER
Kan basıncının artışı
Baroreseptörlerin aktivasyonu
NTS
Vazomotor merkez
Vazodilatör alanın eksitasyonu & vazokonstriktör alan inhibisyonu
Vazomotor tonusun azalması
Periferik direncin azalması
Kan basıncının normale dönmesi
• Kan basıncının uzun süreli kontrolü
• En ilkel omurgalılardan biri
• İlkel canlılarda da basıncın kontrolünde böbrek-vücut sıvısı sistemi benzerlik göstermekte
• Basınç diürezi
• Basınç natriürezi
• Kan basıncının uzun süreli kontrolü
Sadece sıvı çıkışını değil ayrıca sodyum atılmasını da aynı oranda arttırır
• Sıvı hacmindeki artış kan basıncını nasıl arttırır?
• Otoregülasyonu açıklayan 2 mekanizma öne sürülmüştür.
Metabolik teori
Kalbe venöz dönüş
Dokularda O2 ve besin maddeleri
Vazodilatör maddeler
• Arter basıncının düzenlenmesinde NaCl’ nin önemi
• Arter basıncın artış da; su alımındaki artışa oranla tuz alımındaki artış daha etkili
• Nedeni: suyun böbreklerde kolaylıkla atılması
• Fakat tuzun aynı kolaylıkla atılamaması
• NaCl hücre dışı sıvıyı dolaylı olarak 2 şekilde attırmaktadır.
Ekstraselüler hacminin düzenlenmesiyle kan basıncının kontrolü
KAN BASINCINDA ARTIŞ
H2O atılımı NaCl atılımı
Ekstaselüler sıvı hacminde azalma
Kan hacminde azalma
KAN BASINCININ NORMALE DÖNMESİ
• RENİN-ANJİYOTENSİN-ALDOSTERON SİSTEMİ
• Kan basıncının düzenlenmesi hormon sistemi önemli role sahip: RENİN
Anjiyotensinojen: karaciğer hücreleri
Anjiyotensin dönüştürücü enzim: akciğerler
• RENİN-ANJİYOTENSİN SİSTEMİ
• Anjiyotensin bu işlevleri AT1 reseptörleri ile yapar.
• Aldosteronun etki mekanizması
• ADH’ın etki mekanizması
• Artan tuz alınımda ise, kan basıncının sürdürülmesinde renin anjiyotensin sistemi
ATRİYAL NATRİÜRETİK PEPTİD (ANP)
NaCl alımı ve ekstraselüler sıvı zaman sağ atriyum kas hücreleri tarafından salgılanır. Böbreklerden natriüreze (Na+ atılmasına) neden olur.
ANP’ nin beyin dokusunda iki ayrı formu bulunmuştur. Bunlar (BNP ve CNP) yapı bakımından dolaşımdakilerden ve diğer dokulardakinden küçüktürler.
BNP: Domuz beyninden izole edilmiştir. BNP, insanda beyin dokusunda değil kalp dokusunda bulunur.
CNP: İnsanda beyinde bulunurken kalpte bulunmaz.
• Atrial natriüretik peptid (ANP)
• ANP ve Anjiyotensin II yolağı
• Arteryel Kan Basıncının Düzenlenmesi
Hızlı (Kısa Süreli) Kontrol
Sinirsel kontrol
Baroreseptörler
Kemoreseptörler
Intermediate (Orta süreli) Kontrol
Renin-Anjiotensin
Atrial Natriüretik Peptid
Uzun Süreli Kontrol
Renin-Anjiotensin –Aldosterone sistemi
ADH
Böbreklerde sıvı-volüm kontrolü
• Hipertansiyon
• İstirahat sırasında;
Diyastol: 90 mmHg’ den yüksek
Sistolde: 135 mmHg’ den yüksek
Ort. Arteriyel basınç: 110 mmHg’ den yüksek
• Ciddi hipertansif hastalarda: 150 mmHg
• Tedavi edilmezse birkaç yıldan fazla yaşaması mümkün değil
• Çünkü;
– Kalp yükü artar kalp yetersizliği
Koroner kap hastalığı kalp krizi
– Beyindeki damarlarda hasar
Beyin bölgelerinin ölümü inme
– Böbreklerde kanama böbrek hasarı böbrek yetmezliği ölüm
• Renal hipertansiyon: böbreklerdeki bir bozukluk
• Esansiyel hipertansiyon:
• Nörojenik hipertansiyon:
sinirsel kaynaklı,
şiddet,
heyecan,
psikolojik stres
• GFR bağımlı mekanizma
• Nefrektomili ve böbrek hasarı olan insanlarda hipertansiyon gelişir.
• İnsanlarda hafif GFR azalmasında (<90) bile hipertansiyon sıklığı artar
• Jukstaglomerülar hücrelerde tümör
• Glodblat’ın «tek böbrek» ve «iki böbrek» hipertansiyonu
Aort koarktasyonuna bağlı hipertansiyon
aort baş ve üst ekstremitelerine giden arter dallarında
böbrek arterine yakın bir yerde darlık
tek böbrek hipertansiyonuna benzer tablo
böbrek hizasının altında kan basıncı normale döner
fakat üst kısımlarda hipertansiyon
Preeklampsiye bağlı hipertansiyon
plasenta iskemisi ve plasentadan sentezlenen toksikler
toksikler endotel hasarına yol açar
vazodilatör maddelerin salınımı azalır
vazokontriksiyon, böbrek kan akımında azalma
sonuç olarak hipertansiyon gelişimi
• Primer (esansiyel) Hipertansiyon
• Nedeni bilinmemekte birlikte
Sedanter yaşam
Kilo alımı (%65-75)
• Aşırı kilo alımına bağlı hipertansiyonun özellikleri
Kalp debisinin artışı (yağ dokusuna, böbrek, kalp ve iskelet kasında kan akımı arttığı için)
Böbreklerde sempatik aktivitenin artışı (leptin): vazomotor merkezi aktivasyonu
Anjiyotensin II ve aldosteron seviyesinde 2 ve 3 katlık artış (çünkü sempatik aktivite artar)
Böbrek- basınç natriürezi bozulur ve böbrekler tuz ve suyu yeteri miktarda atamaz
Yapılan çalışmalarda temel nedenin ise;
Sempatik aktivite artışı
Anjiyotensin II
Aldosteron seviyesindeki yükselmeye bağlı
• KALP DEBİSİ, VENÖZ DÖNÜŞ VE DÜZENLENMELERİ
Kalp debisi: her bir ventrikülün bir dakikada pompaladığı kan miktarı
(dolaşımda akan kan miktarı)
Venöz dönüş: venlerden sağ atriyuma bir dakikada akan kan miktarı
Venöz dönüş = Kalp debisi
• KALP DEBİSİ
Etkileyen faktörler:
1. Vücut metabolizmasının bazal düzeyi
2. Kişinin egzersiz yapması
3. Yaş
4. Vücut büyüklüğü
Genç sağlıklı erkeklerde 5,6 l/dk
kadınlarda 4,9 l/dk
Kalp debisinin kontrolünde:
1. Venöz dönüş
Kalp debisinin kontrolünde genellikle perifer faktörler kalbin kendisinden daha önemlidir.
Frank Starling yasası
2. Kalbin gerilmesi kalp atım sayısını artırır
sinüs düğümü kalp hızını %10-15
3. Bainbridge refleksi
Sağ atriyumun gerilmesi sonucu doğan impulslar vazomotor merkezi uyarır.
Sempatik sistemin etkinliği artırılıp, parasempatik etkinin ortadan kalkması sonucu kalp hızı artar.
Venöz dönüş, perifer dolaşımın tüm bölümlerindeki yerel kan akımlarının toplamıdır.
Kalp debisinin düzenlenmesi tüm yerel kan akımı düzenlenmelerinin toplamıdır.
Yerel kan akımlarının çoğu da doku metabolizması tarafından düzenlenir.
Ör: doku O2 tüketimi , yerel kan akımı
• Total Periferik Direncin Uzun Süreli Kalp Debisi Düzeyine Etkisi
Ohm yasası:
Kalp debisi =(arter basıncı)/(toplam perifer direnci)
• Kalbin Ulaşabileceği Kalp Debisi Sınırlıdır
Kalbin pompalayabileceği kanın miktarında belirli sınırlar vardır ve bu sınırlar kalp debisi eğrileriyle anlatılır.
Çok Etkin Kalbe Neden Olan Faktörler
• Sinirsel uyarı
Sempatik uyarılma ve parasempatik inhibisyon kalp hızını ve kalbin kasılma gücünü artırır.
• Kalp kasının hipertrofisi
Kalbin artmış iş yükü (ör. egzersiz) kalp kasının kitlesinde ve gücünde artışa yol açar.
Az etkin kalbe neden olan faktörler
• Kalbin kanı pompalamak için yenmek olduğu basıncın artması
• Kalbin sinirsel uyarılmasının inhibisyonu
• Kalp atımının hızında veya ritminde bozulmaya neden olan patolojik faktörler
• Koroner arter tıkanması (kalp krizi)
• Kalp kapak hastalıkları
• Miyokardit
• Kalp Debisinin Kontrolünde Sinir Sisteminin Rolü
Dinitrofenol: periferik damarlarda dilatasyon,
doku metabolizmasını artırır
Egzersiz;
İskelet kaslarının metabolizması
Arteriyoller dilate olur, O2 ve besin maddeleri gelir.
Beyin aktivitesi:
Kaslara motor sinyaller gönderirken,
eş zamanlı olarak otonom merkezlere de dolaşım aktivitesini uyaran sinyaller gönderir.
Büyük venler daralır, kalp hızı ve kasılması artar.
Arter basıncı artarak, aktif kaslara daha fazla kan götürür.
Özetle;
Yerel dokudaki damarlar genişleyip venöz dönüşü ve kalp debisini artırırken,
Sinir sistemi de arter basıncının tehlikeli düzeylere düşmesini önler.
• PATOLOJİK OLARAK YÜKSEK VE DÜŞÜK KALP DEBİLERİ
Kalp Dışı Perifer Faktörlere Bağlı Kalp Debisi Azalması
1. Kan hacminin azalması -Kanama sonucu, damar doluluğunda azalma
2. Akut venöz dilatasyon -Bayılma
3. Büyük venlerin tıkanması
4. Doku kütlesinde azalma Yaşlanmayla O2 ve besin tüketimi azalır.
5. Dokuların metabolizma hızında azalma
• VENÖZ DÖNÜŞ
Kalp düzenlenmesinin analizi için sistemik dolaşım incelenmelidir.
Venöz dönüşü etkileyen üç temel faktör:
1. Sağ atriyum basıncı
2. Sistemik dolaşımın doluş derecesi
3. Perifer damarları ile sağ atriyum arasında kan akımına direnç
• Normal Venöz Dönüş Eğrisi
Farklı sağ atriyum basınçlarında venöz kan akışının sağ atriyum basıncıyla ilişkisini gösterir.
Herhangi bir nedenle kalbin kan pompalaması durduğunda dolaşımın her yerinde kan akımı birkaç sn içinde kesilir.
Dolaşımın her yerindeki basınçlar eşitlenir.
Dengelenmiş basınç düzeyine ortalama dolaşım doluş basıncı denir.
Dolaşımdaki kan hacmi , ortalama dolaşım doluş basıncı
• Kan Hacminin Ortalama Dolaşım Doluş Basıncına Etkisi
Kan hacmi:
4000 ml (germeyen hacim)
5000 ml (doluş basıncı 7 mmHg)
Sempatik uyarılma sistemik ve pulmaner damarları ve odacıkları daraltır, doluş basıncı
Sempatik sistemin inhibisyonu
• Ortalama Sistemik Doluş Basıncındaki Değişikliklerin Venöz Dönüş Eğrisine Etkisi
• Venöz Dönüşe Direnç
Venöz dönüşe direnç:
1. Büyük bölümü venlerde
2. Arteriyol ve küçük arterlerde meydana gelir.
Venlerde direnç artarsa kan buralarda göllenir, venöz basınç çok artmadığı için de dirence karşı koyamaz.
Venöz dönüşe direnci 2/3’ü venlerdeki direnç,
1/3’ü arteriyol ve küçük arterlerdeki direnç belirler.
Venöz dönüş = (Bsd-sağ atriyum basıncı)/(venöz dönüşe direnç)
Sağlıklı bir kişideki normal değerler;
Bsd= 7 mmHg
Sağ atriyum basıncı= 0 mmHg
Venöz dönüşe direnç= 1,4 mmHg (dk.daki kan akımının litresi başına)
Venöz dönüş= 5 l/dk
• Kan Hacmi Artışının Kalp Debisine Etkisi
Kan hacmi aniden artınca:
• Damarlar genişler
• Venöz dönüşe direnç azalır
• Kalp debisi artar
Ancak bu artış sadece birkaç dk. sürer
Pek çok dengeleyici etki eş zamanlı meydana gelir.
Dengeleyici etkiler neler?
1. Artmış kalp debisi kapiller basıncı yükseltir.
2. Venlerdeki basınç artışı venleri genişletir, sistemik basınç azalır.
3. Periferdeki dokulara aşırı kan akımı, periferik direnci artırarak venöz dönüşe direnci yükseltir.
Kalp debisi normale yakın değerlerine döner.
• Sempatik Uyarılma ve İnhibisyonunun
Kalp Debisine Etkisi
Sempatik uyarılma:
• Kalbi daha kuvvetli bir pompa yapar
• Periferik damarları kasarak, ortalama sistemik doluş basıncını yükseltir ve venöz dönüşe direnç artar.
• EGZERSİZDE KAN AKIMI VE KALP DEBİSİ;KORONER DOLAŞIM
• Kaslarda Kan Akım Hızı
100 g kas dokusu başına
• Dinlenim durumunda; 3-4 ml/dk
• Yoğun egzersiz sırasında; 100-250 ml/dk
• Sürekli idman yapan atletlerde; 400 ml/dk
• Kas kasılması esnasında kan akımı
• İskelet kaslarında kan akımının kontrolü
• İskelet kası aktivitesine bağlı olarak görülen kan akımı artışını temel nedeni:
– Kas arteriyollerinde görülen etki eden mediyatörler
• En önemlisi: O2 azalması
• En önemli vazodilatör madde ise: adenozin
• Adenozine ilaveten;
– K+ iyonları
– ATP
– Laktik asit
– CO2
• Kan Akımının Sinirsel kontrolü
• Sempatik aktiviteye bağlı olarak
Sinir uçlarından: nörepinerfin
Böbreküstü bezinden: hem nörepinefrin hem de daha fazla oranda epinefrin
– Nörepinefrin: arteriyollerdeki alfa reseptörleriyle vazokontriktör etki
– Epinefrin ise: arteriyollerdeki beta reseptörleriyle vazodilatör etki
– Net etki vazodilatasyon mu yoksa vazokonstiksiyon yönünde mi olur?
• Egzersiz sırasında dolaşımın yeniden düzenlenmesi
• Egzersiz sırasında kas dokuları büyük miktarda O2 ve besin maddelerine ihtiyaç duyar
• Bu nedenle kan akımın artması gerek
1. Sempatik kütle deşarjın artması
2. Arter basıncının artması
3. Kalp debisinin artması
• Sempatik Kütle deşarjı
• Egzersizin başlangıcında serebral korteksten çıkan sinyaller sadece kaslar gitmez
• Ayrıca vazomotor merkeze gider
– Kalpte ve damarlarda sempatik deşarjı artırır
– Kalbe gelen parasempatik deşarjı azaltır
– Buna bağlı olarak da üç etki ortaya çıkar
A. Kalp hızı ve pompalama gücü artar
B. Periferdeki damarlarda vazokontriksiyon
Kanın ödünç verilmesi (Bu etki kaslara dk’da fazladan 2 lt kan)
Ancak vücuttaki tüm damarlarda vazokontriksiyon olmaz
Beyin ve koroner damarlarda
Çünkü vazokontriktör sinirsel innervasyonu zayıf
C. Venöz damarlarda vazokontriksiyon ve buna bağlı venöz dönüşün artması
• Sempatik aktivite artışının en önemli etkisi:
Arter Basıncının artışı
1. Aktif kas dokusundaki arterler hariç arter ve arteriyollerde daralma
2. Kalbin pompa aktivitesinde artış
3. Venöz daralmaya bağlı olarak venöz dönüş artışı
• Bu etkiler birlikte çalışarak arter basıncını artırır
• Bu artış: Egzersizin gerçekleştiği koşullara bağlı olarak 20-80 mmHg arasında
Örn. Merdiven üzerinde çivi çakılması (gergin ortam)
Örn. Normal bir ortamda koşma veya yüzme olayı (rahat ortam)
• Peki egzersiz sırasında arter basıncı neden önemlidir?
• Laboratuvar ortamında kaslar en üst düzeyde uyarıldığı halde arter basıcındaki artış engellenirse;
Kas kan akımı: max. 8 kat artar
• Oysa maraton koşucularında
Dinlenim durumunda kan akımı: 1l/dk. iken
Egzersizde: 20 l/dk.
• Görüldüğü gibi arter basıncı büyük oranda kan akımını etkiler.
• Ama sadece arter basıncının artışı değil lokal faktörler de vazodilatasyona neden olarak kan akımına katkı sağlar.
• KORONER DOLAŞIM
• Miyokardın ihtiyacı olan kan, aorttan çıkıp kalbi çevreleyen atardamarlar yoluyla gelen O2 ile kalbi besledikten sonra O2 miktarı azalmış kanın venlerle (vena kava) yoluyla sağ atriyuma boşaltılır.
• Kalp kasının beslemesi için oluşan bu dolaşım KORONER DOLAŞIM olarak adlandırılır.
• Koroner Dolaşım
• Batı toplumlarında bütün ölümlerin 1/3 ’lük sebebi koroner hastalıklardan kaynaklanmakta
• Sol ventiküllerden gelen kan O2’ den fakir kan
Koroner sinüs yoluyla sağ atriyuma
• Sağ ventriküllerden gelen O2’ den fakir kan
Küçük arteriyor kardiyak venler ile sağ atriyuma dökülür.
• Koroner venöz kanın çok az bir kısmı thebesian venler
• Normal koroner kan akımı
• İnsanda istirahatteki kan akımı:
100 gr doku başına 75 ml/dk veya 225 ml/dk
• Yani toplam kalp debisinin %4-5’i
• Yoğun egzersizde ise kan akımı 4-7 kat kadar artış
• Epikard ve subendokardda kan akımı
• Koroner kan akımının kontrolü
• Koroner kan akımının düzenlenmesi kalbin gereksinimine bağlı olarak: lokal faktörler
– O2 seviyesinin azalması
– Vazodilatör mediyatörler
En etkili adenozin
K+ ve H+ iyonları
CO2
Prostaglandinler
NO
• Koroner kan akımının sinirsel kontrolü
• Kalbe gelen otonom sinirlerin uyarılması hem doğrudan hem de dolaylı yoldan etkiler.
• Doğrudan etki: ACh ve nörepinefrinin koroner damarları etkilemesi
Sempatik etkiyle; genel etki vazokontriksiyon (Daha yaygın)
Epikarddaki arterlerde alfa ve kas içi arterlerde beta reseptör
Parasempatik etkiyle; vazodilatasyon
• Dolaylı etkisi: kalp hızı ve kasılma gücü
Sempatik etkiyle artış Parasempatik etkiyle azalma
Bu da kalbin metabolizma hızında artış Metabolik hızda azalma
Koroner vazodilatörlerin salınması O2 seviyesi yüksek kalır
Koroner kan akımında artış Koroner kan alımında azalma
• İskemik Kalp hastalığı
• Batı toplumlarında en sık ölüm nedeni yetersiz kan akımına bağlı iskemik kalp hastalığı
• ABD insanların yaklaşık %35’i bu nedenle ölmekte
Bazı ölümler, akut koroner tıkanma ve kalp fibrilasyonuna bağlı olarak aniden
Bazı ölümler ise kalbin pompalama yeteneğinin azalmasına bağlı olarak haftalar ve yıllar süren bir dönem sonunda ölür.
•
Koroner kan akımının azalmasının en sık nedeni: Ateroskleroz
• Ateroskleroz ise trombüse neden olabilir
Koroner emboli
• Ayrıca aterosklerozun oluştuğu yerde spazm gelişebilir.
• Ateroskleorozda kollateral damar gelişimi oldukça önemli
• Miyokard infraktüsü
• Akut koroner tıkanmadan hemen sonra tıkanmanın çevresindeki kan damarlarında kan akımı durur.
• Buda kalp kası hücrelerinin beslenmesini ve kalp kasının işlev yapamamasına neden olur. Bu olaya ise miyokard infraktüsü denir.
• Bu olayda infraktlı bölgeye kollateral damarlardan kan sızmaya başlar ve kan dolmaya başlar
• Bu esnada kas lifleri kalan son oksijeni kullanır ve Hb deoksijene hale gelir
• Bu alan mavi kahverengi renkte görülür
• Daha sonra ise buradaki damarlar daha geçirgen olur ve sıvı sızdırır
• Kas dokusu ödemli olmaya
• Ve kan akımı sağlanamazsa kalp hücreleri ölür.
• Akut miyokard infraktüsünden sonra ölümün nedenleri?
• Kalp debisinin azalması
• Pulmoner damarlardan kanın göllenmesi ve pulmoner ödem
• Kalp fibrilasyonu
• Nadiren kalp rüptürü
• Akut miyokard infraktüsü:
Kalp debisinin azalması
• Kas lifleri işlevini kaybettiği için iskemiden etkilenen ventrikülün pompalama yeteneği baskılanır.
• Sistolde gerilme olayı
• Sonuçta; Kalp yeterli kanı perifere pompalayamadığı için periferik dokuların ölümü
– Koroner şok kardiyojenik şok
– Kardiyak şok
– Düşük kalp debili yetmezlik
• Akut miyokard infraktüsü:
Kanın venöz sistemde göllenmesi
• Kan pompalanamadığı için atriyum ve akciğerde ve venöz sistemde birikmeye başlar.
• Bu durum özellikle akciğerde kapiller basıncınn artışına neden olur ve «pulmoner ödem»
• İlk saatlerde venöz sistemde birikmesi çok mühim değil fakat birkaç gün sonra;
Böbreklerde kan akımının azalması
İdrar atım hacmi azalır
Kan hacmi yükselir
• Akut miyokard infraktüsü:
Ventriküllerin fibrilasyonu
• 4 faktör neden olabilir.
– Kalbe kan akımının aniden durması kalp dokusunda K+ iyonunun hızla kaybedilir. Buda hücre dışı K+ konsantrasyonunu artırır ve kalbin uyarılabilirliği artar.
– Hasarlı kalp kası hücresi repolarize olamaz. Bu yüzden kalbin o yüzeyi başka bir bölgeye göre negatif kalır. Buda anormal uyarılara neden olur
Perifere yeterince kan gidemediği için arter basıncı düşer ve sempatik refleks gelir. Buda fibrilasyonu arttırır
Ventiküllerin genişlemesi kalpte ileti mesafesini artırır ve anormal ileti yollarına neden olur
• Akut miyokard infraktüsü:
İnfraktüs alanının rüptürü
• Kalbin iskemik bölgesinde ilk günlerde tehlikesi az
• Daha sonra ise ölü kas lifler dejenere olur ve incelir
• Ölü kas hücreleri kas kasılmayla dışa doğru çıkıntı yapar ve kalbin yırtılmasına yol açar.
• Koroner kalp hastalığında ağrı
• İskemi durumunda;
Laktik asit
Histamin
Kininler
proteolitik enzimler
ağrıya yol açmaktadır.
• Anjina pektoris: koroner damarları tıkanan hastada kalbin iş yükü normal kan akımına göre fazla olduğunda
• Tedavi: nitrogliserin
nitratlı ilaçlar
Beta blokörler
• KALP YETMEZLİĞİ
İlk tanımlama Thomas Lewis tarafından;
• “Kalbin muhteviyatının yeterince boşalamaması”
Paul Wood;
• “Kalbin vücudun ihtiyacı için gereken yeterli dolaşımı sağlayamaması durumudur”
Nedenleri:
a. Azalmış koroner akımı sonucu miyokardın kasılma yeteneğinin azalması
b. Kalp kapaklarının harabiyeti
c. Kalp çevresindeki dış basınç
d. B vitamini eksikliği
e. Kalbin pompalama etkinliğini azaltan herhangi bir faktör
• Orta Derecede Kalp Yetmezliğinin
Akut Etkileri
Kalp aniden ciddi hasarlanırsa, kalbin pompalama yeteneği
Temel etkileri;
– kalp debisi azalır
– venöz basınç artar, kan venlerde göllenir
A noktası: dinlenim koşulları,
5 L/dk kalp debisi
0 mmHg sağ atriyum basıncı
Kalp debisi tehlikeli düzeye düştüğünde;
-baroreseptör refleks
-kemoreseptör refleks
-mss’nin iskemik cevabı
Sempatik refleksler 30 sn içinde
pik yapar.
Ani olarak orta şiddette kalp krizi
geçiren kişide;
kalp ağrısı ve birkaç sn baygınlık
• Orta Derecede Kalp Yetmezliğinin
Kronik Evresi
(Sıvı Tutulması ve Kalp Debisinin Dengelenmesi)
Akut kalp krizinin ilk birkaç dakikasından sonra uzun süreli yarı-kronik ikinci evre başlar.
Bu dönemde;
1. Böbrekler tarafından su tutulur
2. Haftalardan aylara kadar süren kalbin değişen derecelerde iyileşmesi
Kalp debisi normalin %50-60’ına indiğinde anüri
• Sıvı Retansiyonu
Vücut sıvısı ve kan hacmindeki orta derecede artış, venöz dönüşü artırır (sistemik doluş basıncını artırarak ve venöz direnci azaltarak).
Kalp çok fazla hasarlanmamışsa, artan venöz dönüş kalbin azalmış pompalama yeteneğini tamamen dengeleyebilir.
(%40-50’sine düşmüş olsa bile)
Pompalama yeteneği çok fazla azaldığında böbrek kan akımı çok daha düşer ve sıvı retansiyonu başlar.
• Sıvı Retansiyonu
Etkin tedavi yapılmadığı sürece retansiyon devam eder.
Bu esnada kalp max. pompalama kapasitesinde çalışır.
Artan sıvı retansiyonu hasarlı kalbin iş yükünü artırır, vücutta ödem gelişir, ölüme yol açabilir.
Orta derecede sıvı retansiyonu yararlı olabilir
Ağır kalp yetersizliğinde aşırı sıvı fazlalığı ciddi sonuçlara yol açabilir:
1. Hasarlı kalpte iş yükünü artırır
2. Kalbin aşırı gerilmesine bağlı olarak daha fazla zayıflatır.
3. Pulmoner ödeme neden olacak şekilde sıvının akciğerlere filtrasyonu ve kanın O2’lenmesindeki yetersizlik
4. Vücutta ödem
• Miyokard İnfarktüsünden Sonra Miyokardın İyileşmesi
Kalbin ani hasarından sonra, normal işlevini yerine getirmek için doğal onarım süreçleri başlar.
Yeni bir kollateral kan desteği infarkt alanın perifer bölgelerine ilerlemeye başlar.
Kalp kasının hasarlanmamış bölümünde hipertrofi olur, kalp hasarının çoğu karşılanmış olur.
• Kısmi İyileşmeden Sonra Kalp Debisi
Bu süreçte (1 hafta sonra) vücutta önemli miktarda sıvı tutulmuş ve venöz dönüş eğilimi artmıştır.
Bu nedenle sağ atriyum basıncı yükselmiştir.
Kompanse kalp yetmezliği
Akut kalp yetmezliğinden sonra oluşan değişiklikler:
1. Kalp hasarının ani etkisi
2. En fazla ilk 30 sn ile 1 dk içinde sempatik sinir sistemi ile sağlanan dengelenme
3. Kalbin kısmi iyileşmesi ve böbrekte sıvı retansiyonundan kaynaklanan kronik dengelenmeler
• Ağır Kalp Yetmezliğinin Dinamiği
Eğer kalp ağır bir şekilde hasara uğrarsa ne sempatik sinir refleksleri, ne de sıvı retansiyonu yeterli olmaz.
Normal bir kalp debisi pompalanamaz.
Böbreklerin normal miktarda sıvı atması için gereken debi sağlanamaz.
Sıvı tutulması devam eder, ödem gelişir.
Ölümle sonuçlanır.
Kompanse olmayan kalp yetmezliği
• Dekompansasyonun tedavisi
Dijital gibi kardiyotonik ilaç verilerek kalbi kuvvetlendirmek
Böbrek yoluyla atılımı artırmak üzere diüretik ilaç uygulanması ve aynı zamanda su-tuz alımı azaltılarak düşük kalp debisine rağmen sıvı alımı ve atılması arasında denge oluşturmak
bu yöntemler dekompansasyon sürecini durdurur.
vücuda giren miktarda sıvının vücuttan çıkması
• Kardiyotonik İlaçların Mekanizması
Sağlıklı kişide kalp kasının kasılma gücünü artırmada etkisiz
Kronik kalp yetmezliğinde ise, zayıf miyokardın gücünü
%50-100 oranında artırabilir
Kalp kasını nasıl güçlendiriyorlar?
kas liflerinde Ca+2 iyon miktarını artırarak
• Tek Taraflı Sol Kalp Yetmezliği
Sol taraf yetmezliği, sağ taraf yetmezliğine göre baskın
Pulmoner ödem (20-30 dakikada boğulma ile ölüme neden olur)
• Düşük Debili Kalp Yetmezliği
(Kardiyojenik Şok)
Akut kalp krizlerinden sonra kalp yaşam için gerekli en alt düzeyde kan akımı miktarını bile pompalamada yetersiz kalır.
Birkaç saat-birkaç gün içinde vücut dokuları etkilenir, haraplanır.
= Dolaşım şoku
Kardiyovasküler sistem de zarar görür
Kalbin pompalama yetersizliğinin neden olduğu bu dolaşım şoku sendromu; Kardiyak Şok
• Tedavi-I
Herhangi bir kompanse edici işlem etki edene kadar hasta sıklıkla kardiyak şoktan ölür.
Ventrikül kası hasarlanma belirtileri gösteriyorsa kalbi güçlendirmek için dijital uygulanabilir.
Kan basıncını yükselten ilaç uygulanabilir.
• Tedavi-II
Hastaların hayatını kurtaran işlemler:
Koroner bypass greft
Tıkalı koroner arterin kateterizasyonu ve pıhtının erimesini sağlayan streptokinaz veya doku plazminojen aktivatörü (tPA) infüzyonu
• Kalp Yetmezliği Olan Hastalarda Ödem
Tam kalp veya sağ kalp yetmezliğinden 1 gün kadar sonra, periferde ödem oluşmaya başlar.
Nedeni: böbrekler tarafından sıvı tutulması (sıvı retansiyonu)
Kanın kalbe geri dönme eğilimi artar.
Sağ atriyum basıncı artar, arter basıncı normale döner.
Kapiller basınç artar.
Fazla sıvı dokulara geçer (ödem)
Kalp yetmezliğinde böbreklerin idrar çıkarmasındaki azalmanın sebepleri:
1. GFR’de azalma kalp debisi normalin yarısına düşerse -anüri
2. Renin-anjiyotensin sisteminin aktivasyonu, su ve tuzun tübüllerden geri emiliminin artması
3. Aldosteron salgısının artması
Na+ geri emilimini artırır:
suyun emilimini sağlar
4. Sempatik sinir sisteminin aktivasyonu
Kalp yetmezliği sempatik sistemi aktive eder:
böbrek aferent arteriyolleri daralır, GFR azalır.
renin salgılanması ve anjiyotensin oluşumunun uyarılması
ADH uyarılması
tuz-su geri emilimi artar
Kalp yetmezliğinde sık karşılaşılan ölüm nedeni:
PULMONER ÖDEM
1. Sol kalbin pompalama yeteneği azalınca kan akciğerlerde göllenir.
2. Pulmoner kapiller basıncı artar, bir miktar sıvı akciğer dokularına ve alveollere sızar.
3. Akciğerlerdeki fazla sıvı kanın oksijenlenmesini azaltır.
4. Bu durum kalbi daha zayıflatır ve vücudun her yerindeki arteriyolleri de zayıflatarak dilatasyona yol açar.
5. Venöz dönüş daha da artar.
6. Kan, akciğerlerde daha fazla göllenir.
• Tedavi
1. Kollara ve bacaklara turnike uygulamak sol kalbin iş yükünün azaltılması
2. Diüretik verilmesi
3. Hastaya saf O2 verilmesi
4. Kalbi güçlendirmek için dijital gibi kardiyotonik ilaç verilmesi
• KALP YEDEĞİ
Kalp debisinin normalin üstünde yükselebileceği max. yüzde oranı.
Sağlıklı genç erişkinde %300-400
Atletik kişilerde %500-600
Kalp yetmezliğinde kalp yedeği yok.
Ör. Şiddetli egzersizde kalp debisi normalin ~ 5 katına çıkabilir
Bu, normalin üzerinde %400lük bir artıştır (kalp yedeği %400)
• Kalp Yedeği Düşüklüğünün Tanısı-
Egzersiz Testi
Kalp üzerindeki artmış yük, mevcut küçük miktardaki yedeği hızla tüketir.
Kalbin dokulara yeterli kan pompalayamaması sonucu ani nefes darlığı (dispne) -Doku iskemisi
Kas iskemisine bağlı şiddetli kas yorgunluğu
Kalp hızı aşırı artar (sinirsel refleksler yetersiz kalp debisini yükseltmek için şiddetle aktive olur)
• Kalp yedekleri düşük olan kişiler dinlenim durumunda kaldıkları sürece genellikle kalp hastalığının ana semptomlarını hissetmezler.
• Bununla birlikte, genellikle kişiye koşu bandında veya merdiven testi ile kalp debisinde artış gerektiren egzersiz yaptırılarak kalp yedeği düşüklüğü konulabilir.
• Akut Kalp Yetmezliğinin Analizi İçin Nicel Grafik Yöntemi
Akut kalp krizinin etkisi
Orta şiddetli kalp krizinden sonra ilk birkaç saniye içinde
B noktası: kalp debisi= 2 L/dk
Sağ atriyum basıncı= 4 mmHg
Sempatik reflekslerin etkisi
Sonraki 30 sn içinde meydana gelir
C noktası: kalp debisi=4 L/dk
sağ atriyum basıncı= 5 mmHg
Sonraki birkaç gün içinde kompansasyon
Kalp debisi ve venöz dönüş yükselir:
– Kalbin bir miktar düzelmesi
– Böbrekte tuz ve suyun tutulması
D noktası: kalp debisi= normal
sağ atriyum basıncı= 6 mmHg
A, hiç dengelenme yokken
B, sempatik dengelenmeden sonra (sıvı retansiyonu yokken)
-kişi nispeten iyi görünür, fakat bu durum stabil kalmaz
-çünkü kalp debisi böbreklerin yeterli miktarda sıvıyı atmasına yetecek kadar yükselmemiştir.
– sıvı retansiyonu devam eder, ölümle sonuçlanabilir.
• KARDİYAK SİKLUS,
KALP KAPAKLARI VE SESLERİ
• KARDİYAK SİKLUS
• Bir kalp atımının başlangıcından, bir sonraki kalp atımının başlangıcına kadar gerçekleşen kalp olaylarına kalp siklusu denir.
• Her bir döngü sinüs düğümünde bir aksiyon potansiyelinin kendiliğinden oluşması ile başlar.
• Erişkin kalp atım sayısı ortalama 70-80 /dak. dır
• Bir kalp döneminin ortalama süresi 0.83 saniyedir.
• KARDİYAK SİKLUS
• Kalp sağ ve solda bulunan iki adet pompadan oluşur. Bu pompaların çalışmasında sağda triküspit solda ise mitral kapak önemli rol oynar
• Kalp pompası çalışırken başlıca iki evre meydana gelir:
– Sistol→ Kalp kasının kasılması
– Diyastol→Kalp kasının gevşemesi
– Sistol = 0.3 s
– Diyastol = 0.5 s
– Kardiyak siklus 4 evreden oluşur.
• İzovolümetrik kasılma
• Ventiküler ejeksiyon
• İzovolümetrik gevşeme
• Ventrikül doluş dönemi
KALP KAPAKLARI
Atriyoventriküler kapaklar:
– Triküspit kapak
– Mitral kapak
• Atriyoventriküler Kapaklar:
• Sistol sırasında kanın atriumlardan ventriküllere geri akmasını engeller
• A-V kapakları chorda tendina ile m. papillarislere tutunmuş halde
• Kanın tek yönlü akışı
•
Atriyoventriküler Kapaklar:
• Triküspit kapak:
– 3 adet cuspis (yaprakçık) içerir
– İzometrik kasılma ve gevşeme fazlarında kapalı
– Mitral Kapak:
– 2 adet cuspis bulundurur
– İzometrik kasılma ve gevşeme fazlarında kapalı
• Semilunar (Sigmoid) Kapaklar
• Kapakçık her iki arterde de 3 adet cuspis içerir
• İşlevleri açısından A-V kapaklardan bazı farklar gösterir
– Sistol sonunda yüksek arter basıncı bu kapakların hızlı kapanmasına yol açar
– Kapak açıklıkları daha küçük
– Korda tendinea yok
– Semilunar kapaklar daha sert ve daha sağlam fibröz bağ dokusu içerir
Aort kapağı:
– Sol ventrikülden çıkışta aorta içerisinde yerleşmiş halde
– 3 adet cuspis içerir
– Ventrikül kontraksiyonu ile oluşan basınç (LV>Ao): Açılma
– Yükselen aort basıncı (Ao>LV): Kapanma
Pulmoner Kapak:
– Sağ ventrikülden çıkışta pulmoner arter içinde yerleşmiştir
– 3 adet cuspis içerir
– Kapak izometrik kasılma ve gevşeme döneminde kapalı
– Sistolik fırlatma döneminde açık
– Kalp Sesleri
Normal Kalp Sesleri:
• Normal bir kalp stetoskop ile dinlendiğinde genellikle LAB, DAB sesi işitilir.
• Lab: A-V kapaklarının kapanmasıyla ilişkili
S1 sesi
• Dab: Semilunar kapakların kapanmasıyla ilişkili
S2 sesi
•
1. Kalp Sesi (sistolik ses)
• Kapakların kapanma sesi değil
• Asıl nedeni: Kanın, kalp duvarı ve kalbin yakınındaki büyük damarları titreştirmesi
• Süresi 0.14 sn
• Normal Kalp Sesleri:
2. Kalp Sesi (Diyastolik Ses)
– Sistolün sonunda semilunar kapanmasıyla ilişkili
– Net, tiz ve kısa süreli
– Süresi 0.12 sn’dir. “dup” diye tanımlanır
– S1’ e göre daha yüksek frekansa sahip
Semilunar kapaklar daha gergin
Arter duvarları daha gergin
• 2. Kalp Sesi
• İnspirasyon sırasında pulmoner kapak kapanışı uzayacağından dolayı 2. ses çift gibi işitilir
• Buna 2. sesin fizyolojik çiftleşmesi denir
• Normal Kalp Sesleri:
3. Kalp Sesi
– Diyastol başında, kalbin hızlı dolması sırasında duyulur
– Sebebi: Atriyumdan ventriküle kanın ileri geri dalgalanmasıyla duyulur
– Frekansı azdır ve süresi 0.1 sn
– Stetoskopla işitilemez
– Fonokardiyokram yöntemi ile ölçülür
• Normal Kalp Sesleri:
• 4. Kalp Sesi (Atriyal ses)
– Atriyum sistolü sırasında kanın ventriküllere geçişi sırasında titreşimden meydana gelir
– Ventrikül esnekliğinin (kompliyansının) kaybolduğunu gösterir
– PATOLOJİK BİR SES
– “Tİ” şeklinde duyulur.
– Normalde dinlenemez
– Fonokardiyokram yöntemi ile ölçülür
– 1. ses tarafından örtülür
– Akut myokard infarktüsüne bağlı gelişir.
– Atrioventriküler yetmezlik
– Kalp Odakları
• Kalp odakları kalp seslerinin göğüs üzerinde en iyi dinlendikleri yerlerdir.
• KAPAK LEZYONLARI
• En sık nedeni: Romatizmal ateş
• Streptokok bakterileri ile oluşur
• Boğaz ağrısı, orta kulak enfeksiyonuna neden olur
• RES’ de antikor üretimine neden olur
• Antikorlar ise: hem bakteri hem de vücuttaki proteinlerle reaksiyon verir
• Kapak hasarına yol açar
• Özellikle: Mitral kapak
İkincil derecede Aort kapak hasarı,
• Kalp Lezyonlarının Neden olduğu Kalp Üfürümleri
Aort kapak darlığının sistoldeki üfürümü
Aort yetmezliğinin diyastolündeki üfürümü
Sistolde duyulmaz
Diyastolde aort kapağı kapanamadığı için
Tiz ve ıslığa benzer tarzda ses
Sol ventrikül üzerinde duyulur
Ventriküldeki mevcut kanın üstüne aorttan kan fışkırmasından ötürü duyulur.
Mitral darlık diyastoldeki üfürümü
Kan sol atriyumdan sol ventriküle zor geçer
Zayıf ve düşük frekanslı ses
Diyastolün ilk 1/3’lük kısmında duyulmaz.
Mitral Yetmezliğinin sistoldeki üfürümü
Kanın sistol esnasında sol atriyuma geri kaçısı
Islık benzeri ses
En iyi apeks kısmında duyulur
• Aort stenozu ve yetmezliği
• Her iki durumda da kalbin atım hacmi azalır.
• Vücuttaki kompansetuvar mekanizmalar:
Sol ventrikül hipertrofisi: Ventrikül yükü arttığı için
250 ml kadar atım hacmini arttırabilir
3/4 yine geri akar
1/4’ü aorttan vücuda dağılır.
Kan hacminde artış
Arter basıncı düştüğü için
Böbreklere kan akımı azalır
İdrar debisi düşürülür.
Kan hacmi artar
Ayrıca venöz dönüş artışı
• Ancak sonuçta sol ventrikül artan iş yükünü tolere edemez
• Sol kalp yetmezliği ve pulmoner ödem gelişimi
• Mitral stenoz ve mitral yetmezlik
• Mitral stenozda: sol atriyumdan sol ventriküle kan akımı azalmış
• Mitral yetmezlikte: diyastolde sol ventriküle dolan kan, sistolde aortta pompalanmak yerine sol atriyuma kaçar
• Bu nedenle; kanın sol atriyumdan sol ventriküle net hareketi azalır.
• Mitral kapak yetmezliğinde;
Sol atriyum basıncı arttığı için pulmoner ödem
25-40 mmHg’ye kadar ödem gelişmez(lenfatik sisteimin etkinliği)
Sol atriyum genişlemesine bağlı fibrilasyon
• Vücuttaki kompansetuvar mekanizmalar: böbreklerden su ve tuz tutulumu ve sonuçta kan hacmi artışı, venöz dönüş artışı
• İlerleyen süreçte: Sol atriyum basıncında yükselme ve pulmoner ödem
Pulmoner arter basıncı ve sağ ventrikül basıncında yükselme
SAĞ KALP HİPERTROFİSİ
• Doğumsal Kalp bozuklukları
1. Kan damarlarından birinde stenoz
2. Soldan sağa sant
3. Sağdan sola şant
• Doğumsal aort kapağı stenozu: akciğer ödemi ve kalp debisinide azalma
Aort koarktasyonu:
Kollara ve kafaya giden damarlarda darlık
Vücudun üst kısımlarında arter basıncı daha yüksek
• Patent Duktus Arteriyosus: Soldan sağa şant
• Fetüste pulmoner arter aorta bağlanır
Duktus arteriyosus ile
• Doğumdan sonra bu arter kapanır.
• Ancak 5550 bebekten 1’ inde kapanmaz
• İlk aylarda anormal işleve neden olmaz
• Fakat aort basıncı ile pulmoner arter basınç arasındaki farkı arttığı için kan akımı artar
• Ayrıca artan aort basıncı pulmoner arter çapını arttırarak durumu daha da kötüleştirir
• Akciğerlerde tekrarlanan dolaşım
İlerleyen süreçte:
• Sol ventrikülün iş yükü artar
• Sol kalp hipertrofisi gelişir
• Akciğerlere aşırı kan akımı ve pulmoner ödem
• 20-40’ lı yaşlarda ölüm
• Sürekli Üfürüm
Pulmoner odakta
Çok gürültülü ve şiddetli
• Fallot tetralojisi- Sağdan sola şant
4 nedeni vardır:
– Ventral septal defekt
– Pulmoner Stenoz
– Sağ ventrikül hipertrofisi: Pulmoner darlığa ikincil olarak gelişir. Anatomik bir patoloji değildir.
– Aortanın dekstrapozisyonu: aortanın bir kısmı sağ ventrikülden
çıkmaktadır.
o Bu yüzden oksijenlenmemiş kan vücuda taşınır
o Mavi bebek
•
Bu hastalıkta hangi bulgular ortaya çıkar:
– Bebeğin mavi oluşu
– Sağ ventrikül basıncının yüksek oluşu
– Genişlemiş sağ ventrikül
Tedavisi: Pulmoner darlığın açılması,
Septal defektin kapatılması ve
Aort yolunun düzeltilmesi
• DOLAŞIM ŞOKU VE TEDAVİSİ
• Tanım
• Dokuların yaşamsal gereksinimlerinin akut olarak karşılanamadığı,
• Aynı zamanda dokularda oluşan metabolik atıkların kandan uzaklaştırılamadığı akut bir süreçtir.
• ŞOKUN FİZYOLOJİK NEDENLERİ
A. Azalmış Kalp Debisine Bağlı Dolaşım Şoku
Kalp debisi yetersizliği
o Kalp anormallikleri
Ör. Kalp kapak işlev bozuklukları,
Kalp aritmileri
o Venöz dönüşü azaltan faktörler
Ör. Kan hacminde azalma, vasküler tonusta azalma
B. Kalp Debisinde Azalmaya Bağlı Olmayan Dolaşım Şoku
Bazen kalp debisi normal veya normalden daha fazla olduğu halde kişi dolaşım şokunda olabilir:
1. Aşırı metabolizma hızı
2. Anormal doku perfüzyonu
• Hipovoleminin Neden Olduğu Şok
-Hemorajik Şok
Hipovalemi: azalmış kan hacmi
Hemoraji (kanama): hipovoleminin en yaygın sebebi
Dolaşım doluş basıncını azaltır
Venöz dönüşü azaltır
Kalp debisi düşer
Şok ortaya çıkar.
30 dakikalık kanama ardından kalp debisi ve arter basıncı
Toplam kan hacminin %10’unun arter basıncına ve kalp debisine etkisi hemen hemen hiç yok
Daha fazla kan kaybı genellikle önce kalp debisini, sonra arter basıncını düşürür
Mss’ nin iskemik yanıtı
Kanamadan sonra arter basıncında ki azalma güçlü sempatik reflekslere neden olur.
arteriyoller daralır, böylece PRU artar.
venler daralır, venöz dönüş artar.
kalp aktivitesi (hızı) artar.
Sempatik reflekslerin önemi:
-yokluğunda, kan hacminin %15-20sinin kaybedilmesi ölüme yol açabilir.
-varlığında, %30-40lık kan kaybına dayanılabilir.
• Koroner ve Serebral Kan Akımının Refleksler Tarafından Korunması
Azalan kalp debisi varlığında bile arter basıncı normal düzeyde sürdürülebiliyor.
ÖNEMİ?
Serebral ve koroner dolaşım sistemlerine olan kan akımını korumak
Sempatik sistem bu bölgelerde konstriksiyon yapmaz.
Kalbe ve beyine olan kan akımı, arter basıncı 70 mmHg’nın altına düşmediği sürece normal seviyelerde sürdürülür.
• İlerleyici ve İlerleyici Olmayan Hemorajik Şok
Kanamanın derecesi belli kritik miktarın üzerinde olmadığı sürece dolaşım sistemi iyileşebilir (ilerleyici olmayan şok= kompanse şok).
Belli bir kritik düzeyin altındaki kanama, şokun ilerleyici olmasına neden olur, ölüme yol açar.
• Nörojenik Şok–Vasküler Kapasite Artışı
Bazen kan hacminde hiçbir kayıp olmaksızın şok gelişir.
Damar kapasitesi artar, kan dolaşım sistemini yeterli derecede doldurmaz.
Bunun başlıca nedenlerinden biri tüm vücutta vazomotor tonusun ani olarak kaybolması ve bunun sonucunda venlerin dilatasyonudur.
Nörojenik şok
Nörojenik Şok Nedenleri
Vazomotor tonus kaybına yol açabilen bazı nörojenik faktörler:
a. Derin genel anestezi
b. Spinal anestezi
c. Beyin hasarı
• Anafilaktik Şok ve Histamin Şoku
Anafilaksi, kalp debisi ve arter basıncının aşırı derecede azaldığı alerjik durum
Kişinin duyarlı olduğu antijen dolaşıma girince antijen-antikor reaksiyonu meydana gelir.
Kandaki bazofillerin ve prekapiller dokudaki mast hücrelerinin histamin ve histamin benzeri maddeyi serbestlemesine neden olur.
– Venöz dilatasyona yol açarak vasküler kapasiteyi artırır, venöz dönüşü azaltır.
– Arteriyollerin dilatasyonuyla arter basıncını düşürür
– Kapiller geçirgenliği artırır.
• Septik Şok
Sepsis, kan zehirlenmesi
Vücut alanına geniş bir şekilde yayılan bakteriyel enfeksiyon
Enfeksiyon kan yoluyla diğer dokulara taşınır ve kan damarlarının duvarlarını zarara uğratarak sızıntı oluşturur.
Bunun sonucunda damarlardaki kan hacmi azalır ve damarların kasılma işlevi kaybolur.
Uzun süre hastanede kalanlar kişilerde, yaralanma veya ameliyat sonrası da meydana gelebilir.
Şokla ilişkili ölümlerin en sık nedeni
(Kardiyojenik şok hariç)
• ŞOKTA TEDAVİNİN FİZYOLOJİSİ
A) Yerine koyma tedavisi
• Tam kan transfüzyonu (kanama nedeniyle şok)
• Plazma vermek (plazma kaybına bağlı şok)
• Elektrolit çözeltisi vermek (dehidratasyon nedeniyle şok)
Tam kan her zaman bulunamayabilir.
Plazma, kan hacmini artırıp normal hemodinamiği eski haline getirdiği için tam kan yerine kullanılabilir.
Bazen plazma bulunamayabilir.
Dekstran çözeltisi
Plazma yerine kullanılacak olan madde: DEKSTRAN
1. Dolaşım sisteminde kalmalı
2. Kolloid osmotik basınç oluşturmak üzere yeterli derecede büyük moleküllü bazı maddeler içermeli
3. Toksik olmamalı
4. Uygun elektrolitleri içermeli
B) Şokun Sempatomimetik İlaçlarla Tedavisi
• Sempatik uyarılmayı taklit eden ilaçlar
• Epinefrin ve norepinefrin veya benzer etkili ilaçlar
Bu tür ilaçların yararlı olduğu şoklar:
1) Nörojenik şok azalmış sempatik aktivitenin yerini alır
2) Anafilaktik şok histaminin vazodilatasyon etkisine karşı gelen vazokonstriksiyon etkiye sahiptir.
Hemorojik şokta çok faydalı değildir.
• C) Diğer Tedaviler
1.Baş Aşağı Pozisyonla Tedavi
Birçok şok tedavisinde ilk aşama
Şokta basınç düşer
Baş aşağı pozisyon ile venöz dönüş sağlanır ve kalp debisi artırılır.
2.O2 Tedavisi
Şokta dokulara çok az O2 taşınır
Hastaya O2 solutulur.
• DOLAŞIMIN DURMASI
Cerrahi opersayon masasında kalp durması veya ventrikül fibrilasyonu sonucu;
kan akımı tamamen kesilir ve dolaşım durur.
Kuvvetli elektroşok
Anestetik maddenin uzaklaştırılması
Akciğerlere uygun miktarda ventilatuvar O2 vermek
Düz kas hücresİ
İğ şeklinde,merkezi bir çekirdeğe sahiptir.
T tübülü yoktur.
Desmin ara filamanı içerir.
Damar düz kasında vimentin vardır.
Aktinler yoğun cisimlere tutunur.
Miyozin sayısı daha azdır.
Düz kasta troponin yerine kalmodulin var.
Kaveola denen küçük girintileri iskelet kasındaki transvers tübül sisteminin gelişmemiş bir eşdeğeridir.
Düz kasta kasılma iskelet kasına göre daha yavaştır.
Düz kas anatomik açıdan iskelet ve kalp kasından ayrılır;
gözle görülebilir çizgiler yoktur.
Bunun sebebi aktin ve miyozinin düzenli bir dizilim göstermeyişidir.
Düz kaslar genelde 2 büyük gruba ayrılır.
Tek Birimli Çok Birimli
-Bağırsak -İris
-Üreter -Silyer kas
-Mesane -Piloerektör
-Uterus -Bronş
-Küçük arteriol
Tek Bİrİmlİ Düz Kas
(viseral düz kas)
En çok bulunan düz kas tipidir.
Kas lifleri demet yada tabaka halinde.
Hücreler arası gap junctionlar vardır.
Sinirsel inervasyondan bağımsız olarak çalışabilirler.
Spontan kasılmalar(pace marker aktiviteler)gösterebilir.
Gerilen viseral düz kas,gerilmeye kasılarak cevap verir.
Soğukta kasılmayı artırır.
Çok Bİrİmlİ Düz Kas
Birbirinden ayrı düz kas liflerinden yapılmıştır.
Her lif diğerinden bağımsız olarak kasılır.
Sinir sinyalleri ile kontrol edilir.
Hücreler arasında gap junction yoktur.
Varikositler liflerin arasına dağılmıştır.
Kontraksiyon denetimi nöronaldir.Bu nedenle çok birimli düz kasa giden sinir kesilirse kasılma gerçekleşemez.
Kendi kendilerine aksiyon potansiyeli geliştiremezler.
Pace marker aktiviteleri yoktur.
Düz kaslarda kasIlan yapIlar
Düz kaslar biyokimyasal özellikleri iskelet kasındakine benzeyen aktin ve miyozin filamentleri içerirler.
Düz kasta aktin ve miyozin filamentleri iskelet kasındaki düzenli çizgili yerleşimi göstermez.
Tropomiyozin bulunduğu halde, troponin karması yoktur.
DÜZ KAS KASILMASININ SİNİRSEL VE HORMONAL KONTROLÜ
İskelet kası büyük oranda sinir sistemi ile inerve edilirken düz kas;
sinir sinyalleri
hormonal uyarı
kasın gerilmesi ile uyarılır.
Bu farklılığın başlıca nedenleri,düz kas membranının kontraktil işlemi başlatabilecek bir çok
reseptör protein tipi içermesidir.
İskelet kasından bir diğer önemli farkı ise bazı reseptör proteinlerin düz kas kasılmasını inhibe etmesidir.
Düz kasIn Sİnİr kas kavşağI
Düz kasta iskelet kasındaki gibi oldukça düzenli sinir kas kavşağı yoktur.
Onun yerine otonom sinir lifleri genellikle bir kas lifi tabakası üstünde diffüz olarak dallanır.
Otonom sinir lifleri düz kas hücresine girdiği zaman bir çok dala ayrılır. Her dala varikosit denir.
Her varikositte nörotransmiter ile dolu vezikül vardır.
Düz kası innerve eden otonomik sinirler tarafından salgılanan en önemli transmitter maddeler; Asetilkolin ve Norepinefrin
Ach bazı organlarda düz kas lifleri için eksitatör, bazılarında ise inhibitördür.
Düz kasta membran ve aksİyon potansİyellerİ
Düz kasta istirahat membran potansiyeli genellikle -40-60 mV
Viseral düz kaslarda iskelet kasındaki gibi AP oluşurken, çok birimli olanlarda normalde AP olmadığı düşünülmektedir.
Çok birimli düz kaslarda AP olmadan depolarizasyon olur. Sinir uçlarından Ach, NE salgılanarak depolarizasyona neden olur.
Lifler AP oluşturamayacak kadar küçük.
Vİseral düz kasta sİvrİ ap
Çoğunda iskelet kastakine
benzer, 10-50 ms süren tipik
sivri potansiyeller gelişir.
Viseral düz kasta platolu AP
Başlangıç tipik bir sivri AP gibi
Takiben hızlı bir repolarizasyon yerine birkaç yüz ya da birkaç bin ms geciken bir repolarizasyon (plato)
Üreter, uterus ve diğer bazı vasküler düz kaslarda
Kalsİyum kanallarI
Düz kas hücre zarında;
voltaj kapılı Ca+2 kanalları fazla
voltaj kapılı Na+ kanalları az
Ca+2 kanalları çok daha yavaş açılır
ve daha uzun süre açık kalır.
Düz kas lifinin yavaş AP’nin büyük ölçüde sebebi de budur.
Ca+2 iyon kaynakları;
1. Hücre membranı
2. Sarkoplazmik retikulum
Düz kasta kasılmayı sağlayan Ca+2 iyonlarının çoğu ekstraselüler sıvıdan alınır.
Ekstraselüler sıvıdaki Ca+2 konsantrasyonu sarkoplazmik retikulumdakinden daha fazladır.
İskelet kas liflerinin tersine düz kas lifleri çok küçük olduğundan ,Ca+2 iyonları düz kasın her tarafına difüze olabilir ve kasılma işlemini meydana getirebilir.
Bazı düz kaslar orta derecede gelişmiş sarkoplazmik retikulum içerir. Bunlar hücre membranına yakın bulunur.
Membranın çukurcuk denen küçük girintileri bu tübüllerin yüzeyine bitişiktir.
Çukurcuklarda bir AP yayıldığı zaman sarkoplazmik retikulumdan Ca+2 serbestlenir.
Bu da komşu sarkoplazmik retikulumlardan iyonların serbestlenmesine neden olur.
Aksiyon Potansiyeli Olmadan Düz Kas Kasılması, Lokal Doku Faktörleri ve Hormonların Etkisi
Lokal Doku Faktörleri;
1.Dokuda lokal O2 eksikliği düz kasta gevşemeye(vazodilatasyon)neden olur.
2.Aşırı CO2 vazodilatasyon yapar.
3.H+ iyon konsantrasyonunun artması vazodilatasyon yapar.
4.NO
Hormonlar;
Kasılmayı etkileyen en önemli kan kaynaklı hormonlar; norepinefrin, epinefrin, asetilkolin, anjiotensin, vazopresin, oksitosin, seratonin, histamin
Bunu nasıl yapar?
Düz kas membranında bazı hormon reseptörleri Na+ veya Ca+ iyon kanallarını açarlar ve membranı depolarize ederler.
Bazen AP oluşur.
Çoğunlukla AP olmadan depolarizasyon meydana gelir. Bu depolarizasyon kasılmayı meydana getiren Ca+2 iyon girişi ile birliktedir.
Hormon kapılı uyarıcı reseptör KASILMA
Hormon kapılı inhibitör reseptör İNHİBİSYON
Mandal mekanİzmasI
Düz kas, azami tasarruf prensibine göre çalışır. Kasılmasında ihtiyaç duyduğu enerji, iskelet kasınkinden daha azdır.
ATP’nin hidroliz edilme hızı yavaştır. Düz kas herhangi bir hareket olmaksızın,katılaşmış bir halde gerimini devam ettirebilir.
Aktin ve miyozin kenetli olduğu için az miktarda ATP harcanır. Buna mandal mekanizması denir.
Mekanizmanın önemi: Düz kasta az miktarda enerji kullanarak saatlerce tonik kasılmanın sürdürülebilirliğini sağlamasıdır.
Düz KasIn KASILMA MekanİzmasI
• GEBELİK VE EMZİRME
• YUMURTANIN OLGUNLAŞMASI VE DÖLLENMESİ
Primer oosit
Mayoz
Sekonder oosit (n=23)
Karın boşluğuna geçer
Fimbrialar ile tüplere alınır
• Ovumun Fallop Tüpüne Girmesi
• Ovulasyondan sonra granüloza hücresini içeren korona radyata ile birlikte periton boşluğuna atılır.
• Fimbriyalar (silyalı epitel hücreleri) overlerin çevresine uzanır.
• Silyumlar overlerden salgılanan östrojenle aktive olur;
• Fallop tüplerinin ağızlarını açacak şekilde vurumla hareket eder.
• Bu hareket ağıza doğru yavaş bir sıvı akımı sağlar,
• Yumurta, fallop tüplerinden birine girer.
• Yumurtanın Döllenmesi
Ejekulasyondan sonra 5-10 dk içinde birkaç sperm ampullaya taşınır.
Spermin taşınması:
-Arka hipofizdeki oksitosin (kadının orgazmı sırasında)
-Seminal sıvıdaki prostaglandin
-Uterus ve fallop kanallarının kasılması ile
Döllenme; ampullada
Cinsel birleşme sonucu vajinada milyonlarca sperm vardır
50-100 sperm ovuma erişir
Sperm yumurtaya girdikten sonra; baş kısmı şişer, olgun sperm oluşur (n=23)
Zigot (n=46)
• Sperm başından akrozin, esteraz, nöraminidaz salgılanır (zona pellusidadan geçişi kolaylaştırır)
• Fertilin (kaynaşmayı başlatan sinyal, ovumun zar potansiyelini düşürerek polispermiyi önler)
• Döllenmiş Yumurtanın Fallop Tüpünde Taşınması
• Döllenme sonrasında, yumurtanın uterus boşluğuna taşınabilmesi için 3-5 gün gereklidir
• Silyaların uterusa doğru hareketi
• Zayıf sıvı akımı taşınmayı sağlar
• Zayıf kasılmalar
• İstmus kısmında ovulasyon sonrası ilk 3 gün kasılmalar olur.
• Ancak, daha sonra overin korpus luteumundan salgılanan progesteron arttıkça, fallop tüplerinin düz kaslarında progesteron reseptörleri artar.
• Tüplerin gevşemesine, spazmın çözülmesine neden olur.
• Yumurta uterusa geçmiş olur.
• Blastosistin Uterusa İmplantasyonu
Uterusa implantasyondan önce 1-3 gün kadar daha uterus boşluğunda kalır.
İmplantasyon, ovulasyondan yaklaşık 8-9 gün sonra olur
İmplantasyondan önce blastosist uterus sütü denen endometriyum salgısıyla beslenir.
• İmplantasyon blastosistin yüzeyinde gelişen trofoblast hücrelerinin faaliyetiyle gerçekleşir.
• Trofoblast hücreleri; endometriyum yüzeyindeki hücreleri sindirip, sıvılaştıran proteolitik enzimleri içerir.
• İmplantasyondan sonra bu hücreler hızla prolifere olarak plasenta ve çeşitli gebelik zarlarını oluştururlar.
• Aylık cinsel döngünün 2. yarısında overin korpus luteumundan salgılanan progesteron, endometriyumu büyük stroma hücrelerine dönüştürür.
• Stroma hücrelerinde;
– Glikojen, protein, lipit, mineraller bulunur
• Blastosist, endometriyuma implante olduğu sırada, progesteron salgısının devam etmesi ile endometriyum hücreleri daha çok şişer, ve daha çok besin maddesi içerir.
= Desidual hücreler (desidua)
• Embriyonun Erken Dönemdeki Beslenmesi
• Desidua’da depolanan besinler embriyonun büyüme ve gelişmesi için kullanılır.
– İmplantasyonu izleyen ilk hafta içinde embriyoya besin sağlayan tek yoldur.
– Embriyo 8 haftaya kadar bu yoldan beslenir.
• Bunun yanında plasenta da döllenmeden yaklaşık 16 gün sonra besin sağlamaya başlar.
• Plasentanın İşlevi
• Blastosit trofoblastik kordonlarla uterusa bağlanırken,
• Embriyoda kalp ve damar sistemi gelişir.
• Döllenmenin 21. gününde embriyo kalbi kan pompalamaya başlar
• Plasentanın genel işlevi: anne kanından fetus kanına besinlerin ve O2’nin, fetus kanından anneye atık ürünlerin difüzyonunu sağlamak
• Gebeliğin ilk aylarında plasenta zarı kalın;
= Geçirgenlik düşüktür.
• İlerleyen dönemlerde difüzyon tabakaları inceldiği için geçirgenlik artar.
• Nadiren plasenta zarında yırtılmalar olur.
• Plasenta Zarında O2 Difüzyonu
• Maternal sinüslerdeki erimiş O2, fetal kana basit difüzyon ile
• Gebeliğin sonuna doğru maternal sinüslerdeki PO2: 50 mmHg, fetus kanı PO2: 30 mmHg
• Düşük PO2 değerinde (30 mmHg) fetus bu kandan yeterli O2’yi nasıl alır?
• Cevap:
1. Fetal hemoglobin
– eğri daha sola doğru
– %20-50 daha fazla O2 taşır.
2. Fetal kanın hemoglobin konsantrasyonu anneninkinden ~ %50 fazladır.
– Bu sayede fetus kanına daha fazla O2 taşınabilir.
3. Bohr etkisi
– Kanda karbondioksit basıncının artması ve pH’nın düşmesi sonucu, oksijenin disosiyasyon eğrisinin sağa kayması veya hemoglobinin oksijeni serbest bırakması olayı.
– Fetal kanda O2 taşınmasını artırır.
– Çifte Bohr Etkisi
• Plasenta Zarında CO2 Difüzyonu
• CO2’nin fetustan tek atılma yolu plasenta aracılığı ile anne kanı
• Fetus kanında PCO2, anne kanından 2-3 mmHg daha yüksek olduğundan,
• Basınç farkı CO2 difüzyonunu sağlar.
• GEBELİKTE HORMONLAR
• Plasenta;
– İnsan koryonik gonadotropin
– Östrojen
– Progesteron
– İnsan koryonik somatomamotropin
• Döllenmiş ovumda erken evrelerde trofoblast hücreleri gelişmeye başlar.
• Sinsityoblast hücrelerden anne kanına insan koryonik gonadotropin hormonu salgılanmaya başlar.
İlk salgı ovulasyondan 8-9 gün sonra (zigotun endometriyuma yerleşmesinden sonra)
10-12. haftalarda pik
Tekrar azalır
16-20. haftalarda düşük
• Görevleri:
1. Aylık kadın cinsel döngünün sonunda korpus luteumun bozulmasını önlemek
2. Korpus luteumdan birkaç ay progesteron ve östrojen salgılanmasını sağlar
– Progesteron ve östrojen menstrüasyonu önler ve endometriyumun sürekli büyümesini ve besin depolamasını sağlar
• Gebelik başladıktan 1 ay sonra korpus luteum hCG etkisi ile iki misli büyüme gösterir ve östrojen ile progesteron salgısı devam eder.
= endometriyum tabakası desidual nitelik kazanır.
• Korpus luteum gebeliğin 7. haftasından önce uzaklaştırılacak olursa, spontan düşük meydana gelir.
• Bu sürenin sonunda plasenta artık kendisi yeterli miktarda östrojen ve progesteron salgılayarak gebeliği sürdürür.
• Korpus luteum gebeliğin 13. ve 17. haftasından sonra küçülmeye başlar.
• Plasentadan Östrojen Salgılanması
• Sinsityal trofoblast hücrelerinden östrojen ve progesteron salgılanır.
• Plasentanın östrojen salgısının, overlerden salgılanan östrojenden farkı?
• Plasenta östrojeni, plasentadaki substratlardan kendi kendine sentezlenmez.
• Annenin ve fetusun adrenal bezlerindeki dehidroepiandrosteron ve 16-hidroksidehidroepiandrosteron’ dan yapılırlar.
• Bunlar kan yoluyla plasentaya taşınır,
• Trofoblast hücreleri tarafından östradiyol, östron, östriyole dönüştürülür.
• Gebelikte Östrojenin İşlevleri
1. Annenin uterus gelişimi
2. Annede memelerin büyümesini ve duktal yapıların gelişmesi
3. Annede dış genital organların gelişmesi
4. Annenin pelvis ligamentlerini gevşetir.
5. Embriyonun erken dönemlerinde hücrelerin çoğalmasını hızlandırır ve büyümesini sağlar.
• Plasentadan Progesteron Salgılanması
• Gebeliğin başlangıcında korpus luteumdan orta miktarda, daha sonra plasentadan aşırı miktarda salgılanır.
• Etkileri:
1. Uterus endometriyumunda desidual hücrelerin gelişmesini sağlar.
2. Gebe uterusta kasılabilirliği azaltır.
3. İmplantasyondan önce uterus ve fallop tüplerinin salgılarını artırarak besin maddelerini sağlar.
4. Annenin meme laktasyonunu sağlayan östrojene yardım eder.
• Plasentadan İnsan Koryonik Somatomamotropin Salgılanması
• Salgılanması gebeliğin 5. haftasında başlar.
• Etkileri net değil..
1. Hayvanlarda memeleri kısmen geliştirip, süt oluşumunu sağlar,
İnsanda laktasyonda başarısız.
2. GH gibi, dokularda protein depolar.
3. Annede insülin duyarlılığının azalmasına ve buna bağlı olarak glukoz kullanımının azalmasına neden olur.
4. Annenin yağ depolarından serbest yağ asitlerini harekete geçirerek, anne metabolizmasına alternatif enerji kaynağı sağlar.
• Gebelikteki Diğer Hormonal Faktörler
Hipofiz salgısı:
• Gebelikte ön hipofiz bezi büyür, kortikotropin, tirotropin ve prolaktin yapımı artar.
• FSH ve LH salgıları baskılanır.
– Bu baskılanmayı sağlayan plasentadaki östrojen ve progesteron
Kortikosteroid salgısı:
• Gebe kadında aldosteron salgısı artar (hipertansiyon)
Tiroid bezi salgısı:
• Tiroid bezi genellikle %50 büyür.
• Tiroksin yapımı artar (hCG’lerin etkisi sonucu)
Paratiroid bezi salgısı:
• Annenin kalsiyumdan fakir diyetle beslenmesi sonucu paratiroid bezi büyür.
• Bezlerin büyümesi anne kemiklerinden Ca+2 çekilmesine sebep olur.
Relaksin salgısı:
• Overler ve plasentadan salgılanır.
• Pelvis ligamentlerini gevşetir.
• Kadın serviksini de yumuşatır.
• Anne Vücudunun Gebeliğe Yanıtı
• Gebelikte ortalama ağırlık artışı 11-16 kg
• 3.5 kg fetus
• 2 kg amniyon sıvısı, plasenta ve fetal zarlar
• 1.5 kg uterus
• 1 kg göğüsler
• 2 kg kan ve hücre dışı sıvı
• 1,6 kg yağ
• Bazal metabolizma hızı artar (tiroksin, adrenokortikal ve seks hormonlarının artışından dolayı)
= aşırı sıcaklık duyusu
• Ağırlıktan dolayı kas aktivitesinde fazla enerji tüketimi
• Aldosteron ve östrojen artışından dolayı kan hacmi artar.
– Böbreklerden sıvı tutulması
• Böbrek tübüllerinden Na, Cl, H2O emilmesi arttığından idrar oluşum hızı artar.
• Bazal metabolizma hızı ve ağırlığın artışına bağlı olarak O2 tüketimi ve CO2 oluşumu artar.
• Gebeliğin son birkaç ayında arteryal kan basıncında artışla birlikte idrarla protein kaybı görülür (Preeklampsi)
• Preeklampsi
• Anne vücudunda özellikle böbrekler, beyin ve karaciğer arterlerinde daralma görülür.
• Böbrek kan akımı ve GFR tam tersi gebelerde azalır.
– Sebebi: glomeruler yumağın bazal zarlarının protein birikimi sonucu kalınlaşması
• Preeklempsi nedenleri:
1. Plasenta hormonlarının ve böbreküstü bezi hormonlarının aşırı salgısı
2. Fetusun varlığına bağlı gelişen bir tip alerji
3. Plasentanın yeterince kanlanamaması
• DOĞUM
• Gebeliğin sonuna doğru uterus uyarılabilirliği artar.
• Uterus aktivitesinin artışının nedenleri:
1. Uterus kasında uyarılmayı artıran hormonal değişimler
2. İlerleyen mekanik değişimler
• Uterus Kasılmasını Artıran Hormonal Faktörler
• Gebelik süresince progesteron uterus kasılabilirliğini baskılayarak fetusun atılmasını engeller.
• Östrojen ise düz kaslar arasındaki yarık bağlantıların sayısını artırarak uterusun kasılmasını sağlar.
• İki hormon da gebelik boyunca artar.
• Östrojen salgısı 7. aydan sonra devam ederken, progesteron salgısı değişmeden kalır/hafif azalır.
• Gebeliğin son birkaç ayında uterus kaslarında oksitosin reseptörleri artar, oksitosine duyarlılık fazlalaşır.
• Doğum sırasında arka hipofizden oksitosin salgı hızı artar.
• Fetusta hipofizden salgılanan oksitosin, adrenal bezden salgılanan kortizol ve fetal zarlardan salgılanan prostoglandin uterusun kasılmasını artırır.
• Uterus Kasılmasını Artıran Mekanik Faktörler
• Fetus hareketleri sonucunda uterusun gerilmesi, düz kasta kasılmaya yol açar.
• İkiz bebekler tek çocuğa göre ~19 gün önce doğar.
• Uterus serviksinin gerilmesi de uterus kasılmasına yol açabilir.
• Doğum uzmanları çoğu defa zarları delerek doğuma yardımcı olur.
• Doğumun Başlaması-Pozitif Geri Bildirim Mekanizması
• Braxton Hicks kasılmaları
• Gebeliğin sonuna doğru giderek artar.
• Kuvvetli kasılmalar serviksi gerer.
• Bu etki hem uterusta daha şiddetli (+) geribildirim oluşturur hem de hipofizden oksitosin salgılatır.
• Bebek doğana kadar bu olaylar devam eder.
• EMZİRME
• Memeler aylık cinsel döngü sırasındaki östrojenlerle uyarılır ve pubertede gelişmeye başlar.
• Östrojenler meme bezlerinin büyümesini artırdıkça, yağ birikimi de artar.
• Gebeliğin ilerlemesiyle östrojen arttıkça, bezler süt yapımı için gelişimini tamamlar.
• Gebelikte plasentadan salgılanan östrojenler kanal sisteminin büyümesini ve dallanmasını sağlar.
• Kanal sisteminin büyümesinde etkili olan en az dört hormon;
1. GH
2. Prolaktin
3. Adrenal glikokortikoidler
4. İnsülin
5. Progesteron lobüllerin büyümesini, alveollerin tomurcuklanmasını ve salgı özelliklerinin gelişmesini sağlar.
1) ER’de süt proteinleri (laktalbumin ve kasein) sentezlenir.
Golgi lümenindeki laktoz sentetaz, laktoz sentezini katalizler.
2) Bazolateral membran endositoz ile maternal Ig’leri alır (Ig-A) ve ekzositoz ile lümene verir.
3) Epitelyal hücreler kısa zincirli yağ asitlerini sentezler.
Sütte ise ağırlıklı olarak uzun zincirli yağ asitleri vardır.
Bunların kaynağı ise diyet ve yağ depolarıdır.
4) Su öncelikle laktoz ve diğer elektrolitlerin oluşturduğu osmotik gradiyenti takip eder.
5) Tight junction
• Prolaktin Süt Salgılanmasını Sağlar
• Annenin ön hipofiz bezinden, gebeliğin 5. haftasından doğuma kadar artarak salgılanır.
• Plasentadan salgılanan insan koryonik somatomamotropin, prolaktin salgısını destekler.
• Östrojen ve progesteron süt salgısını doğumdan önce baskılar.
• Doğumdan hemen sonra bunların salgıları kesilir.
• Doğumdan önce, son birkaç gün ve doğumdan sonraki ilk birkaç gün içinde salgılanan sıvıya kolostrum denir.
• Süt salgısı annede diğer hormonların da yeterli miktarda salgılanmasına bağlıdır…
-GH
-Kortizol
-Paratiroid hormonu
-İnsülin
süt yapımında gerekli aa, glukoz, yağ asitleri, Ca+2
• Süt Salgısında Ejeksiyon İşlemi
• Süt meme alveollerinde sürekli olarak salgılanır ancak meme başından sürekli sızmaz.
• Süt, alveollerden kanallara, bebek ona erişmeden önce fışkırtılmalıdır.
• Bu olay, oksitosin ve hormonal bir refleksle sağlanır.
• Bebek ilk kez memeyi emdiğinde, memeden ilk yarım dk veya daha fazla süre hiç süt gelmez.
• Duysal impulslar somatik sinirlerle memeden omuriliğe, oradan hipotalamusa iletilir. (13 impulstan sonra artar)
• Oksitosin ve prolaktin salınır.
• Oksitosin kan yoluyla memeye gelir ve miyoepitelyal hücrelerin kasılmasını sağlar.
• Süt alveolden kanallara 10-20 mmHg basınçla geçer.
• Erkek Genital Sistemi
• Gonadlar
– Testisler
• Kanallar
– Vas deferens
(duktus deferens)
– Ejakülasyon kanalları
– Üretra
• Bezler
– Seminal vesiküller
– Prostat
– Bulbourethral bez
– Spermi destekleyen diğerleri
• Penis
• Skrotum
• Testislerin destek yapısıdır. Testislerin sıcaklığını düzenler, vücut sıcaklığından yaklaşık 3o C daha düşük tutar [skrotumun konumu ve kaslarının (dartos kası ve kremaster) kasılması].
• Testisler
• Sperm ve testosteron üretimi
• Embriyonal hayatın 8. ayında skrotumun içine girer.
• Testis bölmelerle küçük loblara ayrılmıştır.
• Tunica albuginea, lobül denen kısımları ayırır.
• Sperm ana hücreleri bazal membranda sıralanmıştır.
• Her bir lobül spermlerin yapıldığı 1-3 seminifer tubulü içerir.
• Testislerdeki Hücreler
• Sperm hücreleri (spermatozoa)
– Seminiferous tubullerde yapılır ve spermatogonia adı verilir(sperm kök hücresi)
– Spermatogonia puberte dönemine kadar aktif olmadan kalır.
– İnterstisyel Leydig hücreleri
– Testosteron salgılar
– Sertoli hücreleri
– Spermlerin beslenme ve korunmalarını sağlar
– Testosteron
• Puberte başlangıcında anterior hipofiz bezi gonodotropik hormonu salgılatır
– Luteinizing hormone (LH) – Leydig hücrelerinden testosteronun salgılanmasını uyarır (kolesterolden sentez edilir)
– Follicle-stimulating hormone (FSH) – spermatogenez (sperm yapılması)
• Testosteronun Etkileri 1
Spermatogenezi uyarmak ve spermlerin olgunlaşmasına yardım etmek
Erkek üreme yollarındaki yardımcı organları korumak
Yüzdeki kıllar ,vücut şekli ,yağ dokusunun durumu kas yapısı gibi sekonder seks karakterlerini belirlemek
Protein sentezi ve kas büyümesi başta olmak üzere vücutta metabolizmayı hızlandırmak
Libido ve cinsiyet davranışlarını uyarmak
• Testosteronun Etkileri 2
Testosteron hedef hücrelerde DHT’a dönüşür.
Testosteron üretimi embriyonal hayatın 7. haftasında başlar.
MSS’de en göze çarpan etkisi hipotalamusta gözlenir.
Ergenlikte testosteron salgısı artarak cinsel olgunluğu ve sekonder seks karakterlerinin belirmesini sağlar.
• Spermatogenez
Sperm hücrelerinin oluşmasına spermatogenez denir.
Üç basamakta tamamlanır:
Mitoz
Mayoz
Spermiyogenez
• Mitoz ve Mayoz
Spermatogonia mitoz geçirince primer spermatositi oluşturur.
Testislerde 1. mayoz bölünmeyle oluşan hücrelere sekonder spermatosit denir
Mayoz geçiren her spermatositten 4 tane spermatid oluşur.
• Spermatogenez – Sertoli hücreleri
Sperm oluşumunda Sertoli hücrelerinin rolü önemlidir :
Kan testis bariyerini korur
Mitoz ve mayozu desteler
Spermiyogeneze katkıda bulunur
İnhibin salgılar
Androjen bağlayan protein salgılar
Müllerian inhibitör faktörü salgılar
• Spermatogenez
• Spermatogenez
• Spermatogenez
• Spermatogenez
• Olgun bir spermin yapısı
Olgun bir sperm baş, boyun,
• orta kısım ve kuyruktan oluşur.
Baş kısmında nucleus, boyun bölgesinde sentrioller, orta kısmında mitokondri bulunur.
Kuyruk kısmı hareketliliği sağlar.
• Erkek Üreme Sisteminin Diğer Elemanları
Epididimis
Sperm kanalı
Üretra
Yardımcı bezler (Seminal veziküller, prostat ve bulboüretral bezler)
• Epididim
Spermin depolanması ve olgunlaşmasında görev alır
• Vas Deferens:
Spermin üretraya taşınmasında görev alır
• Üretra:
Semenin ve idrarın taşınmasında görev alır
Seminal Vezikül
– Semenin %60’ını salgılar (fruktoz, sitrik asit, fibrinojen, prostaglandinler)
– Fruktoz spermin enerji kaynağıdır
– Semen alkali yapıdadır (pH:7.5)
• Prostat Bezi
– Ceviz büyüklüğünde bezdir
– Ejakülasyon esnasında toplam sıvının % 13-33’ünü salgılar
– Süt benzeri hafif bazik bir sıvıdır
• Sitrik asit, asit fosfataz, proteolitik enzimler (PSA and hiyaluronidaz)
Bulboüretral (Cowper’s) bezler
– Fındık büyüklüğünde bezdir
– Koruyucu alkalik sıvı salgılar
– Koruyucu mukus salgılar (spermlerin üretrada hasar görmemesi için)
• Semen
• Semenin yapısında şu elemanlar bulunmaktadır:
Spermler
Semen sıvısı
Enzimler (Proteaz, seminal plazmin, fibrinolizin)
• Semen Analizi
Hacim:2-5 ml
Sperm sayısı: 20 milyon /1 ml ve üzeri
Hareketlilik:En az %60’ı aktif ve hareketli
Morfoloji: %60’ı normal görünümde
Vizkoz sıvı
Hafif alkali (7,2-7,4)
Sperm sayısı: 50-150 milyon/ml
Seminalplazmin içerir (antimikrobiyal protein)
• Penis
Çiftleşme organıdır ve idrarın atılmasını sağlar
• Erkekte Seksüel Davranışın Fizyolojisi
Erkekte seksüel davranışlar karmaşık sinirsel refleksler tarafından düzenlenir.
Reflekslerin hem sempatik hem de parasempatik kolları vardır.
Uyarılar parasempatik liflerle omuriliğin sakral bölgesine ulaşır.
Parasempatik eferentler peniste ereksiyona, salgı bezlerinde sekresyona sebep olur.
Ejakülasyona ise sempatik lifler sebep olur.
Erkekte üreme sistemi fonksiyonlarının zayıflamaya başladığı döneme klimakterik dönem denir.
60 – 70 yaşlarında dolaşımda testosteron seviyesi düşer ancak FSH ve LH seviyesi artar.
• İktidarsızlık İlacı
Phosphodiesterase Type 5 inhibitor Viagra
• Kadın Üreme Sistemi
• Fizyolojik Basamaklar
• Neonatal periyot: Doğum—4 hafta
• Çocukluk: 4 hafta—-12 yaş
• Ergenlik: 12 yaş—18 yaş
• Cinsel Olgunluk: 18 yaş—50 yaş
• Perimenapoz: Ovaryum fonksiyonlarında azalma (40 yaş)—postmenopoz 1 yıl
• Postmenapoz: Menapoz sonrası yaşam
• Dişi Üreme Sistemi
• Gonadlar – ovaryumlar
• Kanallar – Fallop (uterus) tüpleri
• Yardımcı seks bezleri – sebase
• Destek Yapıları
– Ligamentler
– Uterus
– Vajina
– Vulva
– Meme Bezleri
• Kadın ve erkekteki homolog yapılar
• Vajina
Semen ve menstural akıntının geçmesini sağlar, doğum kanalıdır.
• Serviks
Ovulasyon dönemi dışında servikal mukoza, salgıladığı mukusla servikal kanalı sperm girişine kapatır
• Gebelik süresince kapalı
• Doğum sırasında korpus luteum ve plasentadan salınan relaksin ile gevşer ve açılır.
• Uterus
Spermin geçişini sağlar. Blastositin oluştuğu, fetüsün beslendiği ve büyüdüğü yerdir.
• Endometriyum
İmplantasyonun olduğu yerdir.
• Miyometriyum
Kas kasılmalarını sağlar
• Fallop (Uterus) Tüpleri
Yumurta hücresinin (Oosit) döllenmek için geçtiği tüp
• Tuba Uterina
• İstmus
• Ampulla
• İnfundibulum
• Fimbria
• Ostium
• Overler
Yumurtayı üreten östrojen, progesteron, relaksin ve inhibin hormonlarının salgılandığı bölge.
• Ovaryum
• 8-12 g
• Testis analogu
• Karın boşluğunun pelvik kısmında bulunur.
• Ovum ve hormon oluşumu & salınımı (yumurta hücresi)
• Fimbriya: Yumurta hücresinin tüplere geçişini sağlar.
• Oogenez (Yumurta Üretimi)
Fetal hayatın 3-7. Ayları arasında primer oosit mayoz geçirir.
Ancak mayoz 1’in profazında bölünme durur. Bu durum ergenlik dönemine kadar devam eder.
Ergenlikte FSH salgısı artınca ovaryum siklusu uyarılır
• Oogenez
• Oogenez
• Doğumda overlerde yaklaşık 2-4 milyon oosit
• Pubertede yaklaşık 300.000 oosit
• Tüm üretkenlik döneminde atılan ovum sayısı 300
• Ovum Sayısı
• Uterus (Fallop) Tüpleri
Ovaryum ile uterus arasında yer alır. İsthmus ampulla ve infundibulum kısmından oluşur.
Döllenme burada gerçekleşir.
Döllenen yumurta 4-7 günde uterusa ulaşır.
• Uterus
Embriyoyu 1-8. haftalar arasında, fetüsü 9.cu haftadan itibaren doğuma kadar mekanik etkilerden korur.
3 tabakadan oluşur: Endometriyum, Miyometriyum ve Perimetriyum
• Uterus siklusu
Endometriyumun yapısında görülen ve tekrarlanan bir seri değişikliklere verilen addır.
3 ayrı safhaya ayrılır:
• 1-Menstrüel kanama
• 2-Proliferatif evre
• 3- Sekretuvar evre
• İlk adet (Menarş) ve Menapoz
İlk adet çoğunlukla 11-12 yaşlarında başlar.
Uterus siklusu ortalama 45-55 yaşına kadar devam eder.
Son adet kanamasını izleyen döneme menapoz dönemi denir.
• Ovaryum siklusu
Primordial folikül Primer folikül Sekonder folikül Tersiyer folikül Ovulasyon
Ovulasyon ile tersiyer folikülden sekonder oosit atılır.
Tersiyer folikül korpus luteumu oluşturur.
Yumurta döllenmezse korpus albicans meydana gelir.
• Ovaryum Döngüsünün Başlaması
• Ovaryum Döngüsü
• Foliküler faz – folikül büyümesi (5-14. gün)
• Luteal faz – korpus luteum aktivitesi (14-28. gün)
• Siklusun ortasında ovulasyon gerçekleşir.
• Ovulasyon menstrual siklusun tam ortasında mı olur?
• Cinsel siklus 25-35 gün arasında değişir
• Ortalama 28 gündür, ovulasyon 14. günde
• 21 gün olan kadınlarda ovulasyon 7. günde
• 40 gün olan kadınlarda ovulasyon 26. günde
• Foliküler Evre
• Primordial folikül graaf foliküle dönüşürken diğer foliküler atreziye uğrar.
• Teka ve granüloza hücrelerindeki FSH/LH reseptörleri indüklenir ve androjen (LH, teka) ve östrodiol (FSH, granüloza) sentezi stimüle olur.
• Östrodiol uterus proliferasyonuna neden olur.
• Progesteron seviyeleri düşüktür.
• Ovulasyon Fazı
• Siklusun 13. gününde östrojen düzeyi maksimuma ulaşır.
• Foliküler evrenin sonundaki östrodiol artışı bu sefer pozitif feedback etkisiyle FSH ve LH’ı arttırır (LH piki)
• LH’taki bu artış ile folikül yırtılır ve sekonder oosit tüplere girer.
• Yani östrojenin indüklediği LH pikinin sonucu siklusun 15. gününde ovulasyon oluşur.
• Östrojen seviyeleri ovulasyondan hemen sonra düşer.
• Sekretuvar Evre
• (Progestasyonel, postovulatuvar, luteal evre)
• Korpus luteumun oluştuğu evre.
• Korpus luteum östrojen ve progesteron sentezler.
• Östrojen ve progesteron endometriyumda proliferatif ve sekretuvar gelişmeleri sağlar.
• Endometriyum tabakası kalınlaşır ve kanlanma artar (fertilize ovumun yerleşmesi için).
• Ovum endometriyuma implante olur
• İmplante ovum (blastosit evresi) yüzeyindeki trofoblastik hücreler endometriyumu sindirerek embriyonun gelişimini sağlar.
• Sekretuvar Evre
• Ovulasyondan sonra LH’ın etkisiyle teka ve granüloza hücrelerinde lutein pigmenti birikir.
• Bu yapıya korpus luteum denir.
• Korpus luteum östrojen ve progesteron salgılar ve östrojenin tekrar artmasını sağlar.
• Ovulasyondan 6 gün sonra progesteron pik yapar.
• Menstrüasyon
• Gebelik oluşmazsa, siklusun sonlanmasından iki gün önce korpus luteum küçülür ve sonuç olarak östrojen ve progesteron hızla azalır ve endometriyal involusyon (mens kanaması) gerçekleşir.
• Menstrüasyonun nedeni östrojen ve progesteronun (özellikle progesteronun) ani azalmasıdır.
• Mesntrüasyon öncesinde endometriyum mukozası vazospazma uğrar ve nekroz gelişir (involusyon sırasında salgılanan prostoglandinler nedeniyle).
• Zamanla bu tabakalar uterustan ayrılır ve dökülür.
• Prostoglandinlerle uterus kasılmaları içeriğin atılmasını sağlar.
• Endometriyal materyaldeki fibrinolizin sayesinde menstrüal sıvı pıhtılaşmaz.
• Folikül Safhası ve Hormonlar
Folikül gelişimi için FSH’ın uyarıcı etkisine ihtiyaç vardır.
Dolaşımda 3 tür östrojen vardır:
• 1-Östradiol 2-Östron 3-Östriol
• Östrojenin Önemli Etkileri
Kemik ve kas büyümesini sağlar
Yağ dokusunun şekillenmesi ve vücutta kılların dağılımı gibi sekonder özelliklerin gelişmesini sağlar
MSS’nin özellikle hipotalamusun aktivitesini etkiler
Üremeyle ilgili yardımcı organ ve salgı bezlerini düzenler
Endometriyumun büyümesini ve yenilenmesini sağlar
• Meme Bezleri
• Ucu açık, 15-25 lobtan oluşan modifiye ter bezleridir.
• Areola – meme ucunu çevreleyen pigmentli deri
• Suspensor ligamentler kas fasyasının altındaki memeye tutunur
• Emziren kadında süt üreten alveoler bez içeren loblar bulunur
• Bileşik alveoler bezler vücudun dışına açılan süt kanallarından süt geçişini sağlar
• Meme bezleri
Progesteron memedeki lobül ve alveollerin, östrojenler ise süt kanallarının gelişip çoğalmasını sağlar
Oksitosin ise miyoepitelyal hücrelerin kasılmasını ve sütün meme başından dışarıya atılmasını sağlar
Prolaktin meme bezlerinden süt üretimini stimüle eder.
• Sekretuvar evre ve hormonlar
Yüksek LH seviyeleri progesteronun artmasının yanısıra korpus luteumun oluşumunu da sağlar
Sekretuvar evrenin ana hormonu progesterondur
Progesteronun görevi uterusu gebeliğe hazırlamaktır
Döllenme olmazsa korpus luteum dejenere olur ve progesteron seviyesi düşer
• Hormonlar ve vücut sıcaklığı
Ovulasyon öncesi dönemde östrojen dominant hormon iken sabah saatlerinde vücut sıcaklığı ovulasyon sonrası dönemdekinden 0.3 °C daha düşüktür.
Bu dönemin dominant hormonu progesterondur.
• Ovulasyon olurken bazal sıcaklıkta ani bir düşüş olur fakat bir sonraki gün vücut sıcaklığı artış gösterir.
• Progesteronun Fonksiyonları
Progesteronun uterus üzerine etkisi:
• Menstrual siklusunun ikinci yarısında uterus endometriyumunda sekresyonla ilgili değişiklikleri başlatır.
• Uterus kontraksiyonlarının şiddet ve frekansını azaltır.
• Uterus mukozasının implantasyonu kolaylaştırmasını sağlar.
• Gebeliğin devamını sağlar.
Progesteronun fallop tüpleri üzerine etkisi:
• Fallop tüplerini döşeyen mukozada, sekresyonla ilgili değişimleri başlatır.
Progesteronun meme bezlerine etkisi:
• Alveol hücrelerinin proliferasyonuyla memelerdeki lobül ve alveollerin gelişimini hızlandırır.
• Alveollerin süt salgısını sağlayamaz.
• Prolaktin hormonunun uyarısıyla salgılanabilir.
Progesteronun elektrolit dengesine etkisi:
• Büyük miktarlardaki progesteron hormonu (östrojenler, testosteron ve adrenokortikal hormonlar gibi) böbrek distal tübülüslerinden sodyum, klor ve suyun geri emilimini artırabilir.
• Ovaryan Hormonlar
• Östrodiol: En güçlü östrojen
• Progesteron: Overler, plasenta ve adrenal bezlerden sentezlenir.
• Androjen: Teka internada sentezlenir. Östrojen prekürsörü.
• İnhibin: FSH sentezini inhibe eder
• Aktivin: FSH sentezini aktive eder
• Relaksin: Overden ve plasentadan sentezlenir. Pelvik ligamentlerin relaksasyonunu sağlar.
• Plasenta Hormonları
• Plasenta, blastositin dış tabakasını yapan trofoblastlar tarafından oluşturulur.
• Östrojen
• Progesteron
• hCG
• HPL
• hCG
• İnsandaki en büyük aktif peptit hormon
• Fertilizasyondan 6-8 gün sonra anne kanında görülmeye başlar.
• Gebeliğin 9. haftasında pik yapar, 16-20. haftasında azalır.
• Korpus luteumu korur
• Bu sayede progesteron ve östrojen çok faza salgılanır, menstrüasyon engellenir ve endometriyum büyüyerek embriyo için besleyici kanlanmasını arttırır.
• 16-20. haftada korpus luteum güçülür ve progesteron ve östrojen salgısı plasenta tarafından sağlanır.
• HPL
• Gebeliğin 5. haftasında plasentadan salgılanır.
• Gebelik süresince sürekli artar.
• Gebelikte insülin duyarlılığının azalmasından sorumlu hormondur (fetusa glukoz sağlamak için)
• GASTROİNTESTİNAL SİSTEM
• Sindirim Kanalı
• Ağız
• Farinks
• Özofagus
• İnce bağırsaklar
• Kalın bağırsak
• Rektum
• Anüs
• Yardımcı Yapılar
• Dişler
• Tükürük bezleri
• Karaciğer
• Pankreas
• Safra kesesi
• Sindirim Sistemi
• Motilite
• Sekresyon
• Sindirim
• Emilim (Absorbsiyon)
• Sindirim Sisteminin Yapısı
• Gastrointestinal kanalın dıştan içe doğru yapısı
– Seroza (adventitia) (özofagus ve distal rektum hariç)
– Muskularis eksterna
• Longitudinal
• Sirküler
– Submukoza
– Mukoza
• Muskularis mukoza
• Lamina propria
• Epitel tabakası
• Gastrointestinal Düz Kasın Elektriksel İletkenliği
• Gİ düz kas membran potansiyeli -40, -60 mV
• İntrensek elektriksel aktivite
– Yavaş dalgalar
– Dikensi dalgalar
Yavaş dalgalar
• Aksiyon potansiyeli değil
• İMP’de yavaş ve dalgalanma gösteren değişiklikleridir
• 5 ve 15 mV
• Mide → 3
• Duedonum → 12
• Terminal ileum → 8-9
• Cajal’ın interstisyel hücreleri
Dikensi dalgalar
• Gerçek aksiyon potansiyeli
• Depolarizasyon Ca2+ girişi
• Repolarizasyon K+ çıkışı
• saniyede 1-10 dikensi potansiyel
• Enterik Sinir Sistemi
• Auerbach pleksusu
– Sindirim sistemindeki kasların çalışması ve motiliteyi düzenler.
• Meissner pleksusu
– Sindirim sisteminin salgı fonksiyonunu düzenler.
• Enterik Sinir Sistemi
• Duysal nöronlar
– Mekanik (kastaki duysal reseptörler gerimi algılar), termal, ozmotik ve kimyasal uyaranlara duyarlı bilgileri taşır. Aside, glikoza ve aminoasitlere duyarlıdır.
• Motor nöronlar
– Gastrointestinal motiliteyi, sekresyonu ve absorbsiyonu kontrol eder. Bu fonksiyonlar için motor nöronlar, direkt düz kasları, sekretuvar hücreleri ve gastrointestinal endokrin hücreleri etkiler.
• Nörotransmitterler
• Ach (Postganglionik parasempatik sinirler)
• Noradrenalin
• VIP
• ATP
• P maddesi
• Enkefalinler
• 5-HT
• Somatostatin
• GRP
• Nörotensin
• NO
• Lokal Refleksler
• Tümüyle enterik sinir sistemi içinde oluşan reflekslerdir.
• Gastrointestinal salgıyı, peristaltizmi, karıştırıcı nitelikteki hareketleri ve lokal inhibitör etkileri kontrol eder.
• Peristaltizm
• Karıştırıcı kontraksiyonlar
• Gİ salgıların yapımı
• Sempatik Gangliyon Refleksleri
• Gastrokolik refleks
– Mideden başlayan ve kolonun boşalmasına neden olan sinyaller
• Enterogastrik refleks
– Kolon ve ince bağırsaklardan kaynaklanan, midenin hareket ve salgılarını inhibe eden sinyaller
• Kolonoileal refleks
– Kolondan başlayan, ileum içeriğinin kolona boşalmasını inhibe eden sinyaller
• Beyin Sapı Refleksleri
• Vagovagal Refleksler
– Mideden kaynaklanır, mide düz kas gevşemesi
– Postgangliyonik muskarinik sinir stimülasyonu → Ach salgılanması
– GRP salgılanması
– Mideden H+, histamin, gastrin salgılanması
• Defeksayon refleksleri
– Defekasyon için gerekli olan, kolon, rektum ve abdominal kaslarda güçlü kasılmalar
• Ekstrensek İnervasyon
A. Sempatik İnervasyon:
• T5-L2
• Çölyak, hipogastrik
• Süperior ve inferior mezenterik
• Asetilkolin salınımınının inhibisyonu
• Sfinkterlerde kasılma
• Kan damarlarını innerve ederek vazokonstriksiyon
• Ekstrensek İnervasyon
B. Parasempatik İnervasyon:
• Kranial → N.vagus
• Sakral → Pelvik sinirlerden parasempatik lifler alır.
• Bağırsak mukozasındaki irritasyonlar, aşırı distansiyon, kimyasal faktörler ve iskemi, vagal reflekslerin doğmasına sebep olur.
• Gastrointestinal Hormonlar
Gastrin
• Midenin antrumunda bulunan G hücrelerinden sentezlenir.
• Mide hareketlerini ve asit salgısını ↑
• Postganglionik vagal liflerden salgılanan gastrin serbesleştirici peptid (GRP) ile salınımı uyarılır.
• Mide protein yıkım ürünleri, özellikle amino asitlerin varlığı (fenilalanin ve triptofan), gastrin salgısını arttırır.
• G34, G17, G14 gibi subgrupları vardır.
• Sekretin
• Duodenumun üst kısmından bulunan S hücreleri tarafından salgılanır.
• Pankreasın bikarbonattan zengin sıvı salgısını uyarır.
• Mide boşalmasını geciktirir.
• Mide asit sekresyonunu azaltır
• Kolesistokinin
• Duodenum ve jejunumda bulunan I hücreleri tarafından salgılanır.
• Safra kesesi kontraksiyonunu sağlar.
• Yağ ve protein sindirimini ↑
• Mide boşalmasını engeller.
• Pankreasın endokrin salgısını uyarır.
• Doyma merkezini uyarır.
• Sekretinin etkisini arttırır.
• Aktivitesi çok yönlüdür.
• Subgrupları CCK4, CCK8, CCK12
• GIP
• Duodenum ve jejunum mukozasında bulunan K hücreleri tarafından salgılanır.
• Mide hareketlerini yavaşlatır ve mide boşalmasını engeller.
• Yağlar tarafından uyarılır.
• VIP & NO
• Nörotransmitter gibi fonksiyon görür.
• Düz kas gevşetici rolleri vardır.
• Somatostatin
• Pankreas Langerhans adacıklarındaki D hücrelerinden ve gastrointestinal mukozadaki benzer D hücreleri tarafından sentezlenir.
• İnhibitör bir hormondur.
• Mide hareketlerini ↓
• Asit salgısını ↓
• Safra boşalmasını ↓
• Emilimi , gastrin ve kolesistokinin salınımını inhibe eder.
• Motilin
• Duodenum mukozasından salgılanır.
• Bağırsak düz kaslarının kasılmasına neden olur ve motiliteyi düzenleyerek bağırsağı bir sonraki öğüne hazırlar.
• Nörotensin
• İleum mukozasından salgılanır.
• Yağ asitleri tarafından uyarılır.
• Gastrointestinal motilite ↓
• İleum kan akımını ↑
• GIS Kan Akımı
• Karaciğerden çıkan venöz kan, hepatik ven aracılığı ve vena cava ile sağ kalbe taşınır.
• Yağlar ise bağırsak lenfatikleri ile emilerek torasik lenf kanalı (torasik ductus) yoluyla kana aktarılırlar.
• GIS Kan Akımı
• Sindirim sisteminde kan akımı, artan motor ve sekretuvar aktiviteyi takiben emilim başladığında 8-10 kat ↑
• Bu kan akımı artışı nedeniyle mukoza kaynaklı vazodilatör maddelerin (hormonlar) salınımı ↑
• CCK
• Sekretin
• VIP (Ach salınımını ↑, tükürük ve mide ↑)
• Gastrin
• Bradikinin ve kallidin
• Adenozin (GIS hipoksisi salınımını ↑)
• Çiğneme
• Çiğneme yanak kasları, dudaklar, çene kasları ve dil tarafından gerçekleştirilir.
• İstemli başlar ve refleks olarak devam eder.
• Refleks merkezi → bulbus ve pons
• Afferentleri → N. glossopharingeus ve N. trigeminus
• Efferentleri → N. fasialis, N. trigeminus ve N. hypoglossus
• Çiğneme
• Ağıza alınan besinler, ağız boşluğunu döşeyen dokulara değince, çeneyi kapatan kaslar (masseter, medial/lateral pterogoid, temporal) kasılarak, besini dişlerin arasına sıkıştırılır.
• Ağız kapandığında da besin bukkal reseptörleri uyararak, digastrik ve lateral pterogoid kasların refleks kasılmasına ve ağzın açılmasını sağlar.
• Çiğneme
• Çiğneme sayesinde tat tomurcukları stimüle olur.
• Açığa çıkan kokular koku epitelini ve reseptörlerini stimüle eder.
• Çiğneme ile refleks olarak tükürük salınımı stimule edilir.
• Besinler tükürük ile karıştırılır ve yumuşatılır.
• Yutma
• İstemli olarak başlar ve refleks olarak devam eder.
• Yutma merkezi → Bulbus (medulla oblongata)
• Afferentleri → V, IX, X
• Efferentleri → V, VII, IX, X, XI, XII
• Yutmanın Fazları
• Oral faz
• Yutmanın istemli fazıdır.
• Dilin yükselerek sert damağa yapışması ve lokmayı farinkse doğru itmesi ile başlar.
• Yutmanın Fazları
• Faringeal Faz
• Lokmanın farinkse itildiği andan itibaren yutmanın istemsiz refleks fazı başlamış olur.
• Yumuşak damak yukarı kalkar, ses telleri ve epiglottis larinksi kapatır, besinin trakeaya geçişi engellenir.
• Üst özofagus sfinkteri gevşer, farinks kasları kasılır ve dar bir yarıktan yiyecekler özofagusa itilir (2 sn’den daha az sürer) ve bu dönemde solunum duraklar.
• Yutmanın Fazları
• Farinks fazında lokmanın solunum yollarına kaçmaması için gerekli önlemler alınır.
• Yumuşak damak yükselir. Epiglottis kapanır.
• Faringeal kaslar (konstriktör pharingeal superior/medial/inferior) kasılır ve lokmayı özofagusa gönderir.
• Yutmanın Fazları
• Özofagus Fazı
• Lokma özofagusa gelir gelmez bir peristaltik dalga oluşturur ve lokma mideye doğru ilerletilir.
• Peristaltik dalga mideye 8-20 saniyede ulaşır.
• Lokma ise 5-6 saniyede, yerçekiminin de etkisi ile, mideye ulaşır.
• Özofagus
• 25-30 cm uzunluğunda kastan yapılı tüptür. Farinks ve özofagusun 1/3 üst bölümü çizgili kaslardan oluşmuştur.
• İnervasyonu IX, X
• Diğer kısımları ise düz kaslardan oluşur ve X & enterik sinirler tarafından uyarılır.
• Alt Özofagus Sfinkteri
• Özofagus alt ucunda mide ile birleştiği noktanın 2,5 cm üstünde yer alan sirküler kaslar tarafından oluşur. (gastroözofageal, kardiyoözofageal, kardiyak sfinkter)
• Normalde kasılı durumdadır ve mide içeriğinin özofagusa geri kaçmasını (reflü) önler.
• Özofagus sekresyonları mukoid karakterdedir ve özofagus boyunca bol miktarda muköz bez bulunur.
• Mide
• Boş mide: 50 ml
• Kapasite: 1,5 l
• Midenin Fonksiyonları
• Besin depolanması
• Besinlerin kimus adı verilen yarı sıvı hale gelinceye kadar gastrik sekresyonlarla karıştırılması
• İnce bağırsaklarda sindirim ve emilim için yeterli süreyi sağlamak amacıyla besinlerin yavaş bir şekilde mideden ince bağırsağa boşaltılması
• (Midenin boşalması ~ 3-4 saat)
• Mide Motilitesi
• Midede üst ve orta kısımlardan başlayan 20 saniyede bir gelen birinci grup ritmik dalgalar zayıftır ve boşalmadan çok karıştırmaya yöneliktir.
• Mide Motilitesi
• Boşalmayı sağlayan daha güçlü ikinci grup dalgalar (spike potansiyeller) antrumda gelişir ve bunlar karıştrıcı dalgalardan altı kat daha güçlüdür.
• Antral peristaltizmin şiddeti boşalmanın hızını belirler.
• Her güçlü dalga pilordan 5-10 ml kimusu duodenuma iter.
• Mide Boşalması
• Mide boşalmasının hızı mide ve duodenumdan gelen refleks impulslar tarafından düzenlenir.
• Bu sinyaller kimusun duodenuma boşalma hızının, ince bağırsaktaki sindirim ve emilim işlemlerinin hızından daha fazla olmasını önler.
• Mide Boşalmasını Hızlandıran Faktörler
• Midedeki besin hacmindeki artış, mide duvarında distansiyona neden olur.
• Buna bağlı olarak Ach salınımı artar ve miyenterik refleks, midenin motor hareketlerindeki artış ile pilor sfinkterinde gevşeme meydana getirir.
• Ayrıca bu refleks ile protein sindirim ürünü aminoasitler antrum mukozasından gastrin salınımını uyarır.
• Gastrin midede HCl salınımını uyarırken aynı zamanda motilite artışına da neden olur
• pH’nin 2’nin altına inmesi gastrin salınımını inhibe eder.
• Mide Boşalmasını Yavaşlatan Faktörler
• Enterogastrik refleks
• Kimusun duodenuma geçişiyle duodenumdan başlayan ve mide boşalmasını inhibe eden reflekstir.
• Boşalmayı inhibe eden faktörler
• Duodenumun gerilmesi ve iritasyonu
• Duodenal asidik pH (< 3)
• Hipertonik kimus
• Kimus ozmolarite artışı
• Ağrı
• Boşalmayı stimüle eden faktörler
• Parasempatik stimülasyon
• Artmış gastrik içerik hacmi
• Mide Boşalmasını Yavaşlatan Faktörler
• Hormonal Faktörler
• Kimusta yağların fazla olması duodenum mukozasından kolesistokinin salınımını uyarır.
• Yağ ve protein sindirimini ↑
• Boşalmayı yavaşlatan en güçlü hormonal faktör kolesistokinindir.
• Kimustaki asitlerin yüksekliği duodenal mukozadan sekretin salınımını uyarır.
• Sekretin hem mide boşalmasını yavaşlatır ve mide asit sekresyonunu azaltır hem de pankreastan, bikarbonattan zengin bir sekresyon başlatır.
• GIP
• Kimustaki yağ ve karbohidratlara bağlı olarak yine mukozodan salınan “Gastrik inhibitör peptid” hem gastrik motiliteyi inhibe eder ve mide asit sekresyonunu azaltır ???
• Pankreastan insülin salınımını ↑
• (Glukoz-dependent insulinotropik peptit)
• Gastrik Mukozal Bariyer
• Mide iç yüzeyini pepsin, HCl ve diğer irritan faktörlerden koruyan bariyerdir.
• Mukus sekresyonu
• Hızlı hücre yenilenmesi
• Hücreler arası sıkı bağlantılar (tight junctions)
• Yüzey epitelinden HCO3 sekresyonu
• Helikobakter pilori (gastrik mukozal bariyeri bozar)
• Mide Sekresyonları
• Muköz hücreler → Mukus, bikarbonat
• Paryetal hücreler → HCl ve IF
• Enterokromafin-benzeri hücreler → Histamin (asit stimülasyonu)
• Şef hücreler → Pepsin(ojen), gastrik lipaz
• D hücreler → Somatostatin (asit inhibisyonu)
• G hücreler → Gastrin (asit stimülasyonu)
• Mide Asit Sekresyonu
• Paryetal hücrede CO2 ile H2O arasında karbonik anhidraz aracılığı ile H2CO3 (karbonik asit) oluşur.
• Karbonik asit daha sonra H+ ve HCO3 iyonlarına ayrılır.
• Apikal membrandan H+, H-K ATPaz ile (hidrojen pompası) lümene pompalanır.
• HCO3 iyonları ise bazolateral membranda Cl iyonlarıyla zıt taşınma (Cl-HCO3) ile interstisyuma ve oradan kana taşınır.
• Mide Salgılarının Uyarılması
• Mide salgıları 3 fazda uyarılır.
• Sefalik faz %20
• Gastrik faz %70
• İntestinal faz %10
• Sefalik Faz
• Açlık, iştah, besini görme, kokusunu alma, çiğneme ve hatta düşünme mide sekresyonlarını başlatır.
• Sekresyonları başlatan nöronal sinyaller vagus yoluyla antruma gelerek, gastrin serbesleştirici peptid (GRP) salgılar ve gastrin salgısını ↑
• Diğer vagal lifler, corpus ve fundustaki bez hücreleri üzerine doğrudan etki ederek mukus, HCl ve pepsin salgısını ↑
• Gastrik Faz
• Lokma mideye geldiği zaman mukozada bulunan reseptörler, gerim ve sindirim ürünlerinin oluşturduğu kimyasal uyarılara yanıt verir.
• Reseptörlerden gelen lifler, lokal enterik refleksler ile gastrin ve HCl salınımını uyarır.
• HCl, pepsin, motilite ↑
• Mast hücrelerinden histamin salınımı ↑
• Salgı en fazla bu aşamada gerçekleşir.
• Mide salgıları gıda midede kaldığı sürece devam eder.
• İntestinal Faz
• Kimusun duodenuma girmesi az da olsa gastrin salgılatarak mide salgılarını uyarır.
• Ancak ince bağırsaklar eksitatör olmaktan çok inhibitördür.
• Kusma
• Ağrı, mide mukozasının iritasyonu ve vestibüler organın hareketiyle uyarılması gibi pek çok uyarının sonucunda meydana gelir.
• Terleme, yüz renginin solması, pupillanın dilatasyonu, tükürük sekresyonu artışı, solunumun hızlanması ve taşikardi meydana gelir.
• Özofagus ve mide gevşer.
• Bu sırada karın kasları güçlü bir şekilde kasılır.
• Oluşan basınç mide içeriğini dışarı iter.
• Kusma olayı bulbustaki kusma merkezinin kontrolü altındadır.
• Pankreas
• Ekzokrin salgı, pankreasın büyük kısmını oluşturan asiner hücrelerde meydana gelir.
• Endokrin salgı ise pankreasın %2’lik diğer kısmı olan Langerhans adacıklarında oluşur.
• Ekzokrin Salgı
• İki bileşeni vardır.
• Bikarbonattan zengin olan ve duodenumdaki kimusu nötralize eden sıvı bileşeni
• Karbohidratlar, yağlar ve proteinleri sindiren enzim kısmı
• Ekzokrin Salgı
• Pankreas sıvısının sekresyonu parasempatik aktivite ile uyarılır, sempatik aktivite ile inhibe edilir.
• Pankreas sıvısı oluşumunda (bikarbonattan zengin) en önemli uyaran sekretindir.
• Enzim kısmının en önemli uyaranı kolesistokinindir.
• Pankreas ekzokrin salgısı ~ 1,5-2 l
• Pankreas Enzimleri
• Karbohidratlara etkili enzimler:
• Pankreatik amilaz: Selüloz dışındaki karbohidratları disakkaritlere indirger
• Yağlara etkili enzimler:
• Pankreatik lipaz (CCK tarafından indüklenir)
• Triaçil gliserol hidrolaz
• Kolesterol ester hidrolaz
• Fosfolipaz A2
• Pankreas Enzimleri
• Proteinlere etkili enzimler:
• Tripsinojen
• Kimotripsinojen
• Proelastaz
• Prokarboksipeptidaz
• Pankreas Salgılarının Uyarılması
• Pankreas salgıları 3 fazda uyarılır.
• Sefalik faz %20
• Gastrik faz %10
• İntestinal faz %70
• Sefalik Faz
• Yiyeceğin tadılması, görülmesi, koklanması ve hatta düşünülmesi, pankreas sekresyonlarını da başlatır.
• Sekresyonları başlatan nöronal sinyaller serebral korteksten başlayarak vagus yoluyla antrumda gastrin salgılatır.
• Bu da pankreası ekzokrin sekresyon için uyarır.
• Ayrıca vagusun efferent dallarından salgılanan asetilkolin, fosfolipaz C aracılığı ile pankreastan enzim yoğun sıvı (CCK gibi) salgılanmasına yol açar.
• Gastrik Faz
• Besinlerin antrum üzerine kimyasal etkisi, midenin gerilimi lokal enterik refleksler ile gastrin salınımını uyarır.
• Gastrin kan yoluyla pankreasa ulaşıp enzim sekresyonuna neden olur.
• Yağ ve protein varlığı
• Mide gerimi aynı zamanda vagovagal reflekslerle pankreastan HCO3 ve enzim sekresyonunu uyarır.
• İntestinal Faz
• Duodenuma geçen asit kimus, duodenal mukozayı uyarır.
• H+ iyonlarındaki artış sekretin salınımına neden olur.
• Karbohidrat, yağ ve protein ürünleri duodenumdan kolesistokinin salınımına neden olur
• Vagovagal refleks
• Sekretin kanal hücrelerindeki etkisini, hücre içi cAMP düzeyindeki atışa neden olarak gerçekleştirir.
• Kolesistokinin ise enzimden zengin pankreas sıvısı salınımına neden olur ve etkisini fosfolipaz C aracılığı ile gerçekleştirir.
• Pankreas sekresyonunun büyük kısmı intestinal fazda gerçekleşir.
• İnce Bağırsak
• Duodenum
• Jejunum
• İleum
• İnce bağırsağın emilim yüzeyi villuslar ve mikrovilluslar sayesinde yaklaşık 600 kat artar ve 300 m2’yi bulur.
• Segmenter Kontraksiyonlar
• Kimus ince bağırsak boyunca ilerledikçe yaklaşık 1 cm aralıklarla bu daralmalar görülür.
• Segmentasyon hareketi duodenum ve jejunumda 8-12/dk, ileumda ise 8-9/dk
• Segmentasyon hareketleri asıl olarak karıştırıcı olmakla birlikte az da olsa ileoçekal yönde ilerleyici özelliği de vardır.
• Peristaltik Kontraksiyonlar
• İlerleyen bağırsak hareketleridir. İnce bağırsakta proksimalde daha hızlı, distalde daha yavaş hareket olur.
• Anal yönde yaklaşık olarak 0,5-2 cm/sn bir hızla hareket ederler.
• Bağırsaktaki kimusun net hareketi ise 1 cm/dk. Kimus pilordan ileoçekal valve 3-5 saatte ulaşır.
• Peristaltik Kontraksiyonlar
• İnce bağırsaktaki lokal distansiyon, inici nöronları uyararak VIP ve NO salgılar. Bu da gerilmenin önündeki segmentin gevşemesine neden olur.
• Bağırsağın distansiyon yapan kısmının proksimalindeki kasılmayı ise metenkefalin ve P maddesi salgılayan nöronlar yapmaktadır.
• Sonuçta distansiyon bölgesindeki kimus ileri doğru hareket eder.
• İlerleyen kimus yeni bir segmentte distansiyona sebep olur.
• Bağırsak Hareketlerinin Kontrolü
• Kimus duodenuma girdiği zaman myenterik pleksusta oluşan gastroenterik refleks nedeniyle peristaltik dalgalar başlar.
• Bundan başka gastrin, kolesistokinin, insulin ve serotonin de bağırsak hareketlerini uyarıcı hormonlardır.
• Sekretin ve glukogon bağırsak hareketlerini inhibe eder.
• Kişi yemek yediğinde oluşan gastroenterik refleks, ileumdaki peristaltik hareketleri şiddetlendirir ve kimusun ileoçekal valvden geçmesini sağlar.
• İleoçekal Valv
• Bu kapağın görevi kolona girmiş bulunan kimusun geri kaçmasını engellemektir.
• İleoçekal valv, ileumun kolona girişinde bulunan bir sfinkter ve çekuma uzanan çıkıntılardan meydana gelir.
• Bu kapak kolonda basınç artınca hemen kapanır ve geri kaçışı önlerken sfinkter de ileumun kontrollü boşalmasını sağlar.
• İleoçekal Valv
• Yemek yendiğinde oluşan gastroileal refleks ileumdaki peristaltik dalgaları şiddetlendirirken ileoçekal sfinkteri de gevşetir.
• Aynı zamanda mideden salgılanan gastrin hormonu da gastroileal refleksi arttırır.
• Günde 1500 ml kimus kolona geçer.
• İnce Bağırsak Salgıları
• Salgı yapan iki bez bulunur:
• Brunner bezleri
• Liberkühn kriptaları
• Brunner Bezleri
• Bu bezler duodenumda pilor sfinkteri ile Vater ampullası arasında bulunur.
• Muköz salgı (alkali) (bikarbonat içeren) üretir.
• Duodenumu kimusun asiditesinden korumak
• İntestinal enzimlerin aktive olması için alkali ortam yaratmak
• İntestinal duvarların kayganlığını sağlamak
• Uyaranlar:
• Vagus (mide salgıları ile birlikte Brunner bezlerini de uyarır)
• Sekretin
• Mukozanın iritan madde ile uyarılması
• Lieberkühn Kriptaları
• (İntestinal bezler)
• İntestinal sıvı salgılar.
• Tüm ince bağırsak boyunca görülür (enterositler, goblet hücreleri, enteroendokrin hücreler, paneth hücreleri).
• Peptidaz, sukraz, maltaz, laktaz, intestinal lipaz, lizozim vb. sindirim enzimleri, hormonlar, mukus içerir.
• Tripsinojen aktiflenmesi → Tripsin
• pH: 7,5-8
• Salgısı yaklaşık 1800 ml
• Bu sıvılar daha sonra mikrovilluslar tarafından geri emilir. Sıvı sindirim ve emilen için sulu bir ortam yaratır.
• İnce Bağırsak Enzimleri
• Peptidazlar: Peptitleri aminoasitlere parçalar
• Disakkaridazlar: Sukraz, maltaz, izomaltaz, laktaz
• İntestinal lipaz: Nötral yağları gliserol ve yağ asitlerine parçalar.
• Lokal olarak kimusun bağırsağa girmesiyle uyarılan enterik refleks bağırsak salgılarını ve enzimleri uyarır.
• Sekretin ve kolesistokinin ince bağırsak salgılarını uyarır.
• Kolon
• Sıvı ve elektrolitlerin emilimi
• Sindirim artıklarını depo etmek
• Kolonun proksimal bölümleri emilim, distal bölümleri ise depolama görevini üstlenmiştir.
• Kalın bağırsak hareketleri yavaştır ve 2 tür hareket görülür.
• Karıştırıcı hareketler
• İlerletici hareketler
• Karıştırıcı Hareketler
• Bu hareketler, ince bağırsaklardaki segmenter hareketler gibidir.
• Taenia koliler sayesinde kalın bağırsakta haustrasyon adı verilen balon gibi şişmeler oluşur.
• Bu sayede içerik karıştırılır ve bir miktar da anüse doğru hareket ettirilir.
• İlerletici Hareketler
• Bu hareketler de ince bağırsaktaki peristaltik hareketler gibidir.
• Kolonda ilk kütle hareketi sabah kahvaltı ettikten 10-15 dakika sonra görülür.
• Peristaltik hareket genelde transvers kolonun ortasından başlayarak inen kolonda ilerler ve sigmoid kolona gelir.
• Aynı hareket 15-24 saat sonra tekrarlanır.
• İlerletici Hareketler
• Peristaltik hareketler gastrokolik ve duodenokolik reflekslerle başlar.
• Refleksler myenterik pleksus yoluyla kolona yayılır.
• Ancak kolonda, ülseratif kolit gibi irritan durumlarda daimi peristaltik hareket görülür.
• Parasempatik sistemin aşırı uyarılması da peristaltik dalgaları arttırır.
• Kalın Bağırsak Salgıları
• Kalın bağırsakta da lieberkühn kriptaları bulunur. Ancak villus yoktur. Kolonda yalnız muköz salgı vardır. Sindirim enzimi bulunmaz.
• Kolonun herhangi bir bölgesinin irritasyonu o bölgede bol su ve elektrolit salgısına neden olur.
• Kalın bağırsakta meydana gelen emilim, daha az ve önemsizdir. İleoçekal sfinkteri geçerek kalın bağırsağa giren kimusun içindeki vucut için gerekli maddelerin büyük bölümü ince bağırsaklarda emilmiş durumdadır.
• Kalın Bağırsak Emilimi
• Kimusun geri kalan kısmı, su ve elektrolitler, kalın bağırsaktan geri emilir. (çoğunlukla çıkan kolon)
• Elektrolitler kalın bağırsakta aktif olarak emilir.
• Su ise elektrolitleri pasif olarak izler.
• Bir miktar folik asit de kalın bağırsakta emilir.
• Günde 1500 ml kimus ileoçekal sfinkterden geçerek çekuma gelir.
• Sonuç olarak feçeste sadece 100 ml su kalır.
• Feçes İçeriği
• Feçes, 3/4 su, 1/4 katı artıklardan meydana gelir.
• Katı artıkların
– %30 bakteri
– %10-20 yağ
– %10-20 inorganik maddeler
– %2-3 protein
– %30 sindirilmemiş küspe halinde besin artıkları içerir.
• Defekasyon
• Genelde rektum dolu değildir. Bunun nedeni sigmoid kolon ile rektum arasındaki dik açıdır.
• Kolonda oluşan güçlü peristaltik dalga rektumu doldurduğu zaman dışkılama hissi oluşur.
• Rektumda düz kaslardan oluşan iç sfinkter ve çizgili kaslardan meydana gelen dış sfinkter mevcuttur.
• Defekasyon
• Dış sfinkter pudental sinirlerle inerve edilir ve istemli olarak kontrol edilir.
• Dışkılama spinal bir reflekstir ve bu refleks 2 yaşından itibaren istemli olarak kontrol edilebilir.
• Refleks merkezi lumbosakral segmentte yer alır.
• Bu düzeyin üzerinden medulla spinalis kesilirse defekasyon bozulmaz. Bu bölgenin harabiyetinde ise defakasyon bozulur.
• Karbohidrat Sindirimi
• Besinlerle alınan karbohidratlar
– Glikoz + Glikoz = Maltoz
– Glikoz + Galaktoz = Laktoz
– Glikoz + Fruktoz = Sakkaroz (sukroz)
• Bir çok glikozun birleşmesiyle oluşan nişastadır.
• Karbohidrat Sindirimi
• Nişasta ağza alındığı zaman parotis bezinden salgılanan pityalin (amilaz) enzimi karbohidratların sindirimini alfa 1-4 glikozit bağlarını parçalayarak başlatır.
• Yıkım sonucu
– Alfa dekstrinaz
– Maltoz
– Maltotrioz
• Karbohidrat Sindirimi
• Besinler ağızda çok kısa süre kaldığından nişastanın ancak %40’ı maltoza çevrilir.
• Geri kalan karbohidrat sindirimi ise pankreas amilazı tarafında yapılır ve karbohidratlar disakkaritlere kadar parçalanır.
• Karbohidrat Emilimi
• Monosakkaritlerin kolaylaştırılmış difüzyonunda rol alan moleküller glikoz transport proteinleridir (GLUT).
• Glikoz ve galaktoz emilimi Na ile aktif taşınımı ile, Na ko-transport: SGLT1, mekanizması şeklinde olmaktadır.
• Hücre içine giren glikoz bazolateral membrandan kolaylaştırılmış difüzyon (GLUT2) ile ekstrasellüler sıvıya ve oradan da kana geçer.
• Karbohidrat Emilimi
• Eritrositlerden izole edilen ilk taşıyıcıya GLUT1 adı verilmiştir.
• (Bazal glukoz uptake)
• Karaciğer hepatositlerinde, böbrek ve bağırsak epitel hücrelerinin bazolateral membranında ve pankreas beta hücrelerinde GLUT2 taşıyıcı proteini bulunmaktadır.
• (Tüm monosakkaritler için)
• Nöronlarda GLUT3 taşıyıcısı bulunur. (plasenta da var)
• Yağ dokusu ve kaslarda (iskelet ve kalp kası) GLUT4 bulunur ve bunun aktivitesi insülin ile arttırılabilir.
• Karbohidrat Emilimi
• Bağırsak epitel hücrelerinin apikal membranında bulunan GLUT5 bir fruktoz taşıyıcısıdır.
• Fruktoz, bağırsaklardan kolaylaştırılmış difüzyon GLUT5 yoluyla emilir.
• Endoplazmik retikulum membranlarında hücre içi taşıyıcısı olarak GLUT7 bulunmaktadır.
• (İnce ve kalın bağırsak)
• Protein Sindirimi
• Proteinlerin normal bir metabolizma için alınması gerekli miktar erişkinlerde 0,5-0,7 g/gün/kg, çocuklarda 3-4 g/gün/kg olarak hesaplanmıştır.
• Alınan besinler içinde en çok protein içerenler et, balık ve süt ürünleridir.
• Protein Sindirimi
• Proteinlerin %20’si midede sindirilir.
• Proteinlerin kalan kısmı, pankreastan salınan inaktif yapıdaki,
– Tripsinojen
– Kimotripsinojen
– Proelastaz
– Prokarboksipeptidazların aktif formlarına dönüşümü ile aminoasitlere kadar sindirilir.
• Proteinlerin Emilimi
• Proteinlerin çoğu aminoasit olarak absorbe edilir.
• Bununla beraber az miktarda dipeptit ve tripeptit olarak da emilim olur.
• Son dercede az olarak proteinlerde pinositozla absorbe edilebilir.
• Bu şekilde alınan protein beslenme açısında önemsizdir ancak immünolojik açıdan önemlidir.
• Bu proteinler antijen etkisi meydana getirebilir.
• Protein Emilimi
• Aminoasitlerin bağırsak epitel hücrelerine emiliminin bir kısmı monosakkaritlerin taşınmasında olduğu gibi sodyum ko-transport mekanizması ile gerçekleşir.
• Ancak bir kısmı sodyumdan bağımsız olarak kolaylaştırılmış difüzyonla taşınır.
• Yağ Sindirimi
• Besinlerde bulunan lipitlerin sindiriminde görev yapan 4 önemli enzim vardır.
– Besinlerde bulunan lipazlar
– Dilde bulunan ebner bezlerinden salgılanan lingual lipaz
– Midedeki esas hücrelerden salgılanan gastrik lipaz
– Pankreatik lipaz
• Lipitler ve karbohidratların sindiriminden sorumlu olan enzimler aktif yapıda salınırlar.
• Yağ Sindirimi
• Kısa ve orta zincirli trigliseritlerin sindirimi ağızda başlar.
• Sindirimi lingual lipaz başlatır. Lingual lipazın etkisi mide asit ortamında maksimuma çıkar.
• Lingual lipazın diğer bir görevi lipitleri bağırsaktaki sindirime hazırlar.
• Yağ Sindirimi
• Pankreatik lipaz: Trigliseritleri yağ asidleri ve 2-monogliseritlere parçalar.
• Fosfolipaz A2: Membran fosfolipitlerini parçalayarak yağ asidi ile lizofosfolipid meydana getirir. Ayrıca Lesitini de yıkarak yağ asidi ve lizolesitin oluşturur.
• Yağ Emilimi ve Kana Verilmesi
• Miçeller ile epitel membrana taşınan lipitlerin büyük bir çoğunluğu
• Yağ asitleri,
• 2-monogliseritler,
• Kolesterol ve lizolesitin membrandan pasif diffüzyon ile emilirler.
• Su ve Elektrolit Emilimi
• Normal şartlarda bir günde besinlerle alınan (2 l) ve gastrointestinal sekresyonlardan kaynaklanan (7 l) toplam 9 litre su ve iyonların %99’u emilir.
• İnce bağırsakta suyun 7500 ml emilirken kolona geçen 1500 ml suyunda 1400 ml’si emilir ve feçesle sadece 100 ml su kaybı olmaktadır.
• Duodenum su ve elektrolitlere karşı permeabilitenin en yüksek olduğu bölgedir.
• Su ve Elektrolit Emilimi
• Duodenumda kandan lümene doğru net su geçişi olur ve sonuçta hipertonik kimus izotonik özellik kazanır. Jejunum ve ileumda ise net su emilimi meydana gelir.
• Karbohidratların, yağların, aminoasitlerin, peptitlerin ve iyonların emilimi ozmotik gradiyent oluşturarak su emilimini arttırır.
• Sodyum Emilimi
• Günde yaklaşık 25 – 35 g sodyum ince bağırsaklardan emilir.
• Hücre içinde azalan sodyumun yerine diffüzyon ile geçiş.
• Glikoz, aminoasit, klorür, sülfür ile co-transport.
• Sodyumun epitel hücresinden ekstrasellüler sıvıya geçişi ise aktif transport ile olmaktadır.
• Aldosteron bütün enzim ve taşıma mekanizmalarını aktive ederek Na ve su emilimini arttırır.
• Klor Emilimi
• İnce bağırsak proksimalinde klorür emilimi hızlıdır.
• Klorür daima sodyum iyonunu takip eder.
• Potasyum Emilimi
• Potasyum jejunum ve ileumdan bağırsakta su emilimi ile konsantrasyonun artması sonucu lümenden kana difüzyonla emilir.
• Kolonda ise genellikle K+ net bir sekresyonu söz konusudur.
• Kolonda K+ konsantrasyonu 25 mM’dan fazla ise emilim, az ise salgılanma şeklinde mekanizma işler.
• Kalsiyum Emilimi
• Kalsiyum duodenum ve jejunumdan aktif olarak emilir.
• Emilim vücut ihtiyacına göre artar veya azalır.
• Kalsiyumun duodenumdan emiliminde parathormon ve D vitamini etkin rol oynar ve kalsiyum emilimini artırır.
• Demir Emilimi
• Demir ince bağırsaklardan aktif olarak emilir. İki değerlikli demirin üç değerlikli olana göre emilimi daha kolaydır.
• Demiri indirgenmiş durumda tutan C vitamini demir emilimini kolaylaştırır.
• Midede bulunan asit, proteinlerin yapısında bulunan demiri serbetleştirerek (Fe2+) emilimini sağlar.
• Asit salgısı yetersiz olan hastalarda demir emilimi bozuktur.
• Demir Emilimi
• Günlük alınan 15 mg demirin yaklaşık %12’si, demir yetmezliği durumunda ise %25’i emilir.
• Enterositlere giren demir taşıyıcı proteinlerle kompleks yaparak bazolateral membrana taşınır.
• Enterositlerdeki demir aktif transpotla kana verilerek transferine bağlanır ve portal dolaşımla karaciğere taşınır.
• Bölgesel Emilim Alanları
• Ağızda emilim: Trinitin, morfin, kokain, steroid hormonlar ve siyanür gibi maddeler ağız mukozasında emilir.
• Mideden emilim: Su, alkol, asetil salisilik asit, sodyum klor ve iyot mideden emilebilir.
• Duodenum: Monosakkaritler, yağ asitleri, gliserol, A ve D vitaminleri.
• Jejunum: Monosakkaritler, yağ asitleri, aminoasitler, suda eriyen vitaminler
• İleum: Vitamin B12, safra tuzları ve suda eriyen vitaminler, aminoasitler bu bölgeden emilir.
• Karaciğer
• Karaciğer lobüllerinde toplam kan 0,5 – 1 l
• Karaciğer
• Yetişkin bir insanda karaciğer toplam vücut ağırlığının %2-3’ünü oluşturur.
• Karaciğerden geçen kan dakikada 1400-1500 ml olup, dolaşımdaki kanın %25-30’u kadardır.
• Organdan geçen kanın; 300-400 ml’si hepatik arterden, 1100 ml kadarı vena portadan gelir.
• Karaciğerin Metabolik Fonksiyonları
• Sentez
• Yıkım
• Dönüşüm
• Etkinleştirme
• Etkisizleştirme
• Karaciğer ve Karbohidrat Metabolizması
• Karaciğer kan glikozunun normal sınırlarda kalmasında önemli rol oynar (80-120 mg/dl).
• Buna glikoz tamponlama görevi denir. Yani kanda glikoz fazlayken, glikozun glikojen şeklinde depolanmasını sağlar.
• Glikoz konsantrasyonunun düşmesi durumunda ise depo glikojenini glikoza çevirir.
• Karaciğer ve Karbohidrat Metabolizması
• Karaciğer, kan glikoz konsontrasyonu düşük olduğunda glikoneogenez ile de kan şekerini normale çevirmeye çalışır.
• (Glikoneogenez: Lipit ve aminoasitlerden glikoz elde edilmesi)
• Ayrıca galaktoz ve fruktozun glikoza çevrilmesi yoluyla da kan glikozu düzenlenir.
• Karaciğer ve Lipit Metabolizması
• Yağlar, gliserol ve yağ asitlerine yıkıldıktan sonra yağ asitleri tüm vücutta olduğu gibi karaciğerde de çok daha hızlı olarak oksidasyona uğrar.
• Böylece enerji üretimi için sitrik asit döngüsüne girecek olan Asetil CoA oluşur.
• Asetil CoA’dan da sitrik asit döngüsünde enerji sağlanır.
• Karaciğer ve Lipit Metabolizması
• Karbohidrat ve proteinlerden yağ sentezi
• Kolesterol sentezi (membran yapımında ve birçok hormon vb. madde sentezinde önemli,
• % 80’i sofra tuzlarına çevrilir, % 20 si vücutta kullanılır.
• Lipoprotein sentezi: LDL, HDL, VLDL
• Fosfolipid sentezi (lesitin, sefalin, sfingomyelin)
• Hücre yapı elemanlarının (myelin kılıf, membran vs.) oluşumuna katılır .
• Karaciğer ve Protein Metabolizması
• Aminoasitlerin deaminasyonu (amino grubunun ayrılması) karaciğerde gerçekleştirilir.
• Deaminasyon sırasında karaciğerde oluşan NH3 üreye dönüştürülerek kandan uzaklaştırılır. Üre vücut sıvılarına geçer ve böbreklerden atılır.
• Karaciğer yetmezliğinde NH3 brikir ve beyinde toksik etki ile hepatik komaya neden olur (hepatik ensefalopati).
• Karaciğer ve Protein Metabolizması
• Plazma proteinleri sentezi karaciğerde yapılır (albumin, globulin, fibrinojen)
• Non esansiyel aminoasitler karaciğerde setezlenir.
• Sentez transaminasyon olayı olup “aminotrasferazlarla” yürütülür.
• Bu enzimler pridoksin (Vit – B6) deriveleridir.
• Yokluğunda aminoasit sentezi bozulur.
• Karaciğerin Depo Fonksiyonu
• Vücutta demirin büyük kısmı ferritin şeklinde karaciğerde depolanır.
– Vücut sıvılarında Fe artınca apoferritinle birleşerek ferritin meydana gelir.
– Fe azaldığı zaman ferritinden Fe serbestleşir. Bu olaya apoferritin-ferritin sisteminin kan demirini tamponlama işlevi denir.
• Karaciğerde yağda eriyen A, D, E, K ve B12 vitamini depo edilir.
– Vit A ve Vit B12 deposu 1 yıl yeterlidir.
– Vit D deposu ise 3-4 ay yeter.
• Karaciğerin Atılım Fonksiyonu
• Birçok ilacın veya kimyasal maddenin atılımı karaciğer yoluyla olur.
• Antibiyotikler (penisilin, sulfonamid, eritromisin, ampisilin vb)
• Tüm steroid hormonlar (östrojen, aldesteron, kortizol vb) ve T4 karaciğerde etkisizleştirilir ve atılır.
• Ca vücuttan karaciğer yolu ile atılır (önce safraya sekrete edilir sonra feçes ile atılır).
• Adrenalin ve noradrenalin karaciğerde oksidasyona uğratılarak inaktive edilerek atılır.
• Karaciğerin Koagülasyondaki Rolü
• Kanda kaogulasyon işleminde görev yapan maddelerin çoğu karaciğerde yapılır. Bu maddeler
• Fibrinojen (faktör I)
• Protrombin (faktör II)
• Akseleratör globulin (faktör V)
• Faktör VII, IX ve X
• Pıhtılaşma faktörlerinden, II, VII, IX, X oluşumundaki metabolik olaylar K vitaminini gerektirir. K vitamini eksikliğinde kan pıhtılaşması bozulur.
• Karaciğer ve İmmün Sistem
• Karaciğer RES sistemin bir parçasıdır.
• Kanlanması çok olduğundan karaciğer makrofajları olan kupffer hücreleri kandaki mikroorganizmaları sinuzoidler içinde temizler.
• Karaciğer ve Kan Depolama
• Vücut kanının %10’unu karaciğer depolar. CVP yükselirse bu %20’lere çıkabilir.
• Normal şartlarda depolanan 500 ml kan dolaşıma ekstra kan sağlar veya kan miktarı arttığında dolaşımdan kanı alır depolar (büyük venöz depo).
• Safra Sekresyonu ve Safranın Fonksiyonları
• Karaciğerden günde yaklaşık 500-1000 ml safra salgısı yapılır. Safranın içeriğinde şunlar vardır.
• Safra tuzları %0,7
• Bilirubin %0,2
• Kolesterol %0,1
• Lesitin %0,5
• İnorganik tuzlar %0,7
• Yağ asitler %0,15
• Su %98
• Safra Salgılanması
• Safra hepatositlerden salgılandıktan sonra duodenuma geçtiği gibi, ihtiyaç duyuluncaya kadar safra kesesinde de depolanabilir.
• Besin alınımından sonra duodenum mukozasından salınan kolesistokinin (CCK) safra kesesinde kasılma ve oddi sfinkterinde gevşemeye neden olur.
• Safra kesesi vagus yoluyla da uyarılarak salgısını arttırabilir.
• Gastrinin de, kolesistokinine oranla daha zayıf olmakla birlikte, uyarıcı etkisi vardır.
• Safra Salgılanması
• Safra asitleri karaciğerde kolesterolden sentezlenir.
• İki primer safra asidi kolik asit ve kenodeoksikolik asittir.
• Kolonda bakteriler kolik asiti, deoksikolik asite ve kenodeoksikolik asiti de litokolik asite dönüşerek sekonder safra asitlerini oluşturur.
• Kolesterolden zengin diyet alan kişilerde safra kesesinde kolesterol kaynaklı taşlar oluşabilir (kolelitiazis).
• Safra Fonksiyonları
• Safra sisteminin iki önemli görevi vardır.
– Yağların sindiriminin ve emiliminin kolaylaştırılmasında etkilidir.
Safra tuzları yağların ince bağırsaklarda emilimi için emülsiyon haline dönüşümünü sağlarlar.
Ayrıca yağ sindiriminin son ürünlerinin bağırsak mukozasından taşınma ve emilimine yardım ederler.
– Önemli metabolik yıkım ürünlerinin atılması safra ile gerçekleşir.
Özellikle eritrositlerin yıkılması sonucu hemoglobinin metaboliti olan bilirubin safra yolu ile atılır.
• Safra Tuzlarının Enterohepatik Sirkülasyonu
• Kolesterolden sentezlenir.
• Plazma konsantrasyonu arttıkça salgısı da artar.
• Safra tuzlarının, bağırsaklara geçtikten sonra, yaklaşık %90-95’i geri emilir. %5-10’u ise kolondan atılır.
• Bu emilim jejunum başlangıcından difüzyon ile distal ileumda ise aktif transport ile olur.
• Besin Alımını Düzenleyen Sinirsel Merkezler
• Lateral hipotalamus çekirdekleri (açlık merkezi)
• Bu merkezin uyarılması hiperfajiye neden olur.
• (Harabiyetinde kaşeksi)
• Hipotalamusun ventromediyal çekirdekleri (tokluk merkezi)
• Uyarılması afaji oluşturur.
• (Harabiyetinde obezite)
• Besin Alımını Düzenleyen Sinirsel Merkezler
• Beslenmenin üst kontrol merkezleri amigdala ve prefrontal kortekstir.
• Amigdalanın iki taraflı harabiyetine bağlı en önemli etki yiyecek seçiminin psişik körlüğüdür.
• Bu durumda kişi yediği besinin tipi ve kalitesinin iştahla kontrolünü kaybeder.
• Kısa Süreli Düzenleme
• Gastrointestinal dolgunluk mide ve duodenum gerildiğinde inhibitör sinyaller vagus yolu ile beslenme merkezini inhibe eder. Sonuçta iştah azalır.
• Kolesistokinin, glukagon ve insulin beyinde beslenme merkezleri üzerinde güçlü ve direkt inhibe edici etkisi vardır.
• Ağızdan önemli miktarda besin geçtikten sonra açlık derecesi azalır (oral reseptörler)
• Uzun Süreli Düzenleme
• Kan glikoz konsantrasyonundaki artma hipotalamusun ventro mediyal çekirdeği (tokluk merkezi) glikoreseptör nöronlarını uyarır ve sonuçta tokluk oluşur.
• Diğer taraftan kan glikoz konsantrasyonundaki artma açlık merkezindeki (lateral hipotalamus) glikoreseptör nöronların ateşleme hızını azaltır. Acıkmanın inhibisyonu gerçekleşir.
• Uzun Süreli Düzenleme
• Enerji regülasyonu ile olmaktadır.
• Kan glikoz konsantrasyonunda azalma acıkmaya neden olmaktadır. Buna glikostatik teori adı verilir.
• Düzenleyici Mekanizmaların Önemi
• Uzun süreli düzenleyici sistem, dokularda sabit bir besin deposunun tutulmasını sağlayarak bunun aşırı azalıp artmasını önler.
• Kısa süreli düzenleyici sistem, kişinin her öğünde az miktarda yemesini sağlar ve sindirim, emilim ve depolama mekanizmalarının optimal hızda çalışmasını sağlar.
• GÖRME OPTİĞİ
•
• Işık ışınları
• Hava: 300.000 km/sn
• Saydam bir cismin kırma indeksi=
havadaki hız / cismin içindeki hız
• Havanın kırma indeksi=1
• İki ortam arasındaki kırılma derecesi (refraksiyon):
– İki saydam ortamın kırma indekslerinin oranına
– Işınların geçiş yüzeyi ile yaptığı açıya bağlı olarak artar.
• Kırma İlkelerinin Merceklere Uygulanması:
• Dış bükey (Konveks) Mercekler Işık Işınlarını Odaklar:
• İç bükey (Konkav) Mercekler Işık Işınlarını Iraksarlar:
• Silindirik Mercekler Işık Işınlarını Sadece Bir Düzlemde Bükerler- Küresel Merceklerle Karşılaştırma
• Bir Merceğin Odak Uzunluğu
• Dış bükey bir merceğin paralel ışınları topladığı ortak noktanın merceğe olan uzaklığı: merceğin odak uzunluğu
• Merceğin Kırma Gücünün Ölçülmesi
• Bir mercek ışık ışınlarını ne kadar çok bükülmeye uğratıyorsa ‘kırma gücü’ o kadar fazladır (DİYOPTRİ)
• 1 Diyoptri (D) = 1 m / odak uzaklığı
• Paralel ışık ışınlarını 1 metre ötede odaklayan bir dış bükey (konveks) küresel merceğin kırma gücü +1 D’dir,
• İç bükey (konkav) bir mercek ışık ışınlarını konveks merceğin yakınsadığı ölçüde ıraksıyor ise bu merceğin gücü -1 D olarak ifade edilir.
• Silindirik merceklerin kırma güçleri de küresel merceklerinkiyle aynıdır.
• Göz optik olarak sıradan bir fotoğraf makinesi ile eşdeğerdir.
– Değişebilen açıklık: pupilla
– Filme karşılık: retina
• Işığın gözde izlediği yol:
– Kornea (en yüksek kırma gücü)
– Aköz humor
– Mercek
– Vitröz humor
– Retina
• Kırma gücünün 2/3; korneanın ön yüzü
1/3; mercek
• Her iki tarafında sıvılarla çevrelenmiş olan merceğin toplam kırma gücü sadece 20 diyoptri civarındadır.
• Genç bir kişide göz merceği; esnek ve protein yapıda saydam bir sıvı ile dolu olan güçlü elastik bir kapsülden oluşur.
• Mercek, kapsülü üzerine hiçbir gerim uygulanmadan gevşek bir konumdayken küresel biçimdedir.
• Akomodasyon Parasempatik Sinirler Tarafından Kontrol Edilir
• Aferenti 2
• Eferenti 3
• Parasempatik sistem;
– Yakına bakınca silyer kasın kasılması
– Mercek ligamentlerin gevşemesi
– Mercek daha kalın hale gelir, küreselleşir, kırma gücü artar
• Bu sayede zayıf kırma gücü alanındaki daha yakın nesnelere de odaklanılabilir.
• Sempatik uyarı silyer kasın gevşemesinde ilave bir etkiye sahiptir
• Ancak bu etki çok zayıftır
• Normal akomodasyon mekanizmasında hemen hiç rolü yoktur.
• Presbiyopi:
Merceğin akomodasyonu yapamaması
• Yaşlılıkla birlikte;
– Mercek proteinleri denatüre olur
– Mercek genişler ve esnekliği azalır.
• Pupilla Çapı
• İrisin en önemli işlevi;
– Karanlıkta göze giren ışık miktarını artırmak, gün ışığında ise azaltmaktır.
– Aferenet 2, eferent 3
– Optik sinir, optik kiazma , optik trakt, corp, gen. Lateral, nuc. Prec. Olivaris, edinger westphal nuk, parasemp presinapt lif, m. Sfinkter pupilla, miyozis/mid.
– Göze giren ışığın miktarı pupillanın alanı ve/veya çapının karesi ile orantılı.
• Pupilla çapı 1,5 mm- 8 mm
• Göze giren ışık 30 kat değişebilir
• -KIRMA KUSURLARI-
Emetropi (Normal Görüş):
• Paralel ışık ışınları silyer kas gevşek iken retinada odaklanır.
• Uzak nesneleri net olarak görür.
• Daha yakındaki nesneyi görmek için silyer kas kasılarak akomodasyonu sağlar.
Hipermetropi (uzak görüşlülük):
• Göz küresinin kısa olması/ mercek sisteminin çok zayıf olması
• Paralel ışık ışınları mercek sistemi tarafından yeteri kadar bükülemez.
• Bunun için; silyer kas kasılmalı ve mercek gücünü artırmalı.
Akomodasyon ile uzak nesneleri odaklayabilir
• Dış bükey mercek
Miyopi (yakın görüşlülük):
• Göz küresinin uzaması/ merceğin çok fazla kırma gücü
• Silyer kas tamamen gevşek iken uzak nesnelerden gelen ışık ışınları retinanın önünde odaklanır.
• Silyer kas gevşek iken; kırma gücünü azaltacak mekanizması yok.
• İçbükey mercek
Astigmatizma:
• Kornea eğriliğinin bir düzlemde çok daha fazla olması sonucu
• Gözün görüntüyü bir düzlemde odaklarken, buna dik olan düzlemde farklı bir uzaklıkta odakladığı kırma kusuru.
• Astigmatizmi düzeltmek için kullanılan yöntem; astigmatik gözün iki düzleminden birindeki odaklanmayı düzelten küresel bir merceğin kullanılmasıdır.
• Kontakt lens kullanımı
• Gözyaşı tabakası ve kırma indeksi
• Kontakt lens normalde korneanın ön yüzünde oluşan kırılmayı neredeyse tümüyle etkisiz hale getirir.
• Kontakt lensin dış yüzeyi korneanın kırıcılığının yerine geçmiş olur.
• Kontakt lensin diğer avantajları;
– Göz ile birlikte dönerek camların sağladığından daha geniş bir net görüş alanı sağlar
– Kişinin gördüğü nesnelerin boyutunu çok fazla değiştirmez.
Katarakt:
• Bazı mercek liflerinin içindeki proteinler denatüre olur.
• Bu proteinler daha sonra koagüle olarak normal saydam protein liflerinin yerinde opak alanlar oluştururlar.
• İleri boyutlarda, mercek cerrahi olarak çıkarılır
• Dış bükey mercek
• Görme Keskinliği
• Fovea: retinada görmenin en iyi olduğu, merkez kısmı
• Foveadaki koni hücrelerinin çapı 1,5 µm
• Işık noktasının alanı; parlak merkez + gölgeli kenar
• Normal göz, birbiri ile max 2 µm uzaklıktaki noktayı ayırt edebilir (koni hücresinin genişliği kadar)
• GÖZİÇİ SIVILAR
• Göz küresinin şişkin durumda kalmasını sağlamak için gerekli basınç; göz içi sıvı ile oluşturulur.
• Aköz humör
• Vitröz humör
• Aköz Humörün Gözden Dışarı Akımı
1-Aköz humör
2-Pupilla aracılığıyla ön kamaraya
3-Merceğin önü
4-Trabekül
5-Schlemm kanalı; tüm gözün etrafında devam eden çember şeklinde, ince duvarlı bir ven.
6-Aköz venler
• Göziçi Basınç
• Ort. 15 mmHg (±2 mmHg)
• Basıncı sağlayan; aköz humörün schlemm kanalına akışı sırasında karşılaştığı direnç.
• Sıvının schlemm kanalına aktığı yolda trabeküllerin oluşturduğu ağ tarafından
• Glokom:
– 60-70 mmHg
– Körlük
– Basınç arttıkça optik sinirlere bası uygular
– Tedavi: aköz humör sekresyonunu azaltan veya emilimini artıran göz damlaları
• RETİNANIN RESEPTÖR VE SİNİRSEL İŞLEVİ
• Retina;
– Renkli görmeden sorumlu koni hücreleri
– Siyah-beyaz görme ve karanlıkta görmeden sorumlu basil hücreleri
• Koni veya basil hücrelerinden biri uyarıldığında;
1. Sinyaller retinanın arkasındaki nöron tabakasına
2. Buradan optik sinirlere ve serebral kortekse iletilir.
• Retina tabakaları
1.Pigment tabakası
2.Basil ve koni hücreleri tabakası
3.Dış çekirdek tabakası
4.Dış pleksiform tabaka
5.İç çekirdek tabaka
6.İç pleksiform tabaka
7.Gangliyon tabakası
8.Optik sinir lifleri tabakası
9.İç sınırlayıcı zar
• Retinanın pigment tabakası
• Siyah renkli melanin pigmenti göz küresindeki ışığın yansımasını engeller.
• Melanin olmasaydı; ışık ışınları göz küresi içinde her yönde yansıyarak retinanın dağınık şekilde aydınlanmasına neden olur.
• Pigment tabakasında A vitamini bulunur.
– Basil ve konilerin dış segmentinde de bulunur.
– Işığa duyarlı kimyasalların önemli bir yapıtaşıdır.
• Retinanın kanlanması
• Retinanın iç tabakalarının kanlanması: retina arterleri
• İç tabakalar gözün diğer kısımlarından bağımsız olarak kendi kan desteğine sahiptir.
• Retinanın dış tabakalarının kanlanması: koroid kan damarları
• Optik disk-Kör nokta
• Görme keskinliği
• Nesnelerin ayrıntılarının ve sınırlarının algılanma derecesidir.
• İki çizginin iki ayrı çizgi olarak algılanabildiği en kısa mesafe olarak tanımlanır.
• Foveada koni fazla;
• Fovea görme keskinliğinin en fazla olduğu yer.
• GÖRMENİN FOTOKİMYASI
• Basillerde ışığa duyarlı kimyasal madde; rodopsin
• Konilerde ; renk pigmentleri
• Gece körlüğü
• Nedeni; A vitamini eksikliği
• Retinal ve rodopsin
• Gece ışığı uygun görme için çok yetersiz.
• Basillerin Uyarılması
• Karanlıkta; basillerin dış segmentinde cGMP kapılı Na+ kanalları açık
• İç segmentte Na-K ATPaz aktiftir ve denge korunur. (iç segmentten dış segmente Na çıkışı olur) (mem. Pot. -40 mv)
• Işık varlığında; rodopsin parçalanır
• Metarodopsin II oluşur
• cGMP kapılı Na kanalları kapanır
• İçeri Na girişi azalır
• Dışarı Na çıkışı devam eder
• (hiperpolarizasyon= reseptör pot.)
• Basiller; tek bir ışık fotonunun etkisini büyüterek milyonlarca Na+ iyonunun hareketini engeller.
• Bu sayede karanlık koşullara aşırı duyarlılık gösterir.
• Karanlık- Aydınlık Uyumu
• Kişi uzun süre parlak ışıkta kalırsa;
– Basil ve konilerde fotokimyasal madde, retinal ve fotopsine indirgenecek
– Retinal—-> A vitamine dönüşür
– Işığa duyarlı kimyasal miktarı azalır. (aydınlık uyumu)
Ör. Aydınlıktan karanlığa, karanlıktan aydınlığa geçiş
• Pupilla boyutunun değişmesi
• Saatler boyunca parlak ışığa maruz kalmış kişi karanlık ortama girince;
• KONİLERDE RENKLİ GÖRMENİN FOTOKİMYASI
• Konilerde renge duyarlı pigmentler; retinal + fotopsin (opsin)
• Her bir farklı koni tipinde üç renk pigmentinden sadece biri vardır;
– Maviye duyarlı pigment (445 nm)
– Yeşile duyarlı pigment (535 nm)
– Kırmızıya duyarlı pigment (570 nm)
• RENKLİ GÖRME
• 580 nm, turuncu renk; (99:42:0)
– kırmızı konileri %99 + yeşil konileri %42 (mavi koniler -)
– 450 nm, mavi renk; (0:0:97)
– Mavi koniler %97 (kırmızı ve yeşil koniler -)
• Renk körlüğü (daltonizm)
• Renk algılayan konilerden bir grubunun olmaması durumunda kişi bazı renkleri diğerlerinden ayıramaz.
• Ör. 525-675 nm dalga boyları arasındaki yeşil, sarı, kırmızı, turuncu renkleri kırmızı ve yeşil koniler sayesinde ayırt eder.
• Kırmızı-yeşil renk körlüğü;
– Erkeklerde görülür
– Genetik bozukluktur
– Anneden oğula taşınır (X kr)
• GÖRMENİN MERKEZİ NÖROFİZYOLOJİSİ
• GÖRME YOLLARI-I
• Görsel sinir uyarıları optik sinirler aracılığıyla retinayı terk eder.
1. İki retinanın nazal yarısından gelen lifler optik kiyazmada çaprazlaşır.
2. Genikulokalkarin traktus
3. Oksipital lob
• Görme Yolları-II
Görme lifleri ayrıca:
1. Hipotalamusun suprakiyazmatik nükleusuna: Sirkadien ritmin kontrolü için,
2. Pretektal nükluslara: Gözün odaklanmasını sağlayan refleks hareketleri ve pupillanın ışık refleksini sağlamak için
3. Süperior kollikulusa: İki gözün hızlı lineer hareketlerini sağlamak için
4. Vücudun bazı davranışsal işlevlerinin kontrolü için yardım etmek üzere Talamusun ventral lateral genikulat nükleusuna ve beyni çevreleyen bazal bölgelere ulaşır
• OPTİK YOLLARDAKİ LEZYONLAR
• Her retinanın nazal yarısından gelen lifler optik kiyazmada çaprazlaşır.
• Optik demetlerdeki liflerin yarısı bir göze ait retinanın temporal yarısından, diğer yarısı öteki gözün nazal yarısından gelir.
• Optik kiyazma hasarı
• Optik traktus hasarı
• Görme Alanı Kaybı
• GÖRME KORTEKSİ
Primer görme korteksi: (17)
• Makula ile fovea aynı yerde temsil edilir
Sekonder görme korteksi (görsel asosiyasyon alanları)
• Brodmann’ın 18.alanı
• Görsel anlamların analizi
• Görme Korteksi Tabakaları
• Primer Görme Korteksi Kaybolursa Ne Olur?
• Görme kaybı
• Buna rağmen yapılan psikolojik çalışmalar böyle kişilerin :
Işık şiddetindeki değişimlere,
Görsel sahnedeki hareketlere ve
Bazı kaba görsel şekillere
bilinçaltı reaksiyon verdiklerini göstermiştir.
Buna
Gözlerin döndürülmesi,
Başın çevrilmesi ve
Kaçınma gibi reaksiyonlar dahildir.
• Bu olaylara, optik traktustan süperiyor kollikulusa ve görme sisteminin diğer bölümlerine geçen sinir yollarının yol açtığı kabul edilmektedir.
• GÖZ HAREKETLERİ VE KONTROLLERİ
• Medyal ve lateral rektuslar
• Süperiyor ve inferiyor rektuslar
• Süperiyor ve inferiyor oblikler
• Gözlerin Fiksasyon Hareketi
1. İstemli fiksasyon mekanizması premotor korteks bölgesi
2. İstem-dışı fiksasyon mekanizması: cisim üzerine kilitlenme;
Dikkat edilen nesnenin, foveayı terk etmesini önleyen bir sistemdir.
• Gözlerin normalde sürekli, fakat pek fark edilmeyen 3 tip hareketi vardır:
1. Göz kaslarında motor ünitelerin ardışık kasılması ile oluşan sürekli bir tremor
2. Göz kürelerinin bir yönde veya diğer yönde yavaş kayması
3. İstem dışı fiksasyon mekanizması tarafından kontrol edilen ani sıçrama hareketi
Ör: araba, kitap okuma
• İki gözden gelen görsel resimlerin birleştirilmesi
• Daha iyi anlamlandırma için, iki gözdeki görsel resimler iki retinanın karşılıklı noktalarında birleşirler.
• Görme korteksi birleşmede önemli rol alır.
• Korteksteki nöronlar arasında etkileşimler meydana gelir,
• İki görsel resim tam uyum içinde değilse özel nöronlarda interferans uyarılmasına yol açar.
• Birleşmenin tekrar sağlanabilmesi için okülamator aygıta sinyal gönderilir
• Gözlerin konverjans/diverjans veya rotasyonuna yol açar.
• Şaşılık ( strabismus)
• Gözlerin bir ya da daha fazla koordinatta (yatay, dikey ya da rotasyonel) birleşme eksikliği.
1. Yatay şaşılık
2. Torsiyonel şaşılık
3. Dikey şaşılık
• Sebebi: genellikle görme sisteminin birleşme mekanizmasının anormal ayarı
• Fiksasyon
• Pupilla Işık Refleksi
• Işık
– Göz pupillası büzülür (miyozis, direkt ışık refleksi).
– Diğer gözün pupillası da büzülür (indirekt ışık refleksi).
• Pupilla refleksini başlatan uyarıları taşıyan optik sinir lifleri lateral genikulat cisimlerin yakınında optik sinirlerden ayrılır.
• Her iki tarafta kollikulus süperiorün dalı yoluyla orta beyine girerek pretektal çekirdekte sonlanır.
• İkinci sıra nöronlar pretektal çekirdeklerden hem aynı taraftaki hem de karşı taraftaki Edinger Westphal çekirdeğine (EWÇ) uzanır.
• Üçüncü sıra nöronlar EWÇ den okulomotor silyer gangliyona ulaşır
• Dördüncü sıra nöronlar silyer gangliyondan silyer cisme ulaşarak refleksi başlatır
• Horner sendromu
• Göze giden sempatik sinirlerin kesintiye uğraması
• Ortaya çıkan etkiler;
1. Pupilla sürekli olarak diğer göze oranla küçülmüş çapta kalır.
2. Üst göz kapağı düşer. (sempatik sistem kapak içine gömülü düz kası kasar ve açık halde)
3. Yüzün ve başın ilgili tarafındaki kan damarları sürekli dilate olurlar.
4. Etkilenen tarafta terleme olmaz.
• Görme uyarılarının aktive ettiği beyin alanları?
– Oksipital lob
– İnferior temporal korteks
– Posteroinferior pariyetal korteks
– Frontal lobun bazı kısımları
– Amigdala
• Aktive olan subkortikal yapılar?
– Lateral genikulat çekirdek
– Süperior kollikulus
– Kaudat nükleus
– Putamen
Hücre
Pasif Transport
Kolaylaştırılmış Difüzyon
Primer Aktif Transport
Sekonder Aktif Transport
Ozmoz
Endositoz-Eksositoz
İŞİTME FİZYOLOJİSİ
Aurikulanın topladığı ses enerjisinin kulağın çeşitli bölümlerinde değişikliğe uğradıktan sonra aksiyon potansiyelleri halinde beyine gönderilip burada ses halinde algılanmasına İŞİTME denir.
İşitmenin meydana gelebilmesi için
ses kaynağı,
ses dalgalarını ileten bir ortam ve
bunları algılayan reseptör organ, kulak, gereklidir.
Kemik ve Hava İletimi
SES, bir enerji kaynağından yayılan titreşimlerin etkisi sonucu gaz, sıvı ve katı ortamlarda moleküllerin sıkışıp gevşemesi ile ortaya çıkan enerji.
Bu sıkışma ve gevşemeler ortamda yayılarak ses dalgalarını oluşturur.
Ses dalgaların amplitüdü: sesin şiddetini (dB)
Bir sn.’deki titreşim sayısı: sesin frekansını (Hz)
Normal bir insan kulağı 20-20.000 Hz arası sesleri işitebilecek kapasitededir.
Fısıltı sesi…………………….20-25 dB
Konuşma sesi………………50-70 dB
Yüksek sesle bağırma……70-85 dB
Trafik gürültüsü…………….90-100 dB
İşitme ve denge gibi iki duyu modalitesinin reseptörleri kulağa yerleşmiştir
Dış kulak, orta kulak ve iç kulağın kohleası işitme ile ilgili iken
İç kulaktaki yarım daire kanalları, utrikulus ve sakkulus ise denge ile ilgilidir
Kulak anatomik olarak üç temel kısımdan oluşmuştur
Dış kulak
Orta kulak
Malleus
İncus
Stapes
İç kulak
Kohlea
Semisirküler kanallar
Dış kulak ses dalgalarını toplayıp orta kulağa,
Orta kulak aldığı ses dalgalarının enerjisini değiştirerek sıkıştırılmış dalgalar şeklinde iç kulağa iletmekten sorumludur.
İç kulak ise aldığı bu ses dalgalarını sinir sinyallerine dönüştürerek beyne gönderir ve beyinde sesin algılanıp yorumlanması gerçekleşir.
DIŞ KULAK
Dış ortamdan gelen ses dalgalarının karşılaştığı ilk yapı kulak kepçesidir.
Kulak kepçesi huni şeklindedir, ses dalgalarını toplayarak kulak zarını titreştirir.
Sesin aktarımı esnasında, kulak kanalı ve kulak kepçesinin yapısından dolayı,özellikle 3000 Hz frekansındaki sesler, şiddetleri artırılarak orta kulağa gönderilir
ORTA KULAK
Malleus
İncus
Stapes
İÇ KULAK
İç kulak, denge ile ilişkili olan vestibüler sistem ve işitme merkezi olan kohlear sistemi içeren bir bölgedir.
Mekanik hareket enerjisi halinde oval pencereye iletilen ses dalgaları; kohleada hidrolik enerjiye ve daha sonra tüy hücreleri tarafından biyoelektrokimyasal enerjiye dönüştürülür
Kohlea;
Yan yana yerleşmiş 3 tüpten oluşur
1. Skala vestibuli (perilenf var, Na’dan zengin) Reissner zar (vestibüler zar)
2. Skala media (endolenf var, K’dan zengin) Baziler zar
3. Skala timpani (perilenf var, Na’dan zengin)
Baziler zarda: elektromekanik duyarlı Korti organı (reseptör)
Korti organında tüy hücreleri (duysal reseptör) var.
Korti organı;
Korti organı bazal membran üzerine yerleşmiş ve işitme reseptörleri olan tüy hücrelerini içeren bir yapıdır
Kohlea, apeksten tabana doğru uzanmasının bir sonucu olarak spiral bir şekil gösterir
%90……………….iç tüylü hücreler
%10…………….dış tüylü hücreler
İşitme sinir liflerinin yaklaşık %90’ı iç tüy hücreleri tarafından uyarılır.
İç tüy hücreler tamamen işlev görse de, dış tüy hücrelerin hasarı işitme kaybına yol açar.
O halde dış tüy hücreler bir şekilde iç tüy hücrelerinin farklı ses tonlarına duyarlılığını denetler.
Her bir tüy hücresinin üzerinde 30-100 kadar sterosilya bulunur.
Baziler zarın titreşmesi birbirlerine tutunmuş olan silyaların bir yöne eğilmesine neden olur.
Bu eğilme hareketiyle tüylerin tektoryal membrana sürtünmesi tüy hücresinde 200-300 adet katyon iletici kanalın açılmasını sağlar ve yüksek K+ konsantrasyonu içeren endolenf sıvısında tüy hücrelerine doğru (+) yüklü K+ iyonları akar.
Bu pozitif yük tüy hücresinin depolarizasyonuna neden olur.
Depolarizasyon esnasında sinapslara hızla etki yapan bir nörotransmitter Glutamat!
Baziler zarın aşağı doğru hareketi ile silyalar zıt yönde bükülür ve hücre repolarize olur.
Tüy hücrelerinin tabanında sinaps yapmış olan sinir liflerini uyarır
Böylece tüy hücreleri mekanik enerjiyi nöral sinyallere dönüştürürler
Afferent ve Efferent Sinirlerin İşitmedeki Önemi
Tüy hücrelerinden bilgiyi alıp bunu beyne götüren sinirlere afferent sinirler denirken, beyinden aldıkları bilgiyi tüy hücrelerine getiren sinirlere efferent sinirler denir.
Efferent sinirler aldıkları ses uyaranının büyüklüğüne göre afferent sinirler üzerinde inhibitor etki göstererek, iç kulak duyu hücrelerinin uyarılmalarını azaltabilirler.
Bu da korti organının ses algılama miktarını ihtiyaca göre düzenlemeyi sağlar.
Sesin yüksekliği (amplitüdü) nasıl saptanır?
1. Ses giderek yükselirken baziler zar ile tüy hücrelerinin titreşim genliği de artar. Böylece tüy hücreleri sinir hücrelerini daha hızlı uyarır.
2. Titreşim genliği artarken, daha fazla tüy hücreleri uyarılır ve uyarılar uzamsal birikir. Yani birkaç sinir lifi yerine çok sayıda sinir lifi iletime dahil olur.
3. Baziler zardaki titreşim yüksek bir şiddete ulaşıncaya kadar dış tüy hücreleri uyarılmamış halde kalır. Bu hücrelerinin uyarılması sinir sistemine sesin yüksek olduğunu gösterir.
İskelet kasI fİzyolojİsİ
İskelet kası yapısı
Kas dokusunun 4 önemli fizyolojik görevi vardır.
Kasılabilme
Uyarılabilme
Uzatılabilme
Elastikiyet
İskelet kasının yapısı
Çizgili kas yada istemli kas da denir.
İskelet kasının yapı taşı kas lifi denen hücrelerdir.
KAS TONUSU
Kaslar bağ doku kılıflarla sarılmıştır :
Endomisyum
Perimisyum
Epimisyum
İskelet kası hücresi (Kas lifi )
Hücrelerin boyu 3 cm ,çapı ise 10-100 mikrondur.
Her kas lifi silindir şeklinde çok çekirdekli hücrelerden oluşur.
Çekirdek yerleşimi periferdedir.
Her kas lifinin içinde çok sayıda 1-2 mikron çapında miyofibriller bulunur.
Miyofibriller ,sarkomerlerden oluşur.
Miyofibrillerin içinde ise; miyofilamentler bulunur.
Miyofilamentler ; aktin ve miyozin
Miyofilamentlerin Organizasyonu
Kas hücresinde polarize ışık mikroskobunla incelendiğinde açık ve koyu renkler görülür :
Sadece aktinin bulunduğu açık renk ; I bandı
Aktin ve miyozinin üst üste bulunduğu koyu yerler ;A bandı
A bandının ortasına ; H bandı
ortadaki hatta ; M bandı
Aktin filamentleri ise Z bandına tutunur.
Motor birim
Bir motor nöron ve kas lifi motor birim
Motor birimdeki kas lifi sayısı o kasın yapı ve işlevine göre 2-3 ile 1000 arasında değişir.
Göz ve gırtlak kasında 2-3
M. Gastrocinemiusta 1000 kadardır.
Az kuvvet için ; küçük motor üniteler
Çok kuvvet için ; büyük motor üniteler çalışır.
Sarkolemmanın hücre içine doğru yaptığı transvers girintilere T tübülü denir.
Her sarkomerde ; 2 tane T tübülü bulunur.
T tübülleri her sarkomerde A-I bandını kuşatır.
T tübülünün iki yanında sarkoplazmik retikulum sisternaları bulunur.
Sisterna –T tübülü – Sisterna üçlüsüne TRİAD
T tübülünün görevi ; aksiyon potansiyelinin miyofibrillere yayılmasını sağlar
Sarkomerİn İçİnde İnce ve kalIn fİlamanlar bulunur :
İnce filamanlar;aktin filamenti( aktin tropomiyozin ve troponin)
Kalın filaman ise miyozindir.
aktİn
Globüler aktin monomerleri polimerleşerek ; F-aktin
Her G- aktin molekulune bir ADP proteini tutunmuştur.
ADP molekulleri ; kasılması sırasında aktinlerin miyozinlerin çapraz köprüleriyle etkileştiği aktif bölgelerdir.
TROPOMİYOZİN ; F- aktin sarmalının etrafına spiral olarak sarılmıştır.
Dinlenme esnasında aktinin aktif bölgelerini kapatır.
Böylece miyozin aktine bağlanamaz ve kas gevşek kalır
TROPONİN ; Tropomiyozine tutunmuş halde bulunur.
Troponin 3 alt üniteden oluşur :
1) Troponin –I
2) Troponin -C
3) Troponin -T
mİyozİn
Baş ve kuyruk kısmından oluşur.
Her filamentte 200 kadar miyozin molekülü bulunur.
İkili sarmal yapan miyozin baş kısmı ATP yi parçalayabilen bir enzimdir. (ATPaz)
ATPaz etkisi için Mg gereklidir.
KasIn yapIsInI oluşturan proteİnler
Miyozini Z bandına bağlayan protein ; TİTİN
Titin sakromerin aşırı gerilmesini önleyen elastik proteindir.
Aktin monomerlerini birbirine bağlayan protein ; NEBULİN
• Sarkomer içindeki flamenntlerin kararlı bir şekilde düzenlenmesini sağlar.
Fibriler aktini Z çizgisine bağlayan protein ; ALFA-AKTİNİN
Z çizgisini , zarına bağlayan protein ; DESMİN
Aktini , hücre zarına bağlayan protein;
DİSTROFİN’dir.
Motor Son Plak ve Sİnİr Kas İletİsİ
MSS’den sinyal taşıyan bir motor akson ile bir kas lifinin komşu olduğu bölge
SİNİR KAS KAVŞAĞI
Kavşağa yaklaşan nöron miyelin kılıfı kaybederken ; kas lifinin zarı da farklılaşarak
MOTOR SON PLAK
Sinaptik aralık; 300-500 angstrom
Motor aksonun ucunda ;
ACh ile dolu olan küçük kesecikler
ve mitokondriler bulunur
Asetilkolin ;
aksoplazmada sentezlenir,
sinaptik keseciklerde depolanır
Sİnİr kas – kavşağInIn yapIsI
Presİnatİk nöronda (motor akson) gerçekleşen olaylar:
Motor akson sinir sisteminden kasa emir taşır
Aksiyon potansiyeli
Akson ucuna Ca+2 girişi
Sinaptik aralığa Ach salınması
Postsİnaptİk hücrede(motor son plakta) gerçekleşen olaylar :
Ach ‘nin nikotinik Ach reseptörüne tutunması
Motor son plakta Na+ ve K+ kanallarının açılması
ve son plak potansiyeli
Son plak potansiyelinin yayılması ve depolarizasyon
T tübülleriyle aksiyon potansiyelin yayılması
DHP reseptörünün uyarılması , SR’dan Ca+2 serbestlenmesi
KASILMA
Kas kasIlmasI kayan fİlamentler modelİne göre açIklanIr..
SR’dan salınan Ca+2 sitoplazmada troponin C’ye bağlanır.
Meydana gelen bileşik tropomiyozini çekerek aktinden ayırır.
Sonra serbest kalan aktinin aktif noktaları miyozinin yan çıkıntılarıyla birleşir.
Bu birleşme miyozin başını aktifleyerek ATP’yi parçalar.
Açığa çıkan enerji aktin ve miyozin birbirinin üzerinde kayarak kasın kasılmasına sebep olur.
Kasılma ile birlikte ;
Sarkomerin boyu kısalır
Z çizgileri birbirine yaklaşır
I şeridi daralır
Fakat A bandının kalınlığı değişmez
İskelet kasında gevşeme
Sinaptik aralıktaki bağ dokuda bulunan asetilkolin esteraz ; asetilkolini parçalar.
Kolin presinaptik membrana geri alınarak tekrar kullanlır. ( hız kısıtlayıcı basamak )
Kalsiyumun SR’ a geri pompalanmasıyla gevşeme oluşur.
Ca ‘un geri alınmasında ATP harcanır.
SERCA
Kontraktür
Asetil kolinin parçalanması (Ach esteraz aktivitesi)
Ca’un SR ‘a bağlanması Ca’un sisternalara geçisi
ATP’nin miyozine bağlanması
Çapraz köprülerin ayrılması (ATPaz inhibisyonu)
Kasın istirahat haline gelmesi ( GEVŞEME )
İSKELET KASINDA ENERJİ
İstirahat halinde enerji ; kas glikojeni ile birlikte serbest yağ asitleri
Mitokondride serbest yağ asitlerinin oksidasyonu ile ATP üretilir.
ATP ‘nin kreatin ile birleşmesiyle ;
ATP+ Kreatin Kreatin fosfat + ADP
Acil enerji deposu olarak kreatin fosfat kullanılır.
Ağır egzersiz durumunda anaerobik glikoliz enerji kaynağı olarak kullanılır.Glikoliz sonucu laktat oluşur.
KAS YORGUNLUĞU
İzometrik/izotonik kasılmalar
İzometrik: hareket etmeksizin kasın kasılmasıdır. Kasta boy kısalması görülmez.
İzotonik: hareketli kas kasılması dır. Kasın boyu kısalır
İskelet kasları Beyaz (Hızlı) ve Kırmızı (Yavaş) Diye İkiye Ayrılır
Hızlı kaslar (Tip II)
— Miyoglobin miktarı az,
— Renk beyaz ve kapiller damar sayısı az
— Çabuk yorulur
— Saniyede 40-45 mm kısalabilir
— Nispeten hızlı gevşer
Yavaş kaslar (Tip I)
— Uzun süre kasılabilir,
— Miyoglobin miktarı çok,
— Renk kırmızıdır fazla kılcal damar
— Geniş endoplazmik retikulum
— Saniyede 15 mm kadar kısalır
— Nispeten yavaş gevşerler.
KAS SİSTEMİ İLE İLGİLİ BAZI HASTALIKLAR
Miyastenia Gravis
Motor son plakta ACh reseptörü sayısının azalması
İmmün sistemin, ACh reseptörlerine karşı antikor oluşturması
Tedavi için,
neostigmin, kolinesteraz inhibitörleri ve kortikosteroidler
Miyotoni
İstemli kasılmadan sonra, kasın gevşemesi için gereken süre uzar
7,17 ve 19. kromozomlardaki mutant genlerin anormal Na+ ve Cl- kanalı oluşumuna yol açmaları sonucu görülürler.
Duchenne Kas Distrofisi
X kromozomunun Xp21 bölgesine bağlıdır
3000 erkek bebekten birinde görülür
Distrofin üretilemez
Ölüm nedeni genelde solunum kaslarının etkilenmesidir
Şimdilik kesin tedavisi yoktur.
• KAN VE KAN HÜCRELERİ
• Kan Fizyolojisi
• Besinler ve oksijen gibi gerekli maddeleri hücrelere taşıyan ve metabolik artıkları hücrelerden uzaklaştırır.
• Kanın başlıca 3 görevi vardır:
• – Taşıma
• – Düzenleme
• – Koruma
• Kanın Taşıma Görevleri
• O2’i akciğerlerden dokulara; CO2’i dokulardan akciğerlere,
• Besinleri GİS’ten alıp vücut hücrelerine,
• Hormonları endokrin bezlerden diğer vücut hücrelerine,
• Sıcaklığı vücudun her tarafına,
• Artık ürünleri vücuttan atılmak üzere değişik organlara taşır.
• Kanın Düzenleme Görevleri
• Bütün vücut sıvılarının homeostazisini düzenlemek
• Tamponlar yardımıyla pH’yi düzenlemek
• Vücut sıcaklığını düzenlemek (suyun emici ve soğutucu özellikleri yardımıyla)
• Kanın ozmotik basıncı yoluyla vücut hücrelerin su içeriğini düzenlemek
• Kanın Koruma Görevleri
• İnflamasyon oluşturarak enfeksiyonun yayılımını sınırlandırmak
• Pıhtı oluşturarak aşırı kan kaybını önlemek
• Lökositler tarafından fagositoz yaparak hastalıklara karşı vücudu korumak
• Antikorlar, interferonlar ve komplemanların da dahil olduğu kan proteinleri, farklı yollarla hastalıklara karşı koruma sağlar
• Kanın Yapısı
Kanın Fiziksel Özellikleri
1. Kanın sıcaklığı (38C=100,4 F) vücut sıcaklığından biraz daha (1C) fazladır.
2. Kanın viskozitesi suyun 3-5 katıdır.
3. Kan pH: 7,35 – 7,45
4. Rengi oksijen içeriğine göre değişir.
Kanın Fiziksel Özellikleri
5. Erişkin bir erkekte 5-6 litre, kadında ise 4-5 litre kan bulunur.
6. Hücre dışı sıvının yaklaşık %20’sini oluşturur,
7. Toplam vücut ağırlığının %8’i kadardır.
8. Kan hacmi ve ozmotik basınç aldosteron, ADH ve ANP gibi hormonlarla kontrol edilir.
• Kanın bileşenleri
• Plazma ve Serum
• Plazma, su, proteinler, besinler, elektrolitler, azotlu artık ürünler, hormonlar ve gazlardan oluşan bir karışımdır.
• Kan pıhtılaşıp, katı kısmı uzaklaştırıldığında geriye kalan sıvı kan serumudur. Yani fibrinojeni alınmış plazmaya serum denir.
• Serumun içeriği fibrinojen hariç plazma ile aynıdır.
Plazma
• Kan hacminin yaklaşık % 55′ i plazmadır.
• Plazma hacminin % 92’si sudur.
• Plazma ile dokular arası sıvının yapısı farklıdır.
• Plazmada en çok protein bulunur.
– Pıhtılaşma, savunma , taşımada (demir, bakır, lipidler ve hidrofobik hormonlar gibi solütler) görev yapar
• Plazma Proteinleri
Toplam 6-9 g/dl
1. Albuminler (%60)
2. Globulinler (%36)
– Taşıyıcı globulinler (alfa ve beta)
– İmmünoglobulinler (gama)
3. Fibrinojen (%4)
• Plazma Proteinleri
• %90’ından fazlası karaciğerde sentezlenir.
– Albumin ve fibrinojenin tamamı,
– Globulinlerin ise büyük miktarı karaciğer kaynaklıdır.
• Gama globulinleri plazma hücreleri sentezler
• Plazmanın protein yapıdaki hormonları, ilgili endokrin bezlerde üretilir
• Plazma Proteinleri
1. Albumin (%60): 3,2-5,5 g/dl
– Plazmanın kolloid ozmotik basıncından sorumludur
– Kanın viskozitesinin önemli parçasıdır
– Yağ asitleri, bilirubin, NO, lipitler, hormonlar, kalsiyum ve diğer solüt taşınımı
– Kan pH’sini tamponlar
• Plazma Proteinleri
2. Globulinler (%36): 2,3-3,5 g/dl
– Alfa (α) globulinler:
Haptoglobulin: Ölü eritrositlerden salınan hemoglobini taşır
Seruloplazmin: Bakırı taşır
Protrombin: Pıhtılaşmada görev yapar
Diğerleri: Lipitleri, yağda eriyen vitaminleri ve hormonları taşır
– Beta (β) globulinler:
Transferrin: Demiri taşır
Kompleman proteinleri: Mikroorganizmalar ve toksinlerin yıkımına yardımcı olur
Diğerleri: Lipitleri taşır
– Gama (γ) globulinler:
Yabancı protein ve patojenlere saldırır
• Plazma Proteinleri
3. Fibrinojen (%4): 0,2-0,3 g/dl
– Kanın pıhtılaşmasında rol oynar.
– Kan pıhtılaşmasının en önemli elemanıdır.
– Fibrini oluşturur.
• Hematopoez
• Kanın şekilli elemanlarının yapımına hematopoiez denir.
1. Mezoblastik Dönem:
• Vitellus kesesi adacıklarında embriyonel yaşamın 2-4 veya 6. haftalarında olur.
2. Hepatosplenotimik Dönem:
• Karaciğerde embriyonel yaşamın 5-6 haftasında başlar 5-6 aylarda maksimuma ulaşır, sonra doğuma kadar azalır.
• Karaciğerde yapım başladıktan 1 ay sonra dalakta da yapım başlar ve 6. ayda sona erer. (Lenf düğümlerinde de üretim olur)
3. Miyeloid Dönem:
• Kan, embriyonel yaşamın ortalarında kemik iliğinde de üretilmeye başlanır.
• Doğumdan sonra üretim sadece kemik iliğinde olur.
GM-CSF: T, mast, makrofaj, NK, endotel, fibroblast
G-CSF: Makrofaj, endotel, immün
SCF: CD117; fibroblast, endotel
M-CSF: Proteolitik, osteoblast
Eritrositler
Şekilli elemanların %99,9’unu oluşturur.
– 1 mm3 kanda ortalama eritrosit sayısı:
– erkekte 4,5-6,3 milyon
– kadında 4,2-5,5 milyon
– O2-CO2 değişimini sağlar
– Hemoglobin içerir
– Hb’in asit-baz tamponu fonksiyonu
– Kanın rengini oluşturur
– Eritrositlerin Yapımı (eritropoiezis)
– Proeritroblast
– Eritroblast
– Normoblast
– Retikülosit
– Olgun eritrosit
1. Proeritroblast
– Eritroid serinin ilk hücresi
– 1-3 nükleolus
– 13-20 μm
– Hb sentezi proeritroblastlarda başlar
– Retikülositte de devam eder
– CFU-E → CFU-GEMM hücrelerinden
– GM-CSF, IL-3, IL-6, IL-11, EPO
– Transferrin, EPO, CD-117, Ter-119
– N/C oranı %90
– Ortalama bazofili (ribozom varlığı)
2. Bazofilik Eritroblast
– Kuvvetli bazofili (serbest ribozomlar ve Hb sentezi)
– 12-17 μm
– Bu bazofilik özellik, Hb sentezleyen çok sayıda poliribozomdan kaynaklanır.
– N/C oranı %80
– Nükleolus yok
3. Polikromatofilik Eritroblast:
– 11-15 μm
– Hücre volümü azalır, poliribozomlar azalır
– Sitoplazmik alanlar Hb ile dolmaya başlar
– Hem bazofilik hemde asidofilik alanlar görülür
– Bazofili (sitoplazmik ribozomlar)
– Asidofili (ribozomlar tarafından sentezlenen Hb artışı)
– N/C oranı %70
– Nükleolus yok
4. Ortokromatofilik Eritroblast (Normoblast )
– 8-11 μm
– Sadece asidofilik sitoplazma (yoğun Hb varlığı)
– Geç evrelerinde makrofajlarca fagosite edilen nükleus atılır.
– Nükleusun son görüldüğü ve atıldığı evredir.
– Nükleolus yok
5. Retikülosit
– 7-10 μm
– Retikülositler dolaşıma %1-2 oranında katılır, poliribozomlarını kaybeder.
– Hızla olgun eritrosit olur.
– En az 2 granül bulunur
– Rezidüel bazofili
– Ribozomal RNA (Hb yapımı)
– Retikülositler kemik iliğinden kana geçip olgun eritrosit haline gelinceye kadar, 1-2 gün süreyle kanda Hb yapımını sürdürür.
6. Olgun Eritrosit:
– Çekirdek ve organel yoktur
– Bikonkav diskler şeklindedir.
– Büyüklüğü 7 µm
9 µm > Makrosit
6 µm < Mikrosit
– Farklı çaplarda eritrositler: Anizositoz
– Normal biçimlerini kaybetmesi: Poikilositoz
– Oksijen taşıyıcı protein: Hb
– Eritrosite şeklini veren; Spektrin, ankirin, aktin
Eritrosit Yapısı
• Eritrosit bikonkav disk şeklindedir.
• Orta kısım 0,8-1 µm, kalın kenar 2,6 µm, çap 7.8 µm
• Mitokondri, ribozom ve nükleus yoktur. Anaerobik enerji üretilir.
• Büyük miktarda karbonik anhidraz (CA) enzimi içerirler
• Eritrosit
• 5 yaşına kadar tüm kemik ilikleri eritrosit üretir.
• 20 yaşından sonra uzun kemiklerin epifiz kısımları ve yassı kemikler üretir.
• Eritrosit
• Ömürleri ortalama 90-120 gün
• Karaciğer, dalak ve kemik iliğindeki fagositler tarafından yok edilir.
• Hemoglobin
• Hemoglobin (2α, 2β ): Hem molekülü + globin proteini
• Eritrosit içindeki proteinlerin % 95’i hemoglobindir.
• Normal değeri erkekte 13-18 g/dl, kadında 12-16 g/dl.
• Hemoglobin hücre ağırlığının %33’ünü oluşturur
• Her zincirde 1 demir atomu vardır
• Her demir atomu bir molekül oksijen bağlayabilir
• Her Hb molekülü 4 molekül oksijen (8 oksijen atomu) taşıyabilir.
• Hemoglobin Sentezi
• Hemoglobin Tipleri
Erişkin insanda
% 98 HbA
% 2 HbA2
• HbA: 2α, 2β globin zinciri
α zincirlerinde 141, β zincirlerinde 146 aminoasit
HbA oluşumu kemik iliğinde hemopoetik işlevin başlamasıyla birlikte görülür.
Gebeliğin 20. haftasında toplam Hb’nin %6’sı, doğumda %50’si, 4.ay sonra %90’ı HbA yapısındadır.
• HbA2: 2α , 2δ globin zinciri
• HbF: 2α, 2γ globin zinciri
Fetal dönemde ve yenidoğanda
Eritrosit üretiminin devam edebilmesi için;
• Amino asitler
• Demir
• Eritropoietin
• B12 vitamini
• Folik asit
• B12 ve Folik Asit
• DNA sentezi için gereklidir.
• Eritrositlerin son olgunlaşmasında B12 ve folik asit özellikle önemlidir.
• Eksiklikleri eritropoezde olgunlaşma yetersizliğine neden olur.
• B12’nin emilimi için intrensek faktöre ihtiyaç vardır.
• IF eksikliğinde pernisyöz anemi oluşur
• Folik asit, karboksi peptidaz enzimiyle
• B12 ve folik asit eksikliğinde megaloblastik anemi oluşur
• Eritropoietin
• Renal doku hipoksisi hipoksi ile indüklenen faktör-1 (HIF-1) seviyesini arttırır.
• HIF-1, EPO genindeki hipoksiye duyarlı bölgeye bağlanır ve EPO sentezini arttırır.
• EPO dakikalar içinde yükselir (24 sa. max düzey)
• EPO eksikliğinde sadece eritrositer seri üretiminde defekt görülür.
• Anemiler
Kanda toplam eritrosit sayısının ya da hemoglobin miktarının azalması şeklinde tanımlanır.
– Talasemiler
– Orak hücreli anemi
– Fe eksikliği anemisi
– Sideroblastik anemi
– Aplastik anemi
– Megaloblastik anemi
– Pernisyöz anemi
– Hemolitik anemi
– Sferositoz
• Anemiler
• I. Kan kaybına bağlı hemorajik anemiler
• II. Hemolitik Anemiler
1. İntrakorpüsküler bozukluğa bağlı
a) Herediter sferositoz: Spektrin gibi proteinlerin eksikliği
b) Orak hücreli anemi: β zincirde glutamat yerine valin
c) Talasemiler: α veya β zincirinden biri sentezlenmez
d) G6PDeksikliği: Hücre oksidan hasardan korunamaz
e) Pirüvat kinaz eksikliği: 2,3 DPG artar.
f) Paroksismal noktürnal hemoglobinüri: Gece CO2 ve pH değişimine bağlı asidik ortamda hemoliz olur
• Anemiler
2. Ekstraakorpüsküler bozukluğa bağlı olanlar
a) Yanlış kan transfüzyonları
b) Rh faktörü uyuşmazlığı
c) Otoimmün hemolitik anemi
• III. Vitamin Yetmezliği Anemileri
a) B12 Yetmezliği: Normal büyüme ve DNA sentezi bozulur. Megaloblastik anemi gelişir
b) Folik asit yetmezliği: Normal büyüme ve DNA sentezi bozulur. Megaloblastik anemi gelişir
c) B6 (piridoksin) yetmezliği: Serum demiri mitokondriye giremez
d) E vitamini yetmezliği
• Anemiler
• IV. Demir Eksikliği Anemisi
• V. Eritropoietin Yetmezliği
a) Protein Yetmezliği
b) Renal bozukluk
• VI. Aplastik Anemiler:
a) Konjenital, DDT, kloramfenikol, benzol
• VII. Endokrin Bozukluklara Bağlı Anemiler:
a) Tiroid yetmezliği, ön hipofiz yetmezliği
Lökositler
• Lökositler patojenlere karşı vücudu savunur, toksik artıkları ve hasarlı hücreleri temizler.
• 4000-11000/mm3 lökosit vardır.
• Yenidoğanda 25000/mm3
• Yenidoğan ve çocuklarda lenfosit, erişkinlerde nötrofil hakimiyeti
1. Granülositler (çok çekirdekli): Nötrofiller, eozinofiller, bazofiller
2. Agranülositler (tek çekirdekli): Monositler ve lenfositler (T hücreleri, B hücreleri, NK hücreleri) ve plazma hücreleri
• Lökositler
• Granülositler ve monosit kemik iliğinde oluşur
• Lenfosit ve plazma hücreleri çeşitli lenfoid dokularda (lenf bezi, dalak, timus, tonsilla, kemik iliği ve bağırsaktaki Peyer plaklarında) üretilir
• Granülopoez
– Miyeloblast
– Promiyelosit
– Miyelosit
– Metamiyelosit
– Granülosit
• Granülopoez
• Miyeloblast: Kök hücreden farklılaşarak ilk gelişen hücre
• Promiyelosit: İlk olarak azurofilik granüllerin görüldüğü dönem
• Miyelosit: İçerdikleri granüllere göre nötrofil, eozinofil ve bazofil olarak farklılaşma
• Metamiyelosit: Bu evrede dolaşıma geçmez. Enfeksiyon sırasında nötrofilik metamiyelositler görülebilir.
• Band hücre: Dolaşımda (loblanma yoktur, olgunlaşmamış, enfeksiyon)
Nötrofiller
• Dolaşımdaki lökositlerin %60-70’i
• 2-5 loblu çekirdek
• Erişkinlerde kanda en fazla bulunan granülosit
• İnflamasyonun akut evresinde görev alır
• İhtiyaç halinde kapillerlerden çıkarak dokularda fagositoz yapar
• Prostoglandinleri ve lökotrienleri salgılar
• Dolaşımda 6-10 saat, bağ dokusunda 1-4 gün yaşam süresi
• Sitoplazmada spesifik ve azurofilik granüller bulunur
• Granüller proteaz ve defensin gibi antimikrobiyal proteinler içerir
• Nötrofiller
• NADPH oksidaz içerir
– Fagositozda kullanılan mikrobisidal bir enzim
– Oksijenden süperoksit oluşumu (serbest radikal)
– Eksikliğinde kronik granülomatöz hastalık
• Nötrofillerin Savunma Özellikleri
• Nötrofil yüzeyinde P-selektin ligandı bulunur.
• P-selektin, hücre adezyon molekülü olarak görev yapar.
• Proteinler arasındaki bu etkileşimler hücrelerin venüllerden akışını sağlar.
• Nötrofillerin Savunma Özellikleri
• Marjinasyon: Nötrofillerin inflamasyon bölgesinde kapiller duvara yaklaşması ve geçici olarak tutunması (vazodilatasyon)
• Rolling: Yuvarlanma
• Adezyon: Yapışma
• Transmigrasyon (Diyapedez): Kapiller ve venüllerdeki endotel hücrelerinin birbirinden ayrılması sonucunda nötrofillerin doku aralıklarına geçmesi
• Kemotaksis: İnflamasyonun kemotaktik ürünleri tarafından nötrofillerin inflamasyon bölgesine çekilmesi
• Opsonizasyon: Antijenin opsonin ile kaplanması
• Fagositoz: Etkenin öldürülmesi
İnflamasyon başladıkdan sonraki 6-24 saat içinde nötrofiller inflame alanda baskındır. 24-48 saat içinde nötrofiller inflamasyon alanında azalırken (etken temizlenememiş ise) mo-nonükleer hücreler baskın hale geçer ve bu hücreler ka¬lıcıdır.
Sadece psödomonas enfeksiyonlarında nötrofiller olay yerinde 2-4 gün baskın olarak saptanabilir.
• Kemotaksis
• Hücrelerin belli maddelere karşı yönlendirilmiş çekimidir.
• Bu işlem inflamatuvar bir uyarıdan sonraki saatler içerisinde gelişir.
• Kemotaksik maddeler serum veya plazmadan köken alır.
• Bunların içinde en iyi tanımlananlar kompleman aktivasyonu sonucu oluşan ürünler (C5a), bakteriyel ürünler ve invazyon bölgesindeki makrofaj veya nötrofillerin salgıladıkları maddelerdir.
• Ek olarak inflamatuvar yanıta katılan lökositlerden gelen maddeler de nötrofilleri enfeksiyon bölgesine çeker.
• Kemotaksisin Nedeni
• Bakteri virüs kaynaklı toksinler
• İnflamasyonlu dokuda açığa çıkan dejeneratif ürünler
• İnfilamasyonlu dokuda aktive olan kompleman kompleksinin tepkime ürünleri
• İnflamasyonlu alanda plazma pıhtılaşmasının neden olduğu tepkime ürünleri
• Opsonizasyon
• Opsonin olarak bilinen maddeler yabancı antijeni kaplar ve böylece fagosit yüzey reseptörü ve opsonize edilmiş antijen arasındaki spesifik adherans sonucunda yabancı antijen fagositoza uygun hale getirilir.
• Fagositler yabancı antijenleri tanıyabilme özelliğine sahiptir.
• Fagositik hücreler, immünglobülinlerin Fc kısmı ve komplemanın C3b komponenti için yüzey antijenlerine sahiptir.
• Fagositoz
• Opsonize olmuş bakteriyle nötrofil arasında temas kurulduktan sonra nötrofilin bakteriden ayrılması mümkün değildir.
• Bakteri nötrofil yüzeyindeki spesifik reseptörlere bakteri bağlayıcı opsoninler aracılığıyla bağlanır.
• Pseudopotların karşılıklı membranları birbirine yapışır ve iç içe geçer, böylece patojeni fagozom adı verilen vakuolün içine alır. Daha sonra degranülasyon başlar ve sitoplazmada bulunan granüller fagozomla birleşir. Sonra granüller rüptüre olup fagozomun içine boşalır.
• Fagositoz
• Bakteriyel Öldürme
• Fagositozdan sonraki birkaç dakika içinde olur.
• Nötrofillerin içindeki bütün granüller bu olaya katılır.
• Öldürme birbiriyle ilişkili iki işlemle başlatılır.
• İlki degranülasyon, ikincisi ise indirgenme ve yükseltgenme reaksiyonlarından oluşan bir seri işlemdir.
• Bu işlem sırasında oksijen tüketimi birkaç kez artar.
• Hücre içi öldürme işlevleri, oksidasyona neden olan süperoksit anyonu, singlet oksijen, hidroksi radikal ve hidrojen peroksit gibi maddeleri yaparak gerçekleştirilir.
• Miyeloperoksidaz ise hidrojen peroksit ile klorür iyonundan kuvvetli bakterisidal hipoklorit oluşumunu sağlar.
• Fagositoz
• Fagozomun çevresinde süperoksit anyonlar, süperoksit dismutaz (SOD) enzimiyle H2O2‘e dönüştürülür.
• Oluşan H2O2 hücreye büyük zarar verebilir. Bu nedenle katalaz aracığıyla yıkılarak etkisiz hale getirilir.
• Miyeloperoksidaz enzimi H2O2 ile Cl- iyonları arasındaki katalize eder ve aşırı bakterisidal olan hipoklorit (HOCl) oluşturur
• Fagositoz
• Aktive olmuş bir nötrofilde ilk oluşan O2 metaboliti süperoksit anyon (O2-) molekülüdür. Bu molekülün oluşumu NADPH oksidaz ile olur.
• Sitozolde oluşan süperoksit anyonlar, fagozom membranlarından içeri girerek bakterileri öldürür.
NADPH +H +2O2 NADPH +2H +2O2-
O2- + O2- +H+ +H+ H2O2 +O2
Bazofiller
• – Dolaşımdaki lökositlerin %0,6’sı
• – Çapları 8-10 mikron
• – Granüllerinde histamin ile heparin bulunur.
• – Bradikinin, serotonin ve anafilaksinin yavaş etkili maddesini salgılarlar
• – Lokal inflamasyon, bazofiller tarafından arttırılır
• – Mast hücresine dönüşebilir
Monositler
– Dolaşımdaki lökositlerin %2-10’unu oluşturur
– Çapları 15 mikron civarındadır
– Dolaşımda ancak 24 saat kalır, sonra dokulara geçer (makrofaj [mononükleer fagositik hücre] adını alır)
– Kan dolaşımının dışındaki monositlere serbest makrofaj denir
– Çeşitli bağ dokularında sabit makrofajlar vardır
– Serbest makrofajlar bakterleri ve doku artıklarını yutabilir
• Makrofajlar
• Bağ dokusunda
– Histiyositler
• Lenf düğümlerinde
– Lenfoid makrofajlar
• Akciğerlerde
– Alveoler makrofajlar
• Karaciğer sinüzoidlerinde
– Kuppfer hücreleri
• Kemik iliğinde
– Kemik iliği makrofajları
• Beyin
– Mikroglia
– İnflamasyon Sırasında Makrofaj ve Nötrofil Yanıtı
• İnflamasyon
• Bakteri, travma, kimyasal madde, sıcaklık gibi hasarlar sonucu:
1. Lokal kan akımı artar vazodilatasyon oluşur
2. Kapiller geçirgenlik artar sıvı dokuya sızar
3. Sızan sıvı, fibrinojen ve proteinler nedeniyle pıhtılaşır
4. Çok sayıda granülosit ve monosit dokuya geçer
5. Doku hücreleri şişer
Histamin, bradikinin, prostaglandinler, kompleman ürünleri, pıhtılaşma reaksiyon ürünleri ve T hücrelerinden salınan lenfokinler yukarıdaki tepkimelere yol açar
Enfeksiyona karşı savunma
• İnflamasyon bölgesine nötrofil yayılımı ve marjinasyon
Çok sayıda nötrofilin kandan inflamasyon bölgesine yayılması
Bu sürecin inflamatuvar sitokinler (TNF, IL-1 vb) ve çeşitli biyokimyasal ürünlerle aktivasyonu
Kapiller ve venül endotel yüzeyinde selektinler ve hücreler arası adezyon molekülü-1 (ICAM-1) ekspresyonu
Bu adezyon molekülleri nötrofiller üzerinde komplementer integrin molekülleri ile etkileşir.
Böylece nötrofiller inflame alandaki kapiller ve venül duvarına tutunur.
Bu etkiye marjinasyon denir.
Enfeksiyona karşı savunma
• Doku makrofajlarının fagositik aktiviteleri
(inflamasyon başladıktan sonra dakikalar içinde)
Dokudaki makrofajlar
Deri altı dokudaki histiyositler
Akciğerdeki alveolar makrofajlar
Beyindeki mikroglialar ve diğerleri hemen fagositik aktivitelerine başlarlar.
Enfeksiyona karşı savunma
• İnflame dokuya 2. makrofaj yayılımı
Monositler de kandan inflamasyonlu dokuya geçer ve genişleyerek makrofaj haline gelir.
Günler, haftalar sonra makrofajlar inflamasyon bölgesindeki en baskın fagositik hücre haline gelir.
Makrofajlar nötrofillere oranla daha çok (100 kadar) bakteriyi ve daha büyük partikülleri fagosite edebilir.
Enfeksiyona karşı savunma
• Kemik iliğinde granülosit ve monosit yapımının artması
Granülositik ve monositik progenitör hücreler uyarılır.
İnflamasyonlu dokudaki uyaran devam ederse, kemik iliği bu hücreleri aylarca fazla miktarda üretebilir.
Lenfositler
1. T hücreleri
Hücresel immüniteden sorumludur.
– Yardımcı T hücreleri (IL2)
– Düzenleyici T hücreleri (Süpresör)
– MHC I
2. B hücreleri
• Humoral immüniteden sorumludur.
• – Aktiflenen B hücreleri plazma hücrelerine dönüşür.
• – Plazma hücrelerinden antikor salgılanır.
3. NK hücreleri
• – İmmün denetimden, yani anormal doku hücrelerinin hasarlanmasından sorumludur.
• – Maliniteleri önlemede bu hücrelerin rolü olduğu düşünülmektedir.
• Trombositler
• Yuvarlak/oval diskler
• Nükleus yok
• Megakaryoblast → megakaryosit → trombosit
• Kemik iliği kök hücresi: Megakaryoblast
• Kemik iliğindeki en büyük hücre: Megakaryosit
• Trombopoietin, interlökin 6 (IL-6) platelet üretimini arttırır
• Trombositlerin majör yıkım yeri: Dalak
• Trombositler
• 1 mm3 kanda ortalama 150000-450000 trombosit bulunur.
• Trombositlerin yüzeyini kaplayan glikoprotein örtüsü, trombositlerin normal endotele yapışmasını önlerken, hasarlanan endotel hücrelerine ve açığa çıkan kollajene yapışmasını sağlar.
• Hemostaz
• Kan kaybının önlenmesi
• Hemostaz mekanizmaları:
1. Damar spazmı (vazokonstriksiyon)
2. Trombosit tıkacı oluşumu
3. Kanın koagülasyonu sonucu kan pıhtısı oluşumu
4. Fibröz dokunun pıhtı içine doğru büyümesiyle damardaki deliğin kalıcı olarak kapatılması
• Vazokonstriksiyon
• Büyük oranda lokal miyojenik kasılmalar ile gerçekleşir.
• Küçük damarlarda ise vazokonstriksiyonun büyük kısmı trombositlerden salgılanan tromboksan A2’ye (platelet aktivasyonunu ve platelet agregasyonunu arttırır) bağlıdır.
• Kan damarı hasarı → vazokonstriksiyon → kan kaybı ↓
• Trombosit Tıkacı
• Damardaki hasar küçükse genellikle kan pıhtısı yerine trombosit tıkacı ile kapatılır.
• Trombositler hasara uğrayan damar yüzeyindeki kollajen liflere ve hasarlı endotel hücrelerine temas edince özelliklerini değiştirir.
– Dokulardaki kollajene ve von Willebrand faktörüne tutunur.
– Tromboksan A2 ve serotonin salgılar (vazokonstriktif etki).
– ADP ve tromboksan A2 diğer trombositleri de aktifleştirir.
– Yeni aktiflenmiş trombositler de, başlangıçta aktiflenmiş trombositlere yapışır ve trombosit tıkacı oluşur.
• Trombosit Tıkacı
• Trombositler yaralanmanın hemen ardından glikoprotein Ia/IIa reseptörü ile subendoteldeki kollajen liflere yapışır. Bu ilişki von Willebrand faktör ile stabilize edilir.
• Pıhtılaşma
• Damar duvarı hasarı ağırsa 1-2 dakika, hafifse 15-20 saniye içinde fibrin oluşur.
• Hasarlanma sonucunda aktivasyon faktörleri, protrombin aktivatörü kompleksini oluşturur.
• Protrombin → trombin dönüşümünü protrombin aktivatörü katalizler.
• Trombin de, fibrinojen monomerleri aracılığıyla fibrinojen → fibrin dönüşümünü katalizler.
• Fibrin iplikçikleri, trombositler, kan hücreleri ve plazmayı da içine alarak pıhtıyı oluşturur.
• Ekstrensek Yol
• Damar duvarı veya çevre dokuların travmaya uğraması ile aktive olur.
• Travmatize dokudan FIII (doku faktörü/doku tromboplastini) sentezlenir.
• FIII, FVII ile kompleks oluşturur.
• FIII-FVII kompleksi, FX’u aktifler.
(Ca2+ iyonları da FX üzerine enzimatik etki gösterir ve FXa oluşur)
• FXa, FV ile birleşerek protrombin aktivatörü kompleksini oluşturur.
• Ekstrensek Yol
• Başlangıçta protrombin aktivatör kompleksi içinde FV inaktiftir.
• Pıhtılaşma ve trombin oluşumu başladığında trombinin proteolitik etkisiyle FV aktive olur. Bu da protrombin aktivasyonunu hızlandırır.
• Protrombin aktivatörü protrombini trombine parçalar.
• İntrensek Yol
• Kanın hasarlanması ya da damar duvarındaki kollajenle temas
• FVII, kollajenle temas ederek FVIIa’ya dönüşür.
• FVII aynı zamanda trombositlerin de kollajene yapışarak hasarlanmasına neden olur ve FIII ortama serbestlenir.
• İntrensek Yol
• FVII enzimatik olarak FXI’i aktive eder. Bu reaksiyon için ayrıca HMWK’ye ihtiyaç vardır ve prekallikrein ile de hızlandırılır.
• FXIa, FIX’u aktive eder.
• FIXa, FVIII, trombosit fosfolipitleri ve travmatize trombositlerden salınan FIII birlikte etki göstererek FX’u aktive eder.
(FVIII klasik hemofili hastalarında eksik olan faktördür ve bu nedenle antihemofilik faktör olarak da adlandırılır.)
• FXa, FV ve fosfolipitlerle birleşerek protrombin aktivatörü kompleksini oluşturur.
• İntrensek Yol
• İntrensek yolun ilk basamağı dışında bütün reaksiyonların başlatılabilmesi veya hızlandırılabilmesi için kalsiyum iyonlarına ihtiyaç vardır. Bu nedenle kalsiyum iyonlarının yokluğunda kan pıhtılaşamaz.
• Pıhtılaşmayı Önleyen Faktörler
Endotel Yüzey Faktörleri
• Endotelin düzgünlüğü: Aktivasyonu önler.
• Glikokaliks tabakası: pıhtılaşma faktörlerini uzaklaştırır.
• Protein C: FV ve FVIII’i inaktive eder.
• Trombomodulin: Trombini bağlar. Trombomodulin (endotel membranına bağlı protein) ile trombin bağlanması hem trombinin ortamdan uzaklaşmasına hem de protein C aktivasyonuna neden olur.
• Pıhtılaşmayı Önleyen Faktörler
Heparin
• Tek başına antikoagülan özelliği çok azdır.
• Antitrombin III (aynı zamanda IIa ve Xa inhibitörü) ile birleştiğinde antritombin III’ün trombin uzaklaştırma etkinliği yaklaşık 1000 kat artar.
• Heparin-ATIII kompleksi trombin, FII, FIXa, FX, FXI ve FXII’yi de ortamdan uzaklaştırır.
• Heparin, bağ dokusundaki mast hücrelerinden ve bazofillerden dolaşıma salgılanır.
• Pıhtılaşmayı Önleyen Faktörler
Antikoagülan ilaçlar
• Enoksaparin sodyum: FXa inhibitörü
• Rivaroxaban: FXa inhibitörü
• Hirudin: Trombin (FII) inhibitörü
• Asetilsalisilik asit: Irreversibl COX inhibitörü ve tromboxan A2 sentez inhibitörü
• Tiklopidin: ADP antagonisti
• Clopidogrel: ADP antagonisti (P2Y12)
• Trofiban: Trombosit üzerindeki 2b/3a reseptör blokörü
• Fibrinoliz
• Plazma proteinleri plazminojen içerir.
• Plazminojen aktive olduğunda plazmine dönüşür.
• Hasarlı dokular ve damar endoteli t-PA salgılar.
• t-PA, plazminojeni plazmine çevirerek pıhtıyı ortadan kaldırır.
• Plazmin, fibrin iplikçiklerini ve çevre kanda bulunan fibrinojen, protrombin, FV, FVIII ve FXII gibi maddeleri fagosite eder.
• Fibrinoliz
Plazminojen aktivatörleri
• t-PA
• Ürokinaz
• Streptokinaz
• FXIa
• FXIIa
• Kallikrein
• K Vitamini
• FII, FVII, FIX, FX ve protein C gibi pıhtılaşma faktörlerinin yapımı için gereklidir.
• K vitamini intestinal kanalda bakteriler tarafından sürekli olarak sentezlenir. Bu nedenle intestinal bakteri florası henüz gelişmemiş olan yenidoğanlar dışında K vitamini eksikliği çok nadir görülür (GIS bozuklukları hariç).
• K Vitamini
• Vitamin K epoksid redüktaz kompleks 1 (VKOR cl) enzimi, K vitaminini aktif formuna çevirir.
• Warfarin ve kumarin, VKOR cl inhibisyonu ile K vitamini miktarını azaltır ve koagülasyon faktörleri karboksile edilemez.
• Warfarin ve kumarin verildiğinde FII, FVII, FIX veFX seviyeleri azalır (hepsi karaciğerde üretilir/karaciğer karboksilazı).
• ABO Sistemi
• 1901 yılında Dr. Karl Landsteiner tarafından bulunmuştur.
• 4 temel fenotip (A, B, AB, O) vardır.
• ABO geni 9. kromozomun uzun kolunda yerleşmiştir.
• D Protein Varyasyonları
• Rh genlerinde oluşan çeşitli mutasyonlar çeşitli Rh protein varyasyonlarına ve çok sayıda Rh antijenine yol açar.
i. Rh- (D-) Fenotip
ii. Zayıf D
iii. Parsiyel (partial) D
iv. Rhnull, Rhmod
• Farklı Toplumlarda Rh+ Sıklıkları
• Bazı Asyalı topluluklarda: %100
• Afrikalı siyahlarda: %95
• Avrupa ve Kuzey Amerikalı beyazlarda: %82-88
• Türkiye’de: 87
• Basklarda: %55-70
• Antikor Sistemleri
• Klinik Olarak Anlamlı
• ABO
• Rh
• Kell
• Duffy
• Kidd
• SsU
• Nadiren Anlamlı
• Lewis
• MNS
• P
• Lutheran
• Cartwright
• Le b
• Chido/Rodgers
• York
• Xg a
• Gen Bölgeleri
• ABH Sistemi Enzimleri
• Antijen ve Antikorlar
• Rh Antijeni
• 45’in üzerinde antijeni olan kompleks bir sistemdir.
• 1940 yılında Rhesus maymununda yapılan çalışmalardan sonra keşfedilmiştir.
• Maymunla ilgili olarak keşfedilmemiştir.
• Rh geni 1. kromozomun kısa kolunda bulunur.
• Kalıtım
• ABO & Rh genleri birbirleriyle bağlantılı değildir.
• ABO & Rh (D) tipleri bağımsız olarak bir sonraki nesle aktarılır.
Örnek:
A Rh(D) + anne
ve B Rh(D) + baba
O Rh(D) – bebek sahibi olabilirler.
• Eritroblastozis Fetalis
• Rh antijenleri (D, C, E, c veya e), Kell, Duffy, Lutheran ve Kidd antijenleri ile izoimmunizasyon, eritroblastozise neden olabilir.
• En sık D antijeni ile izoimmunizasyon (Rh uygunsuzluğunun en sık nedeni) görülür.
• Eritroblastozis Fetalis
• Gebelik sırasında 28. haftada izoimmunizasyonu önlemek için, yüksek titrede Rho(D) immunoglobulini uygulanır.
• Gebelik sırasında duyarlanma gerçekleşmemiş ise, doğumdan sonra ilk 72 saat içerisinde de anneye Rho(D) immunoglobulini uygulanması ile de, daha sonraki gebeliklerde eritroblastozis fetalis gelişmesi engellenir.
• ABO Uyuşmazlığı
• Anne kan grubu O, bebek kan grubu A veya B grubudur.
• Annedeki anti-A ve anti-B antikorlarının, fetus eritrositlerinin A ve B antijenleri ile reaksiyona girmesi ile olur.
• Bu durum gebeliklerin yaklaşık %15’inde görülür.
• Yalnız %3’ünde eritrosit-antikor reaksiyonu saptanır.
• Rh hemolitik hastalıktan daha hafif seyreder.
• İlk 24 saatte başlar.
• Anemi hafiftir ve genelde görülmez.
• Direkt Coombs 1/3 (+)
• İlk çocukta görülme olasılığı %40’tır.
• Transfüzyon Reaksiyonları
• Hemolitik Transfüzyon Reaksiyonları
– Akut Hemolitik TR
– Gecikmiş Hemolitik TR
• Non Hemolitik Transfüzyon Reaksiyonları
– Alerjik ve Anafilaktik Reaksiyonlar
– Sıvı Yüklenmesi
– TRALI
– NHFTR
– Septik TR
• Akut Hemolitik Transfüzyon Reaksiyonları
• Transfüzyonu izleyen 24 saat içinde
• Transfüzyona bağlı ölümlerin yarısının nedeni
• Komplemanı aktive eden IgM ve IgG tipi antikorların yol açtığı masif intravasküler hemoliz
• ABO uygunsuz eritrosit transfüzyonu
• Reaksiyonun şiddeti alıcının antikor titresine bağlı
• Bulgular genellikle transfüzyonun başlangıcından itibaren 1-2 saat içinde çıkar.
• Birkaç ml uygun olmayan kan transfüzyonu semptomların ortaya çıkmasına neden olabilir.
• Akut Hemolitik Transfüzyon Reaksiyonları – Klinik
• Hemolitik şok fazı:
– Transfüzyonun sonlanmasını takip eden 1-2 saat içinde
– Ürtiker, lumbar bölgede ağrı, flushing, başağrısı, prekordiyal ağrı, solunum sıkıntısı, kusma, ateş, titreme ve kan basıncında düşme
– Anestezi altında: hemoglobinüri, açıklanmayan hipotansiyon, hipertermi, kontrol edilemeyen generalize kanama (DIC) ve sarılık
• Oligürik faz: AHTR olan bazı olgularda ABY ile birlikte renal tübüler asidoz
• Diüretik faz: ABY iyileşme döneminde sıvı ve elektrolit dengesi bozulabilir.
• Gecikmiş Tipte Hemolitik Transfüzyon Reaksiyonları
• Primer immünizasyon:
– Hafif tipte reaksiyon; transfüzyondan haftalar sonra görülebilir.
– Primer alloimmünizasyon sonucu görülür.
– Transfüze edilen her bir ünite kan başına D antijeni dışındakilere karşı duyarlanma riski %1-1,6 dır.
– Antikorlar genellikle transfüzyondan sonra en erken 7-10 günde veya birçok haftalar veya aylar sonra saptanabilirler.
– Hemolizin derecesi oluşan antikor miktarına ve transfüze edilen eritrositlerden kalan miktara bağlıdır.
– Hemoglobin konsantrasyonunda beklenmeyen bir düşüşle birlikte DAT (+) ve/veya yeni eritrosit alloantikorlarının saptanması halinde geç HTR düşünülmelidir.
• Gecikmiş Tipte Hemolitik Transfüzyon Reaksiyonları
• Anamnestik Yanıtlar:
– Daha önceden duyarlanmış alıcıda transfüze edilen eritrositlere karşı anamnestik veya sekonder yanıt alınması.
– Transfüzyondan 7-10 gün sonra transfüze edilen eritrositlere karşı anamnestik yanıt veren IgG tipi antikorlar oluşur.
– Hem antikorun, hem de eritrositlerin dolaşımda fazla miktarda bulunuşu belirgin bulgular oluşturur.
– En sık görülen işaretler ateş, hasta hemoglobininde açıklanamayan düşüş ve sarılıktır.
– Pozitif antikor saptanım testleri ve cross-match uygunsuzlukları gözlenebilir.
• Febril Nonhemolitik Reaksiyonlar (FNH)
• Ateş çeşitli tipte transfüzyon reaksiyonlarının başlangıç belirtisi olabilir
• Febril nonhemolitik reaksiyonlar (FNH) transfüzyon esnasında başka bir nedenle açıklanmayan 1oC veya daha fazla vücut sıcaklığı yükselmesi.
• Vücut sıcaklığının yükselmesi hafiften şiddetliye kadar değişik derecelerde görülebilir.
• Transfüzyonun başlangıcından, toplam ünitenin verilmesinin sonunda ve hatta transfüzyon bittikten sonraki bir iki saatlik süre içinde görülebilir.
• FNH reaksiyonları sık transfüzyon yapılanlarda veya çok sayıda gebelik geçirenlerde daha sık görülür.
• Ateş genellikle antipiretiklere yanıt verir.
• Anaflaktik Reaksiyonlar
Anaflaktik reaksiyonları diğer erken reaksiyonlardan ayırt eden özellikler:
• Sadece birkaç milimetreküp kan veya plazma infüzyonundan sonra başlaması,
• Ateşin bulunmaması.
• Öksürük, bronkospazm, respiratuvar distres, vasküler instabilite, bulantı, abdominal kramplar, kusma, diyare şok ve bilinç kaybı.
• Bu reaksiyonların bir kısmı IgA yetmezliği olan ve önceki transfüzyonlarda veya gebelik esnasında immünize olarak anti-IgA antikorları oluşturan hastalarda görülür.
• Transfüzyon İlişkili Graft Versus Host Hastalığı
• Histoinkompatibl lenfoid hücrelerin infüzyonunu takiben oluşur
• Donör kanındaki lenfositler ile alıcının immun sisteminin durumu
• Sitotoksik lenfositler – sitoliz
• Transfüzyondan 2 – 30 gün sonra
• Ani gelişen yüksek ateş, kusma, bulantı, makülopapüler eritematöz raş, sulu ya da kanlı ishal, hepatoselüler hasar, KC fonksiyon testlerinde belirgin artış, hiperbilirubinemi, pansitopeni, halsizlik, bulantı, kusma ve adenopati
• Evre III-IV’deki ağır formlarında mortalite yüksek
• Önlemeye yönelik en etkili yöntem olarak kan ve kan ürünlerinin yatkınlığı olabilecek alıcılara ışınlama sonrası verilmesi
• Işınlama yapılmayan ve GVHH meydana gelen olgularda: yüksek doz steroid, antitimosit globulin, methotrexate ve siklosporin
• Transfüzyonun Enfeksiyöz Komplikasyonları
• Kan verilmeden önce paketler hemoliz açısından kontrol edilmeli, pıhtı varlığı, kahverengi veya kırmızı plazma varlığı enfeksiyonu destekler
• Transfüzyona bağlı bakteri enfeksiyonlarında semptomlar çok kısa sürede başlar
• Üşüme, titreme, ateş, bulantı, kusma, kanlı ishal, karın ağrısı, kas ağrıları, hipotansiyon, hemoglobinüri ve DIC
• Transfüzyon esnasında bakteri bulaşmasında: transfüzyona acilen son verilmeli, artan torba kanı incelenmek üzere laboratuvara gönderilmeli, kan kültürü alınmalı ve hastaya sepsis tedavisi uygulanmalıdır.
• Transfüzyonun Enfeksiyöz Komplikasyonları
• Metabolik Etkiler
• Volüm yüklenmesi, hiperpotasemi
• Amonyum düzeyinde yükseklik
• Sitrata bağlı olarak hipokalsemi
• Demir yüklenmesi
• Hipotermi, trombosit dilüsyonu, akciğer mikroembolileri
• Masif Transfüzyon
• Vücuttaki kan hacmine eşit miktardaki kanın 24 saatte verilmesi
• Dolaşımdaki kan miktarının ½ sinden fazla kısmının 3 saat veya daha kısa zamanda verilmesi
• 10 U’den fazla tam kan veya 20 U’den fazla eritrosit süspansiyonunun verilmesi olarak tanımlanabilir.
• Masif Transfüzyon Komplikasyonları
• Trombositopeni, Koagülasyon Faktörlerinde Azalma
• Hipokalsemi, Hiperkalemi
• Hipotermi
• Hb Oksijen Afinitesinde Artma
• Asit Baz Dengesinde Bozulma
– Banka kanında pH 6,3 olmasına rağmen masif transfüzyon sonrası metabolik alkaloz gözlenebilir. (Sodyum sitratın sodyum bikarbonata dönüşmesi)
• Mikroagregatlar ve pulmoner mikroemboli
• Plazma Onkotik Basınç Değişmesi
• Membran ve Aksiyon Potansiyelleri
• Membran Potansiyeli
• Hücre içi ve hücre dışı arasındaki elektriksel yük farkı.
• Bu yükten sorumlu temel mekanizmalar vardır.
– Proteinlerin -membranı geçemediği için- oluşturduğu negatif yük
– Na-K ATPaz pompası
– Membranın potasyuma geçirgenliğinin daha fazla olması
• Sonuç olarak hücre içi, hücre dışına göre daha negatiftir.
• Dinlenim Membran Potansiyeli
• İskelet kası hücresi: -95 mV
• Düz kas hücresi: -60 mV
• Nöron: -70 mV
• Eritrosit: -8,5 mV
• Fotoreseptör hücresi: -40 mV
• Nernst Denklemi
• Goldman Denklemi
• Aksiyon Potansiyeli
• Aksiyon Potansiyeli
• Dinlenim halinde potasyum sızma kanalları, Na sızma kanallarına göre yaklaşık 100 kat daha fazla geçirgendir.
• Depolarizasyon döneminde Na iyonuna karşı geçirgenlik 500 – 5000 kat artar.
• Na kapısının kapanması ile eş zamanlı olarak voltaj kapılı K kanalları yavaşça açılır ve membran potansiyeli istirahat potansiyeline dönene kadar açık kalır.
• Aksiyon Potansiyeli – Depolarizasyon
• Na geçirgenliği artar.
• Eşik değer -50/-55 mV
• Aksiyon Potansiyeli – Repolarizasyon
• Sodyum inaktivasyon kapıları kapanır
• Sodyum kapıları kapalı, K+ kapıları açık
• K+ hücre dışına çıkarak hücre içi negatifliğini sağlar
• Aksiyon Potansiyeli – Hiperpolarizasyon
• Fazladan K+ çıkışı
• Zarda hiperpolarizasyon
• Refrakter Periyot
• Mutlak refraktör periyot
• Rölatif refraktör periyot
• ÖĞRENME, BELLEK VE HATIRLAMA
• Öğrenme; tekrar ve yaşantı sonucu davranışlarda meydana gelen kalıcı değişiklikler
Deneyimlerin sonucunda kişinin davranışlarını değiştirdiği nöronal mekanizma
• Bir çok davranışımız öğrenme sonucu kazanılmıştır
• Ancak tüm davranışlarımız öğrenilmiş değildir
İçgüdüler: Örümceğin ağ yapması
Kornea refleksi, pupil refleksi
• Bu anlamda bellek ise; öğrenilenlerin saklanması mekanizmasıdır.
• Öğrenme ve hafıza olmasa canlı, hayatını ve neslini devam ettiremez
• Çünkü başarıların tekrarı ile hatalardan uzaklaşma ancak öğrenme ve hafıza sayesinde mümkün olur
• Şuurlu olarak algıladığımız olayların ancak çok az bir kısmını depolarız
Bunu sağlayan ise beynin seçme ve unutma
• Beyne ulaşan bilginin ancak 1/100’ü seçilerek uzun süreli hafıza haline dönüşebilir.
• NİTELİKLERİNE GÖRE ÖĞRENME ÇEŞİTLERİ
• DEKLERATİF BELLEK
• Dekleratif Olmayan (Kapalı) bellek
1.İşlemsel bellek (beceri ve alışkanlıklar)
2. Tamamlama (hazırlama)
3. Çağrışımsız öğrenme
a. Habituasyon
b. Sensitizasyon
• Basit ögrenme şekilleridir.
• Uyaranın şiddetine, süresine ve zamanına bağlıdır;
• Ayrıca uyaranla cevap arasında bir çağrışım söz konusu değildir.
4. Çağrışımlı (Asosiyatif) Öğrenme:
a. Şartlı Öğrenme
Klasik Şartlandırma
Aletli Şartlandırma
b. Kavrama ile ögrenme sonucu bilgi hafızası oluşmaktadır.
• Kompleks ögrenme şekillerindendir.
• Uyaran (S) ile cevap (R) arasında bir çağrışım (asosiyasyon) oluşturmaktır
• ÇAĞRIŞIMSIZ ÖĞRENME
•
Habituasyon mekanizması
Presinaptik uçta potasyum kanal geçirgenliğinin artması
Hiperpolarizasyon
Açılan voltaj kapılı kalsiyum kanal sayısı azalır
Glutamat salgısı azalır
• ÇAĞRIŞIMLI ÖĞRENME
1. Şartlı Öğrenme
a. Klasik Şartlandırma:
• Olay pasif olarak öğrenilir.
• Anne bebeğini dışarı çıkaracağı zaman onu çocuk arabasına bindirmektedir. Bir süre sonra bebek çocuk arabasına her oturduğunda dışarı çıkacakmış gibi sevinir. Çocuk arabası koşullu uyarıcıdır.
• Sakalları olan bir baba bebeğini her akşam eve geldiğinde öpmektedir. Her defasında sakalları bebeğin yüzünü acıttığı için bebek ağlamaktadır. Bir süre sonra bebek babasının yaklaşmasıyla ağlamıştır. Baba koşullu uyarıcıdır.
b. Aletli (Operant) şartlandırma
Bir hayvan yeni bir davranış biçimini aktif olarak öğrenir.
Öğrenilmesi istenen cevap biçimi ödül veya ceza şeklindeki uyarandan sonra gelir
• İnsan ve hayvana has davranışlardan bir çoğunun kazanılmasında, devam ettirilmesinde ve frenlenmesinde ÖNEMLİDİR…
• Ögrenilmesi istenilen davranış aktif olarak öğrenir.
• Yüksek organizmalı canlılar bu yolla şartlandırılablir.
• 2. Kavrama Yoluyla Öğrenme
• Organizma, problemin elemanları arasındaki bağı aniden kurarak problemi çözüme kavuşturur
• Köhler’in maymun deneyi bu tür öğrenmeye iyi bir örnek
• Köhler’in bu deneyinde, maymun problemi deneme yanılma yoluyla değil, çözüm için gerekli olan bağlantıları algılayarak çözmüştür.
• SÜRELERİNE GÖRE HAFIZA ÇEŞİTLERİ
1. Kısa süreli hafıza
2. Uzun süreli hafıza
3. Kalıcı (sürekli) hafıza
• Kısa Süreli (Primer) Hafıza
• Bir telefon numarasındaki sayıyı yada maddeyi birkaç saniye ve dakika arasında hafızada tutulması
• Bilgileri tutma süresi 30 saniyeden daha kısa olan bellektir.
• Kapasitesi sınırlı
• Kısa süreli belleğin depolama kapasitesi 7± 2 birim
• Uzun süreli ya da kalıcı hafızaya dönüşebilir
• Uzun Süreli (Sekonder) Hafıza
• Bilginin beyinde uzun süre saklanması
dakikalar, haftalar, aylarca, yıllarca
• Bilginin saklanması önemine bağlı
• Hatırlanmasında belli bir zamana ihtiyaç var
• Primer hafızadan geri çağırmada “b” ve “p” gibi sesleri birbirine benzeyen harfler karıştırılırken
• Sekonder hafızadan geri çağırmada benzer olan kelimelerin karıştırıldığı görülür.
• Örnek: Cumhuriyet ne zaman kuruldu sorusuna, 29 Ekim 1923 dediğinizde bu bilginiz uzun süreli bellekten gelmektedir.
• Kalıcı (Tersiyer) Hafıza
• Uzun süreli ile belirgin bir ayrımı yok
• Fakat sinapslarda yapısal değişiklik var
Sinaptik iletimin güçlenir ya da baskılanır
Vezikül serbestlenme bölgelerinde artış
Vezikül sayısında artış
Dentrik sayısında artış
• Memeli Hipokampusu, Uzun Süreli Potansiyasyon ve Öğrenme
• Hafızanın oluşması için hipokampus ile medyal temporal loba ihtiyaç vardır.
• Hipokampusta uzun süreli potansiyasyonu (LTP) doğuran üç sinapslı bağlantılar bulunmaktadır.
Hipokampusta uzun süreli potansiyasyonla ilgili üç ana yol vardır:
• Medyal perforan yol. Entorhinal korteks ile girus dentatus arasındaki yoldur.
• Mossy lif yolu. Girus dentatusun granül hücreleri ile CA3 piramidal nöronları arasındaki yoldur
• Schaffer kollateral yolu. CA3 ile CA1 piramidal nöronları arasındaki yoldur.
LTP’nin meydana gelmesinde;
• Kısa süreli ve tekrarlayan uyaranlar
• NMDA reseptörleri
NMDA reseprörünün antagonistleri hipokampusa verilince hafıza bozukluğu olur.
• LTP mekanizması
•
HAFIZA BOZUKLUKLARI
• Anterograd Amnezi
• Retrograd Amnezi
• Histerik (Marazi) Amnezi
Histerik (Marazi) Amnezi
• Bütün hafızasını yitirilmiştir
• Diger amnezilerden ayıran 3 özellik vardır:
Hasta kendi ismi dahil bütün kimliğini unutur.
Amnezi globaldir ve anahtar uyaranlar etkisizdir.
Yeni şeyleri öğrenip, çok rahat bir şekilde hatırlayabilir fakat geçmişi hatırlayamaz.
• Parasempatik
“Dinlen ve beslen; Kestir ve sindir “
Vücudu “yenileyen” sistem
• Sempatik
“Savaş veya kaç!”
Enerji gerektiren faaliyetler
• Enterik sinir sistemi
Parasempatik sistem
• parasempatik pregangliyonik lifler uzun
• Parasempatik postgangliyonik lifler kısadır
Sempatik ve Parasempatik Sistemlerin Fonksiyonu
• Bu iki sistem genel olarak antagonistik etki gösterir
• Bazı fizyolojik
farklılıklar
• Sempatik sistem
– Anatomik düzeni sayesinde sistem tek bir birim olarak etkilenir (kitle deşarjı yapar)
• Parasempatik sistem
– Organ düzeyinde bağımsız hareket eder, organın spesifik ihtiyaçlarına göre hareket eder (lokal yanıtlar verir)
• Sempatik Nörotransmiterler
• Pregangliyonik nöronlar
Kolinerjik = ( asetilkolin)
• Postgangliyonik nöronlar
Adrenerjik (norepinefrin)
• parasempatik Nörotransmiterler
Alpha 1
• Çoğunda alfa etkili
• Kan damarları,deri, mukoza, abdominal organları, böbrek, tükürük bezleri
• pupil dilatasyonu
• Istemsiz sfinkterlerin konstriksiyonu
• eksitatör
Alpha 2
• Pankreas tarafından insülin salınımı inhibe
• Kan pıhtılaşmasını sağlar
• Genel inhibisyon
• The Adrenal Medulla
• ANS nin diğer NTs
• Bazı postganlionik lifler Ach ve norepinefrin ya da epinefrin kullanmaz
– Nonadrenerjik, nonkolinerjik lifler denir
– ATP, VIP, or NO as NTs
• NO çoğu dokudaki düz kasta vazodilatasyon yapar
• Otonom sinirlerin kontrol merkezleri
• Otonom sinirler santral sinir sistemi tarafından kontrol edilirler. Fakat bunların kontrolünde özel tek bir merkez yoktur.
– Medulla spinalis, beyin sapındaki merkezler, hipotalamus, limbik sistem, serebral korteks otonom sinir sisteminin kontrolünde yer alır
Otonom sinirlerin kontrolünde en önemli santral bölge hipotalamustadır.
• 1.Beyin sapı üzerinden preganliyonik nöronları etkileyerek
• vücut sıcaklığını,
• kalbin atım sayısını,
• kan basıncını ve solunumu düzenler.
• 2. Hipotalamus endokrin sistemi uyararır
• Otonom sinirlerin kontrol merkezleri
Nukleus Traktus Solitarius
1.Basit otonomik fonksiyonları düzenler.
2. Hedef organlardan gelen bilgiyi üst ve alt beyin bölgelerine ileterek iç dengenin düzenlemesinde düzenleyici gibi davranır.
• Otonom Sinir Sisteminde Spontan Aktivite
– Pre ve postgangliyonik nöronlardan birçoğu (özellikle kan damarları ve kalbe akson verenler) spontan olarak aktivite gösterirler.
– Vazokonstriktör lifler sayesinde sürekli bir tonik aktivite mevcuttur.
– İnnerve ettiği düz kasların özelliklerine göre ayarlanır.
•
SEREBELLUM
• SEREBELLUM
• Önde pons, bulbus bulunur
• Serebellum, oksipital lob’tan tentorium cerebelli ile ayrılır
• Ağırlığı beynin 1/10 kadar (yaklaşık 150 gr)
• Fakat beyin nöronlarının % 50’den fazlasını içerir
• Serebellum
• Serebellum yaşam için mutlak olması gereken bir SSS bölümü değildir
• Hayatın konforu için gereklidir
• Planlı motor aktivitelerimizi yumuşatır ve kibarlaştırır
• Dengenin koordinatör merkezidir
• Serebellum doğrudan doğruya hiçbir kasa emir vermez.
• Ama neden bu kadar önemli?
• Serebellumun fonksiyonları
• Bir hareketten diğerine geçişte
• Motor aktivitelerin zamanlamasında
• Kas tonusunu düzenler
• Agonist-antagonist kasların uygun zamanda ve uygun şiddette kasılmasını sağlar
• Dengenin sürdürülmesinde rol oynar
• Hata kontrol merkezi
• Kendi hatalarından hareketi daha kusursuz yapmayı zaman içinde öğrenir.
• Serebellum anatomik olarak 3 loba ayrılır:
– Ön lob
– Arka lob
– Flokulonodüler lob
•
Serebellum arkadan bakıldığında ise 3 alt bölüme ayrılır:
– Ortada vermis ve
– Yanlarda 2 tane serebellum hemisferleri
• Vermis ve intermedyal bölgelerde vücudun topografik temsili
• Serebelluma giren ve çıkan sinirler demetler biçiminde üç yolu izler…
Superior pedinkül
Talamus üzerinden serebrum ile ilişkide olduğu yollar ve Ventral spinoserebellar
Middle pedinkül
Pontoserebellar
İnferior pedinkül
Dorsal spinoserebellar, Vestibuloserebellar
Retiküloserebellar
• Serebellumun iç yapısı
• Serebellum Nöronal Devresi
• Derin çekirdek hücresi beyin ve periferden (tırmanıcı ve yosunsu liflerle) serebelluma giren eksitatör etki ve purkinje hücresinden kaynaklanan inhibitör etki altındadır.
• Normalde bu ikisi arasındaki denge, çıkış sinyalinin uyarıcı olması için hafifçe eksitasyondan yanadır.
• Serebellum Nöronal Devresi
1. Tırmanıcı (Climbing) Lifler
• Medulladaki Nukleus Olivary İnferior’dan gelir
• İlettiği tek bir impulsla purkinje hücresinde tek, uzunca süren (1 s kadar), şiddetli bir aksiyon potansiyele sebep olur.
• Buna kompleks spike denir. Şiddetli başlar zayıflayıp devam eder.
• Sinir sisteminin en büyük hücreleri
• Aferent impulsları eferent impulslar haline çevirir.
• Hızlı motor hareketlerin başlangıcında hareketin arttırılması için derin çekirdek hücreleri tarafından beyin sapı ve motor yollar uyarılırlar.
• Bunu birkaç milisaniye içinde purkinje hücrelerinden inhibitör sinyal takip eder.
• Kas hareketi durdurularak hedefin aşılması önlenir.
• Diğer inhibitör hücreler
• Sepet, yıldız, ve golgi hücreleri kısa aksonlu inhibitör hücrelerdir.
• Bir sepet hücresi 6-12 purkinje hücresini sepet gibi sarmıştır.
• Granül hücrelerinin aksonlarından oluşan paralel lifler, korteks moleküler tabakada bulunan sepet ve yıldız hücreleri ile de bağlantı kurar ve bu hücreleri eksite eder.
• Diğer inhibitör hücreler
• Sepet ve yıldız hücre aksonları komşu purkinje hücrelerinde lateral inhibisyon yaparak sinyallerin keskinleşmesini sağlar.
• Golgi hücreleri paralel liflerin altında bulunur ve dendritleri paralel lifler tarafından uyarılır. Aksonları ile granül hücrelerini inhibe eder.
• Serebellum Korteksi
• Serebellumun Fonksiyonel Bölümleri
• Spinoserebellum
• Serebroserebellum
• Vestibuloserebellum
•
Spinoserebellum
• Vermis ve hemisferlerin intermedyal bölgesinden oluşur
• Medulla spinalis ve beyin sapındaki bazı çekirdeklerle bağlantılı
• Spinoserebellum’un medulla spinalis ile bağlantı yolu:
– Dorsal spinoserebellum yolu
– Ventral spinoserebellum yolu
• Spinoserebellum’un fonksiyonu:
– Gövde ve ekstremite kaslarının motor kontrolü
– Yapılmakta olan bir hareketin devamı,
– Kas tonusunun düzenlenmesi ile ilgili
• Vestibuloserebellum
• Vestibuler sistemle bağlantılı
• Denge ve vestibuler refleks ile ilgilidir
• Kas tonusunu ayarlar ve dengeyi sağlar
•
Serebroserebellum
• Hemisferlerin lateral kısımlarından meydana gelir
• Beynin karşı hemisferinden afferent lifler alır.
• Efferentleri; dentat çekirdek , talamus ve kortekse gider
• Serebroserebellum fonksiyonu:
– Hareketin planlanması, başlatılması,
– Zamanlaması ve durdurulması ile ilgilidir
•
Serebellum’un Afferentleri
Korteks:
• tr. cortico-ponto-cerebellaris
• tr. cortico-olivo-cerebellaris
• tr. cortico-reticulo-cerebellaris
Medulla spinalis’ten
• tr. spinocerebellaris anterior
• tr. spinocerebellaris posterior
Vestibular çekirdeklerden
• tr. vestibulocerebellaris
• Korteksten gelen afferentler
•
Medulla spinalis’ten gelen aferentler
Medulla spinalisten beyinciğe 2 yoldan bilinçsiz proprioseptif duyu impulsu gelir;
– Dorsal spinoserebellum yolu
– Ventral spinoserebellum yolu
•
Dorsal spinoserebellum yolu
Taşıdığı duyular: bilinçaltı proprioseptif duyu
(C8-L2 segmentler arası)
1. nöron: Ganglion spinale
2. nöron: Lamina VII (Clark hücreleri
Çapraz: Yok
3. nöron: Vermis ve intermediyal bölgede
• Ventral spinoserebellum yolu
Taşıdığı duyular: Şuuraltı proprioseptif duyu
1. nöron: Ganglion spinale
2. nöron: Lamina V, VI, VII
Çapraz: Commissura alba anterior
3. nöron: Vermis
• Vestibuloserebellar yol
• Serebellum’un Efferentleri
Tr. cerebellovestibularis: Nuc. Vestibularis lateralis (n.fastigii)
Tr. cerebellorubralis: Nuc. Ruber (n. interpose)
Tr. cerebellothalamicus: Talamus (n. Dentatus)
Tr. cerebelloreticularis: Retiküler formasyon ile bağlantı kurar (n.fastigii)
• Serebellum lezyonları
Dismetri: Spinoserebellum, serebroserebellum lezyonlarında açığa çıkar
Ataksi:Baş ve ekstremite hareketleri arasında koordinasyon bozulmuştur ve hasta yürürken düşebilir
Disartri: Spinoserebellum lezyonlarında görülür.
• Serebellum lezyonları
Nistagmus: serebellumun «söndürme» işlevini yapamamasından kaynaklı
Flokkulonodüler lob ve vestibüler sinir harabiyetinde görülür
Hipotoni
Sinaps, Sinaptik İleti ve Nörotransmitterler
Sinaps ve Sinaptik İleti
Sinir hücreleri arasında ya da sinir hücresi ile komşu kas hücresi arasındaki iletimin gerçekleştiği yapısal ve işlevsel olarak özelleşmiş bilgi geçiş bölgeleridir.
Bilgi (uyarı) iletiminden sorumlu bölgeler.
Bu şekilde hücreler arasındaki bilgi aktarımı: sinaptik ileti
Sinaps ve Sinaptik İleti
Oluşumuna göre sinapslar:
Akso-dendritik
Akso-somatik
Akso-aksonik
Dendro-dendritik
Dendro-somatik
Sinaps ve Sinaptik İleti
İletim tipine göre sinapslar:
Elektriksel sinapslar
Kimyasal sinapslar
Elektriksel Sinaps
İyonik akımın bir hücreden diğerine doğrudan transferi sağlanır.
Bu hücreler arasındaki iletişim, “gap junction” olarak adlandırılan kanallar aracılılığı ile olur. Protein yapısında olan bu kanalların her bir yarım kanalı karşılıklı hücrelerinde bulunur. Böylece sinapsı oluşturan iki hücrenin sitoplazmaları doğrudan temas halindedir.
Elektriksel Sinaps
Gap junction yüksek iletkenliğe dolayısı ile düşük dirence sahiptir. Bu da presinaptik hücreye uygulanan akımın çoğunun bu kavşaklardan postsinaptik hücreye geçmesini sağlar.
Elektriksel sinapslardaki kanalların bu özelliklerinden dolayı presinaptik hücreye uygulanan akım ve oluşturacağı potansiyel, iyonik geçişlerle postsinaptik hücrede de kolaylıkla oluşabilmektedir.
Potansiyelleri aktarma özeliği olan bu sinapslar, kimyasal sinapsların aksine iki yönlüdür. Elektriksel sinapslarda iletim kimyasal sinaptik iletime göre çok hızlıdır
Kimyasal Sinaps
Elektriksel sinapsların aksine kimyasal sinapslarda pre ve postsinaptik hücreler arasında yapısal bir bağlılık bulunmamaktadır. Bu tür sinapsı oluşturan hücreler genelikle 20-40nm kadar bir aralıkla birbirlerinden ayrılır.
Hücreler arasında elektriksel sinapslardaki gibi düşük dirence sahip kavşaklar yoktur. Bu yüzden presinaptik hücreye uygulanan bir akım hücrenin iyon kanallarından hücre dışına çıkar.
Kimyasal Sinaps
Kimyasal ileti
Nörotransmitterler
Presinaptik AP
Ca iyonları
Postsinaptik membran reseptörleri
Kimyasal Sinaps
Kimyasal ileti
Presinaptik hücrede AP oluşması
Presinaptik terminalin depolarizasyonu
Nörotransmitterlerin salınması
Nörotransmitterlerin postsinaptik hücre reseptörleri ile etkileşimi
Postsinaptik hücrenin iyon geçirgenliğinin değişmesi
Postsinaptik hücre potansiyelinde değişim
Nörotransmiterler
Nöronal iletiyi sağlayan endojen kimyasal maddeler.
Kimyasal sinapslarda nöron → hedef doku iletimini sağlar.
Nörotransmiterler
Kimyasal sinaptik iletim için nörotransmiterlerin sentezlenip salgılanma için hazır olması gerekir. Farklı nörotransmiterler farklı şekillerde sentezlenirler.
Salınan nörotransmiterler postsinaptik bölgede bulunan özel reseptör proteinlerine yapışırlar. Bu işlem proteinin yapısında değişikliğe sebep olur ve protein farklı bir şekilde işlemeye başlar. Yaklaşık 100 farklı nörotransmiter reseptörü olmasına rağmen bunları iki grupta toplayabiliriz:
Transmiter-duyarlı iyon kanalları ve G-protein kenetli reseptörler.
Transmiter Duyarlı İyon Kanalları
Gözeneklerden oluşur.
Nörotransmiterlerin bir kanal vasıtasıyla nörona girebildikleri yapılardır.
4-5 protein yapının bir araya gelmesi ile oluşurlar.
Nörotransmiter yokken kanal kapalıdır.
Nörotransmiter kanalın dış bölgesinde bulunan özel bölgelere yapıştığında kanal açılır.
Transmiter Duyarlı İyon Kanalları
Açılan kanallar sodyum geçirgen kanallar ise postsinaptik bölge depolarize olur.
Oluşan bu depolarizasyon zar potansiyelini eşik değere çekerek AP oluşmasına sebep olur.
Aksiyon potansiyeline sebep olduğu için bu etkiye eksitatör etki denir.
Presinaptik bölgenin postsinaptik bölge üzerinde meydana getirdiği bu aksiyon potansiyeline de eksitator postsinaptik potansiyel (EPSP) denir.
Transmiter Duyarlı İyon Kanalları
Bu kanal sodyum değil de klorür geçirgen bir kanalsa, kanallardan geçen klorürler zar potansiyelinin daha negatif olmasına sebep olur.
Bu ektiye de inhibitör etki denir. Presinaptik bölgenin postsinaptik bölge üzerinde meydana getirdiği bu depolarizasyona inhibitör postsinaptik potansiyel (IPSP) denir.
G protein kenetli reseptörler
G-protein kenetli reseptörlerde ise nörotransmiter molekülleri postsinaptik zarda bulunan reseptörlere tutunurlar. Bu reseptör proteinleri, G-protein adı verilen proteinleri aktifleştirir ve onlarda G-protein kenetli iyon kanallarını aktifleştirirler.
G protein kenetli reseptörler
Bazı nörotransmiter reseptörleri presinaptik akson terminalinin zarında da bulunur.
Presinaptik terminalden salınan nörotransmiterlere karşı duyarlı olan bu presinaptik reseptörlere otoreseptörler denir ve genelde g-protein kenetli reseptörlerdir.
Bu reseptörlerin aktifleşmesi çok çeşitli sonuçlar doğurmakla beraber genel sonucu nörotransmiter salınımını engellemek ve bazı durumlarda da nörotransmiter sentezini önlemektir.
Nörotransmiterlerin Temizlenmesi
Sinaptik aralıkta ya da postsinaptik zarda bulunan ve her biri belirli bir nörotransmitere özgü olan enzimler tarafından ayrıştırılması
Dolaşıma girmesi
Nörotransmiterin kendisini salgılayan presinaptik zar tarafından belli mekanizmalar kullanılarak geri alınması
Nörotransmiterler
Kolinerjik nöronlar: Ach (kolinasetiltransferaz)
Katekolinaminerjik nöronlar: DA, NA, A
Serotonerjik nöronlar 5-hidroksitriptamin (5-HT): Serotonin
Aminoasiterjik nöronlar: GABA, Glutamat, Glisin
Sıvı-Elektrolit Dengesi
Sağlıklı bir insanda, vücut sıvılarının hacimleri ve bileşenleri dengede tutulur.
Vücutta yağ miktarı arttıkça sıvı oranı azalmaktadır (kadınlar, obezler X yenidoğan, ödem)
Hücre içi sıvılar:
Temel anyon: Fosfat ve proteinler
Temel katyon: Potasyum ve magnezyum
Hücre dışı sıvılar:
Temel anyon: Klor ve bikarbonat
Temel katyon: Sodyum
Hücre içi ve hücre dışı sıvılar arasındaki iyon konsantrasyonu farklılığı yarı geçirgen olan hücre zarı aracılığıyla sağlanmaktadır.
Bir sıvının ozmotik basıncı bu sıvı içindeki maddelerin parsiyel basınçlarının toplamına eşit olsa da; etkin ozmotik basınç yarı geçirgen zardan geçemeyen partiküllere bağlıdır.
Plazmadaki solütler plazmanın ozmolalitesini belirler.
Ozmolalite: (mOsmol/l ) = 2xNa + Glc/18 + BUN/2,8
Plazma ozmolalitesi normalde 280-295 mOsm/kg H2O’dur.
Plazma ve interstisyel kompartımanlar arasındaki basınçtan plazmada çözünmeyen proteinler sorumludur.
Hücre dışı ve hücre içi kompartımanlar arasındaki basıncı ise temel olarak sodyum belirler.
Hücre dışı sıvının ozmolalitesindeki değişiklikler hücre içi hacimde değişikliklere neden olur.
Stabil bir hücre dışı sıvı ozmolalitesi sağlamak için su giriş-çıkışı eşit olmalıdır.
Su dengesinin ADH ile kontrolü, hücre dışı sıvı ozmolalitesinin düzenlenmesi için önemlidir.
Sodyum Dengesi
Hücre dışı sıvıda en çok bulunan katyondur.
HCO3 ve Cl ile birlikte hücre dışı sıvı ozmolalitesini büyük ölçüde belirler.
Sodyum Dengesi
RAS
ANP
BNP
Guanilin/Üroguanilin
Bradikinin
Prostaglandin E2/I2
Potasyum Dengesi
Potasyum hücre hacmini, uyarılmayı, asit-baz dengesini ve metabolizmayı etkiler.
Vücut potasyumunun çoğu hücre içinde bulunur.
Potasyum Dengesi
Hiponatremi
Serum sodyum konsantrasyonunun 135 mmol/L’nin altında bulunmasıdır.
En sık karşılaşılan elektrolit bozukluğudur.
Hiponatremi
Yalancı hiponatremi
Translokasyona bağlı hiponatremi
Gerçek hiponatremi
Hipovolemik hiponatermi
Normovolemik hiponatremi
Hipervolemik hiponatremi
Yalancı Hiponatremi
Flame fotometre
Hiperproteinemi
Hipertrigliseridemi
İyon selektif elektrot yöntemi
Translokasyona Bağlı Hiponatremi
Kanda fazla miktarda bulunan ozmotik aktif bir madde (glukoz, mannitol, glisin) suyun hücre içinden hücre dışına geçişine yol açarak sodyum konsantrasyonunun düşüşüne neden olur.
Hiperglisemi
Kan glukoz konsantrasyonundaki her 100 mg/dl artış için, serum sodyum konsantrasyonu 1,6 mEq/L düşer.
Serum ozmolaritesi yüksektir.
Gerçek Hiponatremi
Hipovolemik hiponatremi
İzovolemik hiponatremi
Hipervolemik hiponatremi
Hipovolemik Hiponatremi
Hem sodyum, hem de su kaybı vardır.
Kusma, diyare, üçüncü boşluğa kayıplar, diüretikler, mineralokortikoid yetmezliği ve ozmotik diürez gibi nedenlere bağlı olarak gelişebilir.
Normovolemik Hiponatremi
Uygunsuz ADH sendromu, glukokortikoid yetmezliği, hipotiroidi, stres veya çeşitli ilaçlara bağlı olarak gelişebilir.
Hipervolemik Hiponatremi
Kalp yetmezliği, siroz, nefrotik sendrom ve böbrek yetmezliğine bağlı olarak gelişebilir.
Hipernatremi
Hipernatremi, serum sodyum konsantrasyonunun 145 mEq/L’nin üzerinde olması durumudur.
Hipernatremi
Hipovolemik hipernatremi
Diüretik kullanımı, ozmotik diürez ve postobstrüktif diürez gibi renal kayıplara bağlı olarak veya terleme, yanık, diyare ve fistüller gibi ekstra-renal kayıplara bağlı olarak gelişebilir.
Normovolemik hipernatremi
Diabetes insipidus (santral veya nefrojenik)
Hipervolemik hipernatremi
Hipertonik sodyum (genellikle NaHCO3 tedavisine bağlı) uygulanması, primer hiperaldosteronizm, Cushing sendromu gibi nedenlere bağlı olarak gelişebilir.
Hipernatremi
Serum sodyum konsantrasyonunun normal düzeylerin üzerine çıkması durumunda, gelişen hiperozmolaliteye bağlı olarak susama hissi artar.
Bunun sonucunda su alımı sağlanarak hipernatremi gelişimi önlenmiş olur.
Bu nedenle hipernatremi ancak susama merkezinin bozulduğu ve/veya şuur bozukluklarının olduğu hastalarda gelişebilir.
Susama hissi normal olan ve şuuru açık olan bir hastada, yukarıda sayılan hipernatremi nedenlerinin varlığı hipernatremi gelişmesi için yeterli değildir.
Hipopotasemi
Serum potasyum konsantrasyonunun 3,5 mEq/l’nin altında olması durumudur.
Serum potasyum konsantrasyonu düşük olan hastada ilk olarak yalancı hipopotasemi olup olmadığı araştırılmalıdır.
Yalancı Hipopotasemi
Aşırı lökositoz hallerinde, hastadan alınan kan 1 saatten uzun bir süre boyunca oda ısısında bırakılacak olursa potasyum, fazla miktarda bulunan lökositin içine geçer.
Özellikle metabolik olarak aktif lökositlerin olduğu akut lösemilerde bu durum ile daha sık karşılaşılır.
Potasyumun hücre içine geçişi kanın hastadan alınmasından sonra olduğu için, buna yalancı hipopotasemi adı verilir.
Yalancı hipopotasemiden şüpheleniliyorsa plazma, kan hücrelerinden hızla ayrılmalıdır ve kan eğer uzun süre bekleyecekse 4oC’de saklanmalıdır.
Hipopotasemi
Potasyumun hücre içine girişinin artmasına bağlı olarak gelişen hipopotasemiler
Vücuttaki potasyum miktarının azalmasına bağlı olarak gelişen hipopotasemiler
Hipopotasemi
Potasyumun hücre içine girişinin artmasına bağlı olarak gelişen hipopotasemiler:
Burada total vücut potasyumu normaldir. Çeşitli nedenlere bağlı olarak potasyumun hücre içine geçişinin artması sonucu serum potasyum konsantrasyonu düşebilir:
Katekolamin artışı (stres, beta agonistler), alkalemi, insülin, hipopotasemik periyodik paralizi, megaloblastik anemi tedavisi
Hipopotasemi
Vücuttaki potasyum miktarının azalmasına bağlı olarak gelişen hipopotasemiler:
I) Diyetle yetersiz potasyum alımı:
Diyetle yetersiz alıma bağlı hipopotasemi gelişmesi çok nadir görülür. Sadece anoreksia nervoza veya uzun süren açlık hallerinde yetersiz alıma bağlı hipopotasemi ile karşılaşılır.
Hipopotasemi
II. Vücuttan potasyum kaybı:
Potasyum renal ya da gastrointestinal yolla vücuttan kaybedilebilir. Hangi yolla kaybedildiğinin anlaşılmasında anamnez yol göstericidir. 24 saatlik idrarda potasyum ölçümüyle hangi yolla kayıp olduğu belirlenebilir. Hipopotasemik bir hastada idrarla potasyum atılımı 20 mEq/gün’ün üzerinde ise, renal yolla kayıp söz konusudur. Bu durumda, serum pH tayini ve asit-baz bozukluğu olup olmadığının değerlendirilmesi renal nedenlerin ayırıcı tanısında yol göstericidir.
Renal Potasyum Kayıpları
Metabolik asidoz ile birlikte olan renal potasyum kayıpları
Asit-baz bozukluğunun olmadığı renal potasyum kayıpları
Metabolik alkaloz ile birlikte olan renal potasyum kayıpları
Renal Potasyum Kayıpları
Metabolik asidoz ile birlikte olan renal potasyum kayıpları:
Normal anyon açıklı bir metabolik asidoz varsa, proksimal veya distal tipte renal tubuler asidoz düşünülür. Artmış anyon açıklı bir metabolik asidoz varsa ise ketoasidoz düşünülür.
Renal Potasyum Kayıpları
Asit-baz bozukluğunun olmadığı renal potasyum kayıpları:
Akut tubuler nekrozun iyileşme dönemi, postobstrüktif diürez, sisplatin tedavisi, magnezyum eksikliği
Renal Potasyum Kayıpları
Metabolik alkaloz ile birlikte olan renal potasyum kayıpları:
Hastada volüm eksikliği varsa, önceden kullanılmış diüretiklere bağlı hipopotasemi ve üst gastrointestinal sistemden kayba bağlı hipopotasemi düşünülür. Üst gastrointestinal sistem kayıplarında hipopotaseminin nedeni idrarla potasyum kaybıdır. Hastada volüm eksikliği yoksa ileri ayırıcı tanıda kan basıncının bilinmesi önemlidir.
Kan basıncı normal ise diüretik kullanımı, Bartter sendromu veya Gitelman sendromu; hipertansiyon varsa, mineralokortikoid aktivitede artış (hiperaldosteronizm) düşünülür.
Gastrointestinal Potasyum Kayıpları
Hipopotasemik bir hastada idrarla potasyum atılımı 20 mEq/gün’ün altında ise gastrointestinal yoldan potasyum kaybı düşünülür. Diyare, fistüller ve laksatif kullanımı gibi nedenler sonucunda hipopotasemi görülebilir.
Hiperpotasemi
Serum potasyum konsantrasyonunun 5,0 mEq/L’nin üzerinde olması durumudur.
Serum potasyum konsantrasyonu yüksek bulunan bir hastada ilk olarak yalancı hiperpotasemi olup olmadığı araştırılmalıdır. Kan alınırken turnikenin aşırı derecede uygulandığı hastalarda ya da damarın veya iğnenin ince olmasına bağlı olarak güçlükle kan alındığı durumlarda eritrositlerin hemoliz olması sonucunda serum potasyum konsantrasyonu yüksek bulunabilir.
Hiperpotasemi
Potasyumun hücre dışına geçişinin artmasına bağlı olarak gelişen hiperpotasemiler
Vücuttaki total potasyum miktarının artmasına bağlı olarak gelişen hiperpotasemiler
Hiperpotasemi
Potasyumun hücre dışına geçişinin artmasına bağlı olarak gelişen hiperpotasemiler:
Çeşitli nedenlere bağlı olarak potasyumun hücre dışına geçişinin artması sonucu serum potasyum konsantrasyonu artabilir: Asidemi, insülin eksikliği (kontrolsuz diabet), beta-blokerler, hiperpotasemik periyodik paralizi
Hiperpotasemi
Vücuttaki total potasyum miktarının artmasına bağlı olarak gelişen hiperpotasemiler:
Vücuttaki potasyum miktarının artmasının nedeni, hemen her zaman böbrekler yoluyla atılımın azalmasıdır. Böbrek fonksiyonları belirgin olarak azaldığında (GFR <10-20 ml/dk) aşırı potasyum alımına bağlı olarak hiperpotasemi görülebilir. Ayrıca, böbrek fonksiyonları azalmış bir hastada, idrarla potasyum atılımını azaltan faktörlerin varlığında (ACEI, potasyum tutucu diüretiklerin kullanımı) hiperpotasemi gelişebilir. Hemoliz, rabdomiyoliz, tümör lizis sendromu gibi aşırı düzeyde hücre yıkımının olduğu durumlarda da hiperpotasemi ile karşılaşılabilir. Böbrek fonksiyonları normal olan bir hastada hiperpotasemi varlığında aldosteron eksikliği ya da aldosterona duyarsızlık akla gelmelidir.
Asit-Baz Dengesi
Asit-Baz Dengesi
Asit, H açığa çıkaran, baz ise H bağlayan maddelerdir.
Asit (HA) iki yönlü disosiye olur.
Bir asit, disosiye olmuş bir serbest H+ ve onun konjuge bazını oluşturur.
HA ↔ H+ + A-
Asit-Baz Dengesi
Denge durumunda asit disosiasyon hızı ve H ve A’nın birleşme hızı birbirine eşittir.
Asit disosiasyon sabiti (denge sabiti) (Ka)
Ph = log10(1/[H+])= -log10[H+]
Henderson-Hasselbach Eşitliği
pH Dengesi
pH dengesi, tamponların etkisi ile korunur.
Kimyasal pH tampon örnekleri:
H2CO3 ↔ HCO3 + H+
H2PO4 ↔ HPO42- + H+
NH4+ ↔ NH3 + H+
Asit Üretimi
Fizyolojik olarak asitler 2 gruba ayrılır:
H2CO3 (karbonik asit)
Diğer asitler (karbonik olmayanlar) (sabit asitler)
Asit Üretimi
Metabolizma CO2 kaynağıdır. (karbonik asit, H ve bikarbonat)
Karbohidrat ve yağ metabolizma bozuklukları sabit asitlerin üretimine yol açar.
Protein metabolizması kuvvetli asitler oluşturur.
Kan pH’sının Düzenlenmesi
Kimyasal tamponlama: pH’daki değişimi alt düzeyde tutar fakat asit veya bazı vücutta tutmaz.
Solunum yanıtı: CO2, H2CO3
Böbrek yanıtı: İdrar tamponları (H2PO4) ile H iyonu uzaklaştırılması ve hücre dışı sıvıya bikarbonat takviyesi (1-3 gün)
Kimyasal Tamponlar
Fosfat tampon: ATP, ADP
Protein tamponlar: En büyük tampon havuzu, amfoterik
Bikarbonat/karbondioksit tamponu
Akciğerler
CO2, H2O, H2CO3, HCO3, H, pH
Böbrekler
H veya HCO3 atılımını sağlar. (genellikle asit atılımı ve azaln bikarbonatı yerine koyma)
İdrarla atılan hidrojenin çok azı serbest şekilde atılır (çoğu idrar tamponları ve NH4 ile birleşir)
Asit-Baz Dengesi Bozuklukları
pH: 7,35-7,45
PaO2: 80-100 mmHg
PaCO2: 35-45 mmHg
HCO3: 22-26 mEq/l
Metabolik Asidoz
Primer bozukluk plazma HCO3 düzeyindeki azalma
Anyon açığı: 12 ±2 mEq/l Na – (Cl + HCO3)
Normal anyon açıklı (hiperkloremik):
Asidozun nedeni vücuttan HCO3 kaybı (GIS/bb)
Artmış anyon açıklı (normokloremik)
Asit birikimi sonucu gelişir (laktik asit, asetoasetik asit). Biriken asitlerdeki H, bikarbonat tarafından tamponlanır. HCO3 ↓, biriken ve rutinde ölçülmeyen anyon, açığı arttırır.
Metabolik Alkaloz
Primer bozukluk plazma HCO3 düzeyindeki artış
Plazma HCO3 arttığı zaman kompansasyon amacıyla alveoler ventilasyon azalır ve PCO2 artar
Metabolik alkalozdan böbrekler sorumludur
Sodyum klorüre cevaplı metabolik alkaloz: GI asit kaybı (kusma, nazogastrik aspirasyon), diüretikler vb.
Sodyum klorüre cevapsız metabolik alkaloz: Primer hiperaldosteronizm, Cushing sendromu, ciddi hipopotasemi, Bartter sendromu, magnezyum eksikliği
Respiratuvar Asidoz
Respiratuvar asidoz, alveoler hipoventilasyon durumunda ortaya çıkan bir tablodur.
Akut veya kronik olarak solunum merkezinin inhibisyonu, uyku-apne sendromu, intrakranial basınc artışı, göğüs duvarının ve solunum kaslarının hastalıkları (miyastenia gravis, Guillain-Barre sendromu, fraktürler ve ilaçlar), havayolu obstrüksiyonu (laringospazm, bronkospazm, aspirasyon), alveoler gaz değişiminin bozulması (akut akciğer ödemi, pnömotoraks, hemotoraks, kronik obstrüktif akciğer hastalıkları)
Respiratuvar Alkaloz
Respiratuvar alkaloz, alveoler hiperventilasyon durumunda ortaya çıkan bir tablodur.
Yoğun bakım ünitelerinde en sık görülen asit-baz bozukluğu
Akut veya kronik olarak solunum merkezinin uyarılması, anksiyete, salisilat intoksikasyonu, gebelik, kronik karaciğer hastalığı, hipoksemi (akciğer hastalıkları, karbonmonoksit intoksikasyonu, konjenital kalp hastalığı, anemi, oksijen basıncının azalması (yüksek yerlerde yaşama)
Solunum Sistemi
Solunum Sistemini Oluşturan Yapılar
Solunum sisteminin işlevleri:
O2 değişimi:
Hava Kan Hücre
CO2 değişimi:
Hücre Kan Hava
Kan pH’sının düzenlenmesi
Koku duyusunu algılayarak mss’ye
taşıma
Ses çıkarma, ağlama, gülme
Anjiyotensin 1 Anjiyotensin 2
Akciğerlerin Havalanması
Hava yüksek basınçlı alandan düşük basınçlı alana akar.
Solunum döneminde akciğerlerin hacmi değişir,
bu değişiklik basınç farkı oluşturur,
hava giriş-çıkışı olur.
Her akciğer bir plevra boşluğu içindedir.
Pariyetal plevra (dış) ile viseral plevra (iç) arasında plevra sıvı bulunur.
Ör: ıslak bir yüzeye konan cam
Göğüs kafesini yükselten tüm kaslar:
– dış interkostal kaslar
– sternokleidomastoid kası – skalen kası
Göğüs kafesini aşağı çeken kaslar :
– abdominal kaslar
– iç interkostal kaslar
Akciğerin iki önemli özelliği vardır:
1- Kompliyans: akciğerlerin genişleme derecesi
2- Elastisite: gerilme kuvveti ortadan kalkınca akciğerlerin eski haline dönebilme yeteneği
Plevra Basıncı
Akciğer plevrası ile göğüs çeperi plevrası arasındaki dar alanda bulunan sıvı basıncıdır.
Hafif emici yani hafif negatif bir basınçtır.
Önemi: akciğerlerin istirahat durumunda açık kalması için gerekli emme basıncını oluşturur.
Alveol Basıncı
Alveollerin içindeki hava basıncıdır.
Glottisin açık olduğu, akciğerlerden içeri-dışarı hava akımının olmadığı durumda, alveollere giden tüm yollardaki basınçlar = atm basıncı (0 cm su basıncı)
Transpulmoner Basınç
Alveol ve plevra basınçları arasındaki basınç farkıdır.
Solunumun her evresinde akciğerleri kollapsa yönlendiren akciğerlerdeki elastik kuvvetlerin bir ölçüsüdür.
Akciğerin iki önemli özelliği vardır:
1- Kompliyans
2- Elastisite
Kompliyans
Transpulmoner basınçtaki her birim artışa karşı akciğerlerin genişleme derecesine kompliyans denir.
Erişkinde normal total kompliyans 200 ml/cmSu basıncıdır.
Restriktif hastalıklar : kompliyans azalır
– inspirasyon bozuktur
– akciğer iyi şişemez
– vital kapasite,
– total akciğer kapasitesi azalır.
Amfizemde kompliyans artar.
Akciğerlerin elastik kuvvetleriyle belirlenir.
Bu kuvvetler:
1. Akciğer parankimi içinde bulunan elastin ve kollajen lifleri
2. Alveol duvarının içini çevreleyen sıvının yüzey geriminin oluşturduğu elastik kuvvet.
Elastisite
Gerilme kuvveti ortadan kalkınca akciğerlerin eski haline dönebilme yeteneğidir.
Elastin ve kollojen liflerle sağlanır.
Sürfaktan
Yüzey gerilimini azaltarak alveollerin kollapsını önler.
Su, hava ile yüzey oluşturduğunda suyun yüzeyindeki moleküller birbirlerini çekerler. Bunun sonucu olarak, su yüzeyi her zaman büzülme eğilimindedir.
Bu, havayı bronşlar yoluyla alveollerin dışına itmeye zorlar. Alveollerin kollabe olmasına neden olur.
Sonuç olarak, akciğerlerin tamamında yüzey gerim elastik kuvveti oluşur.
Tip II alveol hücreleri tarafından sentezlenir.
En önemli bileşenleri:
fosfolipit dipalmitoilfosfoditilkolin (yüzey geriminin düşürülmesi)
apoproteinleri (SPA,SPB,SPC)
kalsiyum iyonları
Sürfaktan sentezini;
İnsülin azaltır.
Tiroid hormonları, kortizol, östrojen artırır.
Sürfaktan alveollerin büzülmesini önler
Akciğer Hacim ve Kapasiteleri
Spirometre ile ölçülemeyenler:
– Rezidüel hacim
– Fonksiyonel rezidüel kapasite
– Total Akciğer kapasitesi
Bir dakikada solunum yollarına giren yeni havanın toplam miktarına dakikada solunum hacmi
Solunum Hacmi = Soluk Hacmi × Solunum Hızı
= 500 ml × 12 = 6 L/dk
Alveol Ventilasyonu
Ölü boşluk
Anatomik ölü boşluk (~150 ml)
yapısı gereği gaz alışverişi olmayan bölgelerdeki ölü boşluk
Fizyolojik ölü boşluk
Yapısı gereği gaz alışverişi yapabilen ancak bu olay olmayan ölü boşluk
İşlevsiz alveollerin hacmi + anatomik ölü boşluk (değişkendir)
Alveol ventilasyon hacmi =
= Frekans × (Soluk Hacmi-Ölü Boşluk)
= 12 × (500-150) = 4200 ml
Alveol ventilasyonu, alveollerde, O2 ve CO2 konsantrasyonlarını belirleyen başlıca faktörlerden biridir.
Gaz Difüzyonu ve Gaz Parsiyel Basınçlarının Fiziği
Basınç, bir yüzeye karşı hareket eden moleküllerin o yüzeye birçok defa çarpmasıyla oluşur.
Konsantrasyon
Bir hava karışımı oluşturan gazların her birinin tek başına oluşturdukları basınç >>>> Parsiyel Basınç
Dalton Yasası : Farklı gazlardan oluşan havanın basıncı, içerisindeki her bir gazın basıncının toplamıdır.
PN2 + PO2 + PH2O + PCO2 = 760 mmHg
%79 azot, %21 oksijen olan hava incelendiğinde:
Deniz seviyesinde toplam basınç 760 mmHg’dır.
Pgas = Patm atmosferdeki gazın yüzdesi
760 mmHg’lık basıncın %79 N2 %21’i O2
PN2: 600 mmHg
PO2: 160 mmHg
Sıvıda Çözünmüş Bir Gazın Parsiyel Basıncını Belirleyen Faktörler
Çözeltideki gazın parsiyel basıncı:
-gazın konsantrasyonu
-gazın çözünebilirlik katsayısı
Henry Yasası;
Parsiyel basınç = Çözünmüş gazın konsantrasyonu
Çözünebilirlik katsayısı
Çözünebilirlik katsayıları (37°C)
O2 0.024
CO2 0.57 (en kolay çözünen)
CO 0.018
N2 0.012
Sıvılarda gaz difüzyon hızına etki eden faktörler:
1. Basınç farkı
2. Gazın sıvı içinde çözünebilirliği
3. Sıvının enine kesit alanı
4. Gazın difüze olması gereken uzaklık
5. Gazın molekül ağırlığı
6. Sıvının sıcaklığı
Alveol Havası İle Atmosfer Havasının Bileşimi Farklıdır
Farklılığın sebepleri:
Alveol havası her solukta atm havasıyla kısmen değişir.
O2 sürekli alveol havasından pulmoner kana emilir.
CO2 sürekli pulmoner kandan alveollere difüze olur.
Solunum yollarına giren kuru atm havası alveollere ulaşmadan önce nemlendirilir.
Ekspirasyon Havası Ölü Boşluk İle Alveol Havasının Karışımıdır
Ekspirasyon havası= Ölü boşluk + Alveol Havası
Ölü boşluk havası= nemlendirilmiş hava
Alveol Havasının Atmosfer Havası İle Yenilenme Hızı
Önemi,
Solunum geçici olarak kesildiğinde
-dokunun oksijenlenmesindeki
-doku CO2 konsantrasyonundaki aşırı artış-düşüşün
-doku pH’sındaki önlenmesi
Solunum Zarlarında Gazların Difüzyonu
300 milyon alveol
Alveol çapı: 0,2 mm
Alveoller arası kesintisiz yoğun bir kapiller ağ
Alveol gazları pulmoner kapillerledeki kana çok yakın
Solunum zarı: alveol + akciğerlerin tüm terminal kısım zarları
Hava – Kan Bariyeri:
1. Sürfaktan tabakası
2. Alveol epitel hücre (Tip I)
3. Epitel bazal zar
4. İnterstisyum
5. Kapiller bazal zar
6. Kapiller endotel
Kalınlık: 0,2 – 0,6 µm
Yüzey alanı: 70 m2
Kapillerlerdeki kan miktarı: 60-140 ml
Kapillerler çapı: 5 µm
Solunum Zarında Gazların Difüzyon Hızını Etkileyen Faktörler
Solunum zarın kalınlığı
Solunum zarının yüzey alanı
Difüzyon katsayısı
(zarda çözünürlük ile doğru orantılı)
Solunum zarının iki tarafı arasındaki basınç farkı
vc
Ventilasyon – Perfüzyon Oranı
V/Q Dengesi
Akciğerde V/Q oranı: 0,8
Üst, orta, alt zonlarda farklılık gösterebilir.
Kompliyansın en yüksek olduğu bölge bazal kısımlardır. Bu nedenle ventilasyonun en iyi olduğu yer de bazal kısımlardır.
Hem yer çekimi hem de iyi ventilasyon nedeniyle ac’de perfüzyonun en iyi olduğu yer yine bazal kısımlardır.
Ancak V/Q oranının en iyi olduğu yer ac apeksidir.
V/Q Dengesi
Akciğerlerde ventilasyonun iyi olmadığı bölgelere kan gitmez. Bunun nedeni oksijen azalınca hipoksiye yanıt olarak pulmoner arter konstriksiyona uğrar. Böylece ölü boşluğa kan gitmemiş olur. Kan ventilasyonu iyi olan bölgelere gider.
Üst zonlarda perfüzyon az (0,07 l/dk)
Alt zonlarda yer çekimi etkisiyle fazla (1,29 l/dk)
Aynı şekilde ventilasyon da alt zonlarda fazla, üst zonlarda azdır.
Ancak v/q üst zonlarda yüksek iken (3,4), alt zonlarda düşüktür (0,6).
Bu nedenle üst zonlarda kanda çözünmüş oksijen fazla (130 mmHg), alt zonlarda ise çözünmüş oksijen azdır (89 mmHg)
VA/Q sıfır ise; yeterli ventilasyon yok, kan yeterince oksijenlenemez.
Şantlı kan
Mukus tıkacı, hava yolunda ödem, yabancı cisim veya hava yolunda tümörler
Fizyolojik şantlı kan: şantlı kanın dakikadaki toplam miktarı
Fizyolojik şant arttıkça, akciğerlerden oksijenlenmeden geçen kan miktarı artar.
VA/Q sonsuz ise; ventilasyon yüksek, kan akımı düşük
Alveolden kana taşınabilecek O2 miktarı çok fazla
Fizyolojik ölü boşluk
Hemoglobin ve Oksijen Taşınması
Kanda oksijenin %97’si hemoglobine bağlı, %3’ü plazmada çözünmüş halde taşınır.
Her bir globin bir hem halkası içerir
Bir molekül hemoglobin 4 oksijen molekülü taşır
Hemoglobin ve Oksijen Taşınması
Oksijen molekülü hemoglobinin hem kısmıyla gevşek ve geri dönüşümlü olarak bağlanır.
Pulmoner kapillerlerdeki gibi PO2 yüksek olduğu zaman O2 hemoglobine bağlanır.
Doku kapillerlerindeki gibi PO2 düşük ise O2 hemoglobinden ayrılır.
Hemoglobine Bağlı Oksijen İçeriğini Belirleyen Faktörler
Hb derişimi
Hemoglobinin oksijen bağlama kapasitesi
Hb doygunluk yüzdesi
Kandaki oksijenin parsiyel basıncı
Oksijen-Hemoglobin Disosiasyon Eğrisi
Eğriyi Sağa Kaydıranlar
2,3-DPG artışı (eritrositler enerji için anaerobik yolu kullanır, yan ürün olarak 2,3-DPG ortaya çıkar)
2,3-DPG sentezi oksihemoglobin tarafından inhibe edilir
Dolayısıyla oksihemoglobin miktarı artarsa 2,3-DPG sentezi artar
Anemide 2,3-DPG artar
Asidoz ([H] artar, pH azalır)
Sıcaklık artışı
CO2 artışı
Bohr Etkisi
pCO2 basıncının Hb-O2 disosiasyon eğrisi üzerine olan net etkisine Bohr etkisi denir. (CO2’in hemoglobinin oksijene olan ilgisini etkilemesi)
Dokuda CO2 ve H fazlalığı Hb-O2 eğrisini sağa kaydırır. Böylece dokuya daha fazla O2 geçer.
Akciğerde CO2, HCO3 ve H iyon konsantrasyonu azalır; eğri sola kayar. O2 hemoglobine kolay bağlanır ve dokuya kolay girer.
Fetal Hemoglobin
HbF’nin oksijene afinitesi fazladır.
Aynı PaO2’de erişkine göre daha fazla O2 taşıyabilir.
Aynı zamanda fetüsün Hb konsantrasyonu da anneye göre daha fazladır.
Fetal kan anneye CO2 verir, H kaybeder, alkali hale gelir. Anne kanı ise asidik olur. Bu da fetal kanın O2 ile birleşme kapasitesini arttırır.
Egzersizde O2-Hb Eğrisinin Sağa Kayması
Egzersiz yapan kaslarda CO2 ve asidik ürünlerin oluşumu
Kas kapillerlerinde H+ düzeyinin çoğalması
Kas ısısında yükselme
Karbondioksit Taşınması
Erimiş halde: %7
Karbaminohemoglobin olarak: %23
Bikarbonat olarak: %70
Haldane Etkisi
Akciğerde O2 hemoglobine bağlanınca, CO2’in kandan alveole geçişi kolaylaşır. (Oksijenin hemoglobinden ayrılması sonucu hemoglobinin CO2’e afinitesi artar)
Oksihemoglobin doygunluğundaki değişikliklerin CO2 içeriği ile PCO2 arasındaki ilişkiyi etkilemesine Haldane etkisi denir.
Hipoksi Türleri
Anemik hipoksi
İskemik hipoksi
Histotoksik hipoksi
Hipoksik hipoksi
Solunumun Kontrolü
Solunumun Kontrolü
Sinir sistemi normalde alveol ventilasyon hızını dokuların gereksinimine göre, arteriyel PaO2 ve arteriyel PaCO2 sabit tutulacak şekilde düzenler.
İstemli kontrol: Serebral kortekste gerçekleşir (kortikospinal yollarla solunumun motor nöronlarına uyarı)
İstemsiz kontrol: Medullada bulunan bir grup pacemaker hücre tarafından)
Beyin Sapı Solunum Merkezleri
Medulla ve ponsta bilateral yerleşen nöron gruplarından oluşur.
4 ana gruba ayrılır:
– Dorsal solunum grubu
– Ventral solunum grubu
– Apnostik merkez
– Pnömotaksik merkez
Dorsal Solunum Grubu
Tüm medulla boyunca uzanır.
Hemen hemen tamamı soliter nükleusta yerleşmiştir.
Pre-Bötzinger kompleksindeki pacemaker hücreler uyarıyı başlatır.
Rampa sinyali (uyarı zayıf olarak başlayıp 2 sn süreyle giderek yükselir, bunu izleyen 3 sn içinde aniden kesilir)
Sakin solunumun ritmini belirler.
I nöronları (inspirasyondan sorumlu)
Buradan çıkan uyarılar frenik sinirle diyaframı kasar ve inspirasyon oluşur.
Rampa Sinyali
Soliter nükleus (NTS)
– Periferik kemoreseptörler
– Baroreseptörler
– Akciğerdeki çeşitli duyu reseptörler (IX ve X)
Ventral Solunum Grubu
Medullanın ventrolateralinde bulunur.
Rostralde nükleus ambiguus, kaudalde nükleus retroambiguusta yerleşiktir.
Sakin solunum sırasında aktif değildir.
Hem I hem E nöronlarını içerir (Bötzinger kompleksi)
Hem zorlu inspirasyonda hem zorlu ekspirasyonda görevlidir.
Özellikle ekspirasyon sırasında abdominal kaslar için güçlü ekspiratuvar sinyallerin oluşturulmasında önemlidir.
Yüksek düzeyde ventilasyon gerektiğinde (egzersiz vb.) aşırı bir uyarı mekanizması olarak görev yapar.
Apnostik Merkez
Ponsun alt bölümünde yer alır ve inspirasyonu tetikler.
Dorsal nöron grubunu etkileyerek inspirasyonu oluşturan rampa sinyallerinin kapatılmasını önler/geciktirir.
Böylece akciğerler hava ile dolu hale gelir.
Pnömotaksik Merkez
Rostral-dorsal lateral ponsta yerleşir (subparabrachial [kölliker-fuse] ve medial brachial nükleuslarda)
Solunumun hızını ve derinliğinin belirlenmesine yardım eder.
Apnostik merkezi inhibe ederek solunum siklusunu belirler (apnostik merkezle birlikte görev yapar)
İnspirasyonun süresini kısaltarak solunumun frekansını arttırır.
Solunum Reseptörleri
Gerim reseptörleri (akciğerlerin inspirasyonda gerilmesi) (yavaş adapte olan reseptörler)
Hering-Breuer refleksi (inspirasyonu sonlandırır, akciğerin gerilmesi ile vagus üzerinden kardiyopulmoner merkeze gerim duyusu götürülür; böylece solunum durdurulur)
İrritan reseptörler (hızlı adapte olan reseptörler)
Bronşiyollerin daralması (öksürük) (vagus) (sigara, duman gibi ağrılı ajanlar)
J reseptörleri (pulmoner konjesyon) (juksta-kapiller reseptörler)
Dispne hissi (yüksek irtifa, yoğun egzersiz, kalp yetmezliği)
Hering-Breuer Refleksi
Bronş ve bronşiyoldeki düz kaslarda yer alan gerim reseptörleri (yavaş adapte olan reseptörler)
Dorsal nöron grubu
İnspirasyon rampasını kapatır
Akciğerlerin aşırı gerilmesi önlenir
Solunum Refleksleri
Aksırık refleksi: Nazal bölgenin irritasyonuyla oluşur. Aferenti V, eferenti V, VII, X ve XII
Hıçkırık refleksi: Glottisin ani kapanması sonucu inspirasyon kaslarının spazmodik kasılmalarıdır.
Periferik Kemoreseptörlerle Kontrol
Kanda PO2 azaldığında (PO2<60 mmHg) aort cismi (glomus aortikum) ve karotid cismindeki (glomus karotikum) kemoreseptörler uyarılır.
Oksijendeki azalma bilgisi aorttan vagus (Cyons dalı) ve karotisten glossofaringeus (Hering dalı) ile medulladaki kardiyopulmoner merkeze (soliter nükleusa) iletilir.
NTS, sempatik deşarjı uyarır, solunum sayısı ve derinliği arttırılarak PO2 normale yaklaştırılır.
CO2 ve H artışı kemoreseptörlerin hipoksiye duyarlılığını arttırır.
Aort ve Karotid Cisimler
Hipoksi sonucu K kanalları kapanır.
K çıkışı azalır ve depolarizasyon olur.
L-tipi Ca kanalları açılır ve hücreye Ca girer.
Ca, aksiyon potansiyelini ve aferent sinir uçlarını uyarır (sinir uçlarını uyaran dopamin)
Solunumun Santral Kontrolü
Santral kemosensitif alan: Ventral medullada bulunur.
Santral kemoreseptörler için direkt uyaran H iyonlarıdır.
Fakat kanda H iyonu arttığında bu, BOS’taki H iyon derişimine etki etmez. Çünkü H kan beyin bariyerini çok az geçebilir.
Buna karşılık kanda CO2 artınca (hiperkarbi), CO2 kan beyin bariyerini kolaylıkla geçerek BOS’ta karbonik anhidrazın katalizlediği reaksiyonla H iyonu oluşturur.
Bu şekilde CO2 artışı dolaylı olarak santral kemoreseptörleri uyarır.
Solunumun Santral Kontrolü
Sonuç olarak medulladaki solunum merkezini uyaran; arteriyel kandaki CO2 artışı yani BOS’taki H iyonu artışıdır.
Oksijen miktarının azlığı, solunum merkezinde direkt etkiye sahip değidir.
SOMATİK DUYULAR
-GENEL ORGANİZASYON
-DOKUNMA VE POZİSYON
Algı, iki başlıkta incelenebilir; özel duyular, somatik (visseral) duyular.
Sinir sistemi bu görevini duysal reseptörler aracılığı ile yerine getirir.
Bu reseptörler ya serbest olarak ya da kapsüllü olarak sonlanır.
Sinir sistemine girdi, dokunma, ses , ışık, ağrı, sıcak-soğuk gibi duysal uyarıları algılayan duysal reseptörler tarafından sağlanır.
Duysal reseptörler:
1. Mekanoreseptörler (mekanik basınç, gerilme)
2. Termoreseptörler (sıcak, soğuk)
3. Nosiseptörler (fiziksel, kimyasal hasarı bildirirler)
4. Elektromanyetik reseptörler (retinaya düşen ışığı tanır)
5. Kemoreseptörler (tat, koku,arteryel kandaki O2 düzeyi, vücut sıvılarındaki osmolariteyi, CO2 kons.)
Somatik duyular, tüm vücuttan gelen duysal bilgiyi toplayan sinirsel mekanizmalardır.
Somatik duyular:
1. Mekanoreseptif somatik duyular
– dokunma duyusu (dokunma, basınç, vibrasyon, gıdıklanma)
– pozisyon duyuları (statik pozisyon, hareket hızı)
2. Termoreseptif duyular
3. Ağrı duyusu
Somatik Duyular-Diğer Sınıflamalar
Eksteroreseptif duyular (vücut yüzeyinden gelir)
Propriyoseptif duyular (poziyon duyuları, tendon ve kaslardan gelen duyular, ayak tabanından gelen basınç duyuları)
Viseral duyular (iç organlardan gelen duyular)
Derin duyular (fasyalar, kaslar ve kemik gibi derin dokulardan gelen duyular)
Dokunma Reseptörlerİ
Serbest sinir uçları:
Dokunma ve basınç
Derinin her yerinde ve birçok diğer dokuda
Kornea
Meissner cisimciği:
Hızlı adaptasyon
Hafif dokunma, düşük frekanslı titreşim
Kılsız deri kısımlarında, parmak uçlarında, dudaklarda
Aβ tipi lifler
Geniş uçlu dokunma reseptörleri:
Derinin kıllı kısımları
Başta kuvvetli, sonrasında yavaş adapte olurlar.
Bu yüzden, bir kişinin derisi üzerindeki sürekli temasta olan nesnelerin saptanmasını izin veren «sabit durum sinyali» vermekten sorumludurlar.
Merkel diski
Merkel Diski
Iggo kubbe reseptörü içindedir.
Epitelin dışarı doğru çıkıntı yapmasına neden olur.
Bu sayede son derece duyarlı bir reseptör meydana gelir
Dokunma, bası
Aβ tipi lifler
Kıl kökü-organı:
Her kıl ve tabanında
Kolayca adaptasyon
Vücut yüzeyindeki nesnelerin hareketi,
Vücuda ilk teması saptar.
Ruffini sonlanmaları:
Derinin daha derin tabakaları
Çok yavaş adapte olur
Gerim, şekil ayrımı
Aβ tipi lifler
Pacini cisimcikleri:
Derinin hemen altı, derin fasyal dokularda
Hızlı adaptasyon
Vibrasyon (yüksek frekanslı)
Dokuların mekanik durumundaki hızlı değişimleri saptamak
Aβ liflerle taşınır.
Meissner cisimciği
Iggo kubbe res. Sinyallerini ileti hızları 30-70 m/sn
Pacini cisimcikleri olan Aβ tip ile iletirler.
Ruffini sonlanmaları
Serbest sinir sonlanmaları 5-30 m/sn Aδ lifleriyle ve
2 m/sn C lifleri (gıdıklanma)
Tam lokalizasyon gibi önemli duysal sinyal tipleri: hızlı iletilir
Zayıf lokalizasyon, gıdıklanma gibi kaba sinyaller: yavaş iletilir
DERMATOM
Tek bir arka kökün innerve ettiği deri alanına bir dermatom denir.
SOMATİK DUYU SİSTEMLERİ
Somatik informasyonu beyin korteksine taşıyan iki tane çıkıcı ana sistem bulunmaktadır.
Bunlar dorsal kolon – medyal lemniskus sistemi ile anterolateral yollardır.
Duysal YollarIn Genel Düzenİ
Deri, kas, eklem ve iç organlardan alınan bilgi önce birinci sıra nöronlar ile omuriliğe veya beyin sapına ulaşır.
İkinci sıra nöronlarla kavşak: beyin sapında
Üçüncü sıra nöronlar
Bunlarda beyin kabuğunun somatoduysal alanlarına yansır ve dördüncü sıra nöronlarla kavşak yapar.
Dorsal Kolon – Medyal Lemnİskus Yolu
* Dorsal kolon çekirdekleri:
– n. cuneatus
– n. gracilis
* Üçüncü sıra nöronlar ventral posterior lateral (VPL) çekirdekte yer alır.
• Talamusta ventrobazal kompleksten somatik duysal alan 1’e projeksiyon (2ye de giderler elbet)
• Trigeminal sistem yüz ve başın önünden somatik duyu taşır.
Dorsal Kolon-Medyal Lemniskal Sistemin
Ayırt Edici Özellikleri
Vücudun farklı bölümlerinden gelen sinir liflerinin farklı uzaysal oryantasyonudur.
Vücudun alt bölgelerinden gelen lifler omuriliğin merkezinde yer alırken, üst bölgelerden omuriliğe giren lifler yanlara doğru tabakalar oluşturur.
Bu sistem, saniyenin 1/400’ü kadar kısa sürede değişen uyarıları tanıyabilir.
Dorsal Kolan-Medyal Lemniskal Sistemde Temel Nöron Devresi
Şekil: İğne ucu uyaranı sinyalinin serebral kortekse iletilmesi
İkİ Nokta AyrImI
İki nokta duyarlılığını belirleyen esas faktörler;
1. Reseptif alanın küçüklüğü
2. Lateral inhibisyon
Tİtreşİm Duyusu
Tüm dokunma reseptörleri vibrasyon tayinine katılır.
Yüksek frekanslı titreşim sinyalleri (30-800 devir/sn): pacini cisimciklerinden kaynaklanır.
Düşük frekanslı sinyaller (2-80 devir/sn): meissner cisimciklerinden de kaynaklanabilir.
Bu sinyaller sadece dorsal kolan yolu içinde iletilirler.
Diyapazon
Gıdıklanma ve Kaşınma
Çok hassas, hızlı adapte olan mekanoreseptif serbest sinir sonlanmaları ile iletilirler.
Bu duyular ince C tipi liflerle iletilir.
Deride hafif yüzeysel uyaranlar sonucu irritanı uzaklaştırmak için kaşınma refleksi oluşur.
Pozİsyon DuyularI
Propriyoseptif duyular olarak da adlandırılır.
Statik pozisyon duyusu
Hareket hızı duyusu
Eklem açısını belirlemede; dokunma reseptörleri, eklem etrafındaki derin reseptörler kullanılır.
Kas iğcikleri
Pozisyonu belirlemede duysal sonlanma tipleri;
– pacini cisimcikleri
– ruffini sonlanmaları eklem çevresindeki bağların ve derin
– golgi tendon reseptörleri dokuların gerilmesiyle
Serebral korteksi: Brodmann alanları denen 50 alan
Somatik duysal korteks:
S1: primer duyu korteksi (3a, 3b,1,2)
S2: sekonder duyu korteksi (2)
Somatik duysal korteks: S1
S1:
vücudun farklı bölümlerinin yüksek derecede lokalizasyonuna
çok sinyal gelir
S1’e gelen aferent girişler tümüyle karşı taraftan kaynaklanır
S2:
lokalizasyonu zayıf ve kabadır
işlev yapabilmesi için alan SI’den gelen projeksiyonlara ihtiyaç vardır
aferent girişler bilateral girişlidir
S1 çıkarılırsa ??
Kişi gelen duyuları tam olarak lokalize edemez.
Hassas basınç dereceleri değerlendirilemez.
Nesnelerin ağırlıklarına karar verilemez.
Nesnelerin şekilleri, biçimleri hakkında karar verilemez. (Astereognozi)
Materyalin dokusu hakkında karar verilemez.
S1’de vücudun farklı alanlarının temsili:
Somatİk Duysal Asosİyasyon AlanlarI
Brodmann 5. ve 7. alanları
Duysal bilginin daha derin anlamlarını deşifre eder, yorumlar
Duysal asosiyasyon alanı, S1 ile birleşir:
sebebi: S1’e gelen bilgileri deşifre etmek
Duysal asosiyasyon alanı
S1’den
Talamusun ventrobazal çekirdeklerinden
Talamusun diğer alanlarından sinyal alır
Görme korteksinden
İşitme korteksinden
Somatik duysal asosiyasyon alanın tek taraflı çıkarılması?
Vücudun karşı tarafında hissedilen karmaşık şekilleri ve nesneleri tanıyamaz.
Kişi kendi vücudunun şekil algısının çoğunu kaybeder.
Kişi kendi vücudunun karşı tarafından esasen habersizdir.
Nesneleri hissederken ise;
Nesnenin sadece bir tarafı tanınır, diğer tarafın varlığı unutulur.
Karmaşık duyu eksikliği: Amorfosentez
ANTEROLATERAL YOL
Sinyal kaynağının yüksek derecede lokalizasyonunu gerektirmeyen ve şiddetin hassas derecelerinin ayırt edilmesinin gerekmediği duysal sinyalleri iletir.
Ağrı
Sıcak, soğuk
Kaba dokunma
Gıdıklanma, kaşınma
Cinsel duygular
Çapraz yaptığı yer omuriliktir.
Anterolateral sistemi meydana getiren hücrelerin orijini arka boynuzdur:
Primer aferent liflerin postsinaptik nöronlarıdır ve ikinci nöronlardır. Halbuki dorsal kolonları yapan aksonların büyük çoğunluğu (% 85′ i) primer aferentlerin kollateralleridir.
İleti hızı dorsal kolon-medyal lemniskus sisteminin 1/3
Sinyallerin uzaysal lokalizasyon derecesi zayıf
Hızlı değişen ve hızlı tekrarlayan sinyalleri iletme yeteneği zayıf
Anterolateral sisteme ait lifler; talamus + beyin sapında
Medial lemniskustakiler; talamusta sonlanır.
Özet
Brown – Sequard Sendromu
Eğer omuriliğin bir kısmında lezyon olursa, lezyonun altında kalan segmentlerin innerve ettiği vücut kısımlarında duyu kaybı görülebilir.
Kol + Bacaklar : QUADRİPLEJİ
Vücudun alt kısımları + Bacaklar: PARAPLEJİ
Omurilik tamamen kesilmemişse total duyu kaybı olmaz;
fakat iradeli hareketler zayıflar : PAREZİ (kısmi felç) denir.
Omuriliğin sadece lateral yarısı kesilirse nörolog Brown – Sequard’ ın tanımladığı tablo görülür.
T10’da sol yarı kesi
Lezyonun olduğu tarafta;
– istemli hareketlerin kontrolü mümkün olmaz.
– lezyonun altında ince dokunma duyusu da kaybolur.
Lezyonun altında kalan karşı tarafta;
– ağrı ve temperatür duyusu kaybolur.
Anterolateral sistemin içinde üç tane ana yol bulunur. Bu yolların sonlandığı yerler birbirinden farklıdır.
1. Spinotalamik yol
1. tabakadaki nöronlardan kaynaklanır
Somatik ağrı, termal duyu
A- delta lifleriyle ağrı duyusunu taşır
2. Spinoretiküler yol
C grubu liflerle yavaş ağrıyı
Beyin sapının retiküler formasyonunda sonlanırlar
Uyanıklık ve ağrılı uyarana yanıt
3. Spinotektal yol
Süperiyor ve inferiyor kollikülüslerde bulunan tektumda sonlanır.
Uyaranlara karşı baş ve göz hareketleri kontrolü
Merkez Sinir Sistemine İleti
1. nöron arka kök gangliyonunda
2. nöron arka boynuzda veya medullada
Çıkıcı duyu yolu omurilikte veya beyin sapında çaprazlaşır
3. Nöron talamusta
4. Nöron primer duyu korteksinde.
5. Nöron sekonder duyu korteksinde
Vücudun sağı sol; solu da sağ duyu korteksine (SI) bilgi verir
SİNİR FİZYOLOJİSİNE GİRİŞ
Sinir sistemi;
– organ sistemlerinin çalışmalarını denetler
– sistemler arasında iletişim kurar
Sinir sistemi;
uyaranları tespit etmek
algılamak
iletmek
değerlendirmek
uygun cevapları oluşturmak (diğer sistemleri etkilemek)
SİNİR SİSTEMİNİN ORGANİZASYONU
MERKEZİ SİNİR SİSTEMİ
İç ve dış ortamdaki değişikliklere ne gibi yanıtların oluşturulacağı yönünde değerlendirmeyi yapan ve kararı veren bölümdür.
Beyin ve Omurilikten (Medulla Spinalis) oluşur.
Beyin zarları (meninksler) ile çevrilmiştir.
Dura mater (epidural alan)
Araknoid mater (subdural alan)
Pia mater (subaraknoid alan, BOS)
OMURİLİK (Medulla spinalis)
H şeklindeki koyu bölge: Gri cevher
(boz madde, nöron gövdeleri)
Boz maddeyi kuşatan: Ak madde
Arka ve ön kök
Omuriliğin üç temel görevi:
1. Yürüme ve koşma gibi ritmik davranışları yönetir.
2. Refleks merkezidir.
3. Çıkıcı duyu ve inici motor yolları içerir.
Medulla spinalisin segmentasyonu;
Servikal 8 çift (C1-C8)
Torakal, 12 çift (T1-T12)
Lumbal, 5 çift (L1-L5)
Sakral, 5 çift (S1-S5)
Koksikal, 1 çift
Çıkıcı Duyu Yolları
Vücudun duyu sistemi, deri, eklemler, kaslar ve iç organlardan gelen bilgiyi taşır.
-dokunma
-sıcaklık
-kol ve bacakların yerinin durumu (kinestezi)
-doku hasarı
1.Dorsal kolon-medyal lemniskus yol
-ince dokunma
-pozisyon duyusu
2.Anterolateral yol
-kaba dokunma
-sıcaklık
-ağrı
İnici motor yollar
1.Piramidal (kortikospinal) yol
2.Ekstrapiramidal yollar
Retikülospinal, Vestibulospinal, Tektospinal
Reseptif alan: bir aferent lifin bilgi topladığı alandır.
Erişkinde merkezi sinir sistemi 6 anatomik bölgeye ayrılır:
Omurilik
Medulla oblangata
Pons Beyin sapı
Orta beyin (mezensefalon)
Ara beyin (diensefalon)
Serebral hemisferler
Serebellum
Retiküler Formasyon
Retiküler formasyonda bulunan başlıca canlılık merkezleri:
1. Kalbin atım hızını düzenleyen merkezler
2. Vazomotor merkezler
3. Solunum merkezleri
4. Diğer merkezler (kusma, aksırma, yutma)
Serebral Korteks;
beynin en dışında 2-5 mm kalınlığındaki nöron tabakası
motor ve duysal fonksiyonlar
entelektüel fonksiyonlar
düşünce, zeka, öğrenme ve hafıza vb. yüksek işlevler
1- Frontal Lob
a) primer motor alan
– pariyetal loba yakın bölümde yerleşmiştir
– piramidal yolun başladığı bölge
b) Broca alanı
– Wernike alanından gelen bilgileri değerlendirir
– seslerin ve konuşmanın oluşumunda rol alır
2- Temporal Lob
a) Wernicke alanı
-işitilen seslerin yorumlanması ve konuşmanın algılanması
3- Paryetal Lob
a) primer duyu alanı
– primer motor alana yakın
– tüm vücuttan gelen duyusal bilginin değerlendirmesi
4- Oksipital Lob
– görme duyusunu ileten sinir yollarının korteksteki sonlanma yeri
– görsel uyarılar burada algılanarak değerlendirilir
Limbik sistem;
bilinçdışı dürtüler, saldırganlık, hiddet, hoşlanma, neşe gibi duygular
öğrenme ve hafızaya da önemli katkıda bulunur
Hipotalamus;
Homeostaz fonksiyonu çok önemlidir
– vücut ısısı
– vücut sıvılarının osmolaritesi gibi değişkenlerin kontrolü
– açlık, susuzluk, cinsellik vb dürtüler
Hipofiz bezinden hormon salınımının kontrolü (temel endokrin kontrol)
Hemisferik Asimetri
Beyin hemisferleri tüm duyu organlarından gelen bilgileri alır, değerlendirir ve motor hareketleri düzenler.
Duyu ve motor yollar çaprazlaşma gösterir.
Sağ hemisfer ile sol hemisfer yapı ve fonksiyon bakımından farklı
BEYİN SAPI
Serebrumu omuriliğe bağlayan bölüm
Medulla oblangata
Pons
Orta beyin (Mesencephalon)
Omurilikteki gibi;
Baş ve boyun bölgesinin innervasyonu
Somatik ve viseral aferentler, motor lifler içerir
Retiküler formasyon
Medulla oblongata (Bulbus)
Kardiyak merkez
Solunum ritmini düzenler.
Vazomotor bölge
Çiğneme, yutma, öksürme, hıçkırık, aksırma, kusma refleksleri
9., 10., 11., 12. CN
Pons
Medulla oblangatanın üzerinde bulunur
Solunum (pnömotaksik ve apnöstik merkezler)
5., 6., 7., 8. CN
Mezensefalon
Beynin en dar bölümüdür
Görme, işitme refleks merkezleri bulunur.
3., ve 4. CN
BEYİN SAPI VE KRANİYAL SİNİRLER
12 çift
Çoğu hem duyu hem motor hem de parasempatik uyarı taşır
İsimleri primer fonksiyonlarına ve liflerin dağılımına göredir
Tüm kranial sinirler – Baş ve boyun bölgesindeki yapıları innerve ederler.
N.vagus ise ek olarak thorax ve abdomen içi organları
N. Olfactorius
Koku alma siniri
Sadece duyu lifleri
Koku Yolları:
1.Nöron: Olfaktor epitelde yer alan bipolar hücreler
2.Nöron: Bulbus olfactori us’daki mitral hücreler
N. Opticus
Sinir lifleri : Duysal (SSA)
Fonksiyon : Görme duyusunu, Retina’dan → Korteks’e taşır
Görme Yolları :
1.Nöron : Retinadaki basil ve koni hücreleri
2.Nöron : Retinadaki bipolar nöronlar
3.Nöron : Retinadaki multipolar ganglion hücreleri
N.opticus → chiasma opticum → tractus opticus
4.Nöron : Talamusta corpus geniculatum laterale’deki nöronların aksonları lobus occipitalis cortex’indeki temel görme merkezine (area-17) ulaşır.
Primer visual korteks = 17 (striat korteks)
Sekonder görme alanları = 18 ve 19 ; hareketli objeleri takip etme, objeleri tanıma ve renkleri ayırdetmeye yarar
Görme duyusu 4 nöron aracılığıyla kortikal görme merkezine ulaşır.
1.nöron: koni ve basiller
2.nöron:bipolar ganglion hücreleri
3. nöron:Multipolar nöronlar
(bu üç nöronda retinadadır)
4.nöron:corpus geniculatum laterale—Radiatio optica——–görme merkezi
N. Oculomotorius
– Parasempatik ve motor
– N.motorius: Süperiyor oblik ve lateral rektus dışında tüm göz küresini hareket ettiren altı kastan dördünün
(m. rectus internus, superior, inferior ve obliqus inferior)
Yukarı, aşağı ve içeri
– Göz kapaklarının çizgili kas innervasyonu
(m. levator palpebrae superior)
– N. Edinger Westphal: Gangliyon ciliareye giden pregangliyonik lifleri oluşturur
– (m. sphincter pupilla ve siliaris): miyozis
N. Trochlearis
– Motor bir sinir
– Göz küresinin aşağı-dışa hareketini sağlayan (m. obliquus superior)
– Lezyonu: göz küresi aşağıya ve dışa sarkar
– diplopi
En kalın kranial sinir
Hem duyu hem motor
3’ü duyu, 1’i motor olan 4 tane nukleus
– Nucleus principalis nervi trigemini; dokunma ve basınç duyularının 2. nöronları bu çekirdekte
– Nucleus spinalis nervi trigemini; ağrı ve ısı duyularının 2. nöronları
– Nucleus tractus mesencephalici nervi trigemini; çiğneme, mimik ve ekstraokular kaslardan gelen proprioseptif duyusunu
Lemniscus trigeminalis adı altında talamus’un ventral posteromedial nukleusundaki 3. nöronlarla sinaps yapar. 3. nöron uzantıları da 3,1,2 numaralı Broadmann alanında sonlanır.
Nucleus motorius nervi trigemini; bu nukleusdan çıkan motor lifler,
Çiğneme kasları,
M. tensor tympani,
M. tensor veli palatini,
M. mylohyoideus ve
M. digastricus’u uyarır.
N.Abducens
– Motor
– Lateral rectus kasını innervasyonu
– Lezyonu: Şaşılık
N. Facialis
– Duyu, motor ve parasempatik
– Parasempatik: Nucleus salivatorius superior
gl. Lacrimalis
gl. submandibularis
gl. sublingualis,
minör tükrük bezleri
– Duyusal: Nuclei tractus solitarii: Dilin 2/3 ön bölümü (TAD)
– Motor: Nucleus nervi facialis: mimik kasları;
– m. stylohyoideus,
– m. digastricus
– m. Stapedius
N.vestibulokohlearis
– Duyusal
– İşitme, denge, postural refleksler ve başın uzayda oryantasyonu
– N.vestibularis: Utriculus ve sacculus’tan başın pozisyonu + Canalis semicircularis’den baş hareketleri ile ilgili impulslar taşır.
– N.cochlearis: Cochlea’da bulunan corti organından ses ile ilgili impulslar taşır
N.Glossopharyngeus
– Motor, duysal ve parasempatik
– Parasempatik: N. Salivatorius inferior: gl.parotidea’ nın innervasyonu
– Motor: Nucleus ambiquus: m.stylopharyngeus’u innerve eder
–
– Duyusal: dilin 1/3 arka kısmının tad duyusunu ;
orofarinks, tonsilla palatina, larinks ve dilin 1/3 arka kısmının genel duyusunu (ağrı, ısı, basınç, dokunma);
Ayrıca sinus caroticus ve glomus caroticum’ dan gelen baroreseptör ve kemoreseptör impulslarını da beyin sapındaki Nuclei tractus solitarii’ e iletir.
Santral uzantıları, bu çekirdekteki 2. nöronlarla sinaps yapar. 2. nöronların uzantıları çapraz yapıp, talamus’un ventral posteromedial nukleusun’da sonlanır.
Bu çekirdekten başlayan 3. nöron uzantılarıda 43 numaralı Broadmann alanına gider.
N. Vagus
– Duyu, motor, parasempatik
– Kranial sinirler içinde en uzun ve en geniş innervasyon alanına sahip
– Baş, Boyun, Göğüs ve karın bölümleri var
– Parasempatik: Nuc.dorsalis nervi vagi
GİS’te : Özofagus, Mide, İnce barsakların tümü, Kalın barsaklar (flexura coli sinistra’ya kadar)
Solunumda: Trachea,Akciğer düz kasları ile salgı bezlerini (parasempatik) innerve eder
Kalbin parasempatik innervasyonu
– Motor fonksiyonları: Nuc.ambiguus
M.levator veli palatini ve m.uvulae (yumuşak damak kasları),
M.palatoglossus (dil kası),
Farinks kasları ve
Larinks’in tüm kasları
N.vagus
Duysal fonksiyonları : Nuc.tractus solitarii ve Nuc.spinalis nervi trigemini
Dilin kök kısmının TAD duyusu
Farinks, Larinks, Özofagua, Mide, İnce barsakların tümü, Kalın barsaklar (flexura coli sinistra’ ya kadar),
Trachea, Akciğer ve Safra yollarının mukozasının genel duyusunu (ağrı, ısı, basınç, dokunma)
Ayrıca sinus caroticus ve glomus caroticum’dan baroreseptör ve kemoreseptör impulslarını da iletir.
Dura mater, Kulak arka kısım derisi, meatus acusticus externus ve membrana tympanica genel duyusunu taşır
N. Accesorius
– Motor
– m. Trapezius ve m.sternocleidomasterideus innervasyonu
N.Hypoglossus
– Motor
– Dil kaslarını (m.palatoglossus hariç) innerve eder.
M.longitudinalis superior linguae
M.transversus linguae
M.verticalis linguae
M.longitudinalis inferior linguae
RETİKÜLER FORMASYON
Retiküler formasyon;
• Medulla oblangata
• Pons
• Mezensefalon medyal-lateral eksen boyunca dağılım gösteren hücre topluluklarından ibaret
• Orta hat boyunca uzanan hücreler rafe nukleuslarını meydana getirir (raphe=dikiş)
• Rafeye komşu olan mediyal kısmında büyük hücreler mevcut
• Lateral kısım ise küçük hücreli bölgedir
Medulla oblangata seviyesindeki retiküler formasyon
Hemen hemen bütün retiküler nöronlar çok yaygın bağlantılar yaparlar…
Hem duyu hem de motor nöron özelliği
En tipik özelliği, aksonlarının hem rostral hem de kaudal yönde uzak mesafelere kadar uzanması
Beyinde çok geniş bir etki gösterir
Fakat, bütün hepsi aksonal dallanma göstermez
Bunlar ya rostral tarafa, beynin yüksek merkezlerine, ya da kaudal tarafa omuriliğe doğru gönderirler
Spinal sinirler ve kafa çiftleri ile merkeze giren duysal bilgiyi etkileyebilir
Kolaylaştırıcı
İnhibe edici
Çizgili kas aktivitesini,
Otonom ve endokrin sistemleri etkiler
Uyku-uyanıklık ritmi, bilinç düzeyini ayarlar
Vücudun yer çekimine karşı ayakta durma ve dengeyle ilgili kas hareketlerini kontrole yardım eder.
Retiküler formasyonun bütün aktiviteleri, merkezi sinir sisteminin öteki kısımları ile (beyin korteksi, bazal ganglionlar, talamus, serebellum gibi) işbirliği sonucu oluşur.
Retiküler Nöronların Transmitter Biyokimyası
Birçok nöronun biyojenik aminler ile nöroaktif peptidleri ihtiva eder (Nörotransmitter)
Retiküler formasyonda
Noradrenalin,
Dopamin ve
Serotonin ihtiva eden üç grup nöron çok iyi bilinmekte
Bu üç grup nörona ilave olarak bazı peptiderjik nöronlar da vardır.
Beyin sapında noradrenerjik nöronları ihtiva eden iki önemli nukleus vardır
Locus ceruleus
Lateral tegmental nöronlar
Aksonlar hem inici hem de çıkıcı dallar
Omurilik
Beyin sapı
Talamus ile serebral ve serebellar korteksler
B reseptörler ile
cAMP
K kanallarının kapatılması
Alfa reseptörler ile de hiperpolarizasyon
Beyinde bulunan dopamin hücreleri noradrenalin hücrelerinin üç-dört katı kadar
Dopaminerjik hücre grupları eferent projeksiyonlarına göre iki sınıfa ayrılır.
Mezostriatal sistem
Mezolimbik ve mezokortikal sistem
Mezostriatal sistem
Substantia nigra ve ventral tegmentumdan striatumun çeşitli bölgelerine
İstemli hareketlerin düzenlenmesiyle ilgili
Parkinson hastalığı
Mezolimbik ve mezokortikal sistemler
Ventral tegmentumdan limbik sisteme ve korteksin çeşitli kısımlarına
Fonksiyonu çok iyi bilinmemekte, fakat zihni olaylarla ilgili oldukları sanılmakta
Sayısı noradrenalin ve dopamin hücrelerininkinden daha fazla
Büyük çoğunluğu rafe nukleuslarında ve bitişik bölgelerde
Omuriliğe akson veren serotonerjik nöronlar en kaudalde bulunan üç rafe nukleusunda
N. rafe magnus
N. pallidus ve
N. obscurus
İnici aksonları omurilikteki motor ve duyu nöronlarının aktivitesini düzenlerler.
Omurilikte 5-HT 1b reseptörleri üzerinden motonöronların aktivitesini artırır
Omuriliğin I ve II.tabakalarına da çok sayıda serotonerjik akson gelir.
Nosiseptif aferentlerle gelen bilgiyi zayıflatır
Beyin Dalgaları
EEG (Elektroensefalografi) — saçlı deri
ECoG (Elektrokortikografi) —korteks
Frekans ve yüksekliğine göre EEG’de 4 tip dalga vardır:
1. Alfa dalgaları= gözler kapalı, bedenen ve zihnen tam istirahat
2. Beta dalgaları= zihin aktivitesi
3. Delta dalgaları= normal derin uyku
4. Teta dalgaları= çocuklarda görülür. Normal erişkinde uykunun erken devresinde
Frekanslarına göre EEG dalgaları dörde ayrılır:
Alfa Dalgaları: (8-13 Hz, 20-200 μ V )
Normal bir fertte, sessiz ve sakin bir odada gözler kapalı, zihnen ve bedenen tam istirahat halindeyken
Pariyetal ve oksipital bölgede
Alfa blokajı
Beta Dalgası: (4-7 Hz, 2 – 20 μ V )
EEG’nin en küçük fakat en yüksek frekanslı dalgasıdır.
Normalde frontal bölgede daha belirgin. Kaynağı korteks
Uyarıların varlığı, aşırı zihin aktivitesi
Beynin hasara uğrayan bölgelerinde azalır veya tamamen kaybolur.
Teta Dalgaları: (5 – 7 Hz, 5 – 100 mV)
Yavaş dalgalardır
Uyanıkken sağlıklı erişkinde görülmez
Çocuklarda görülmesi normal
Uyuklama, sevinç ve keder gibi durumlarda genç erişkinlerde yazdırılabilir.
Fokal korteks altı lezyonların varlığında, ensefalopatide, hidrosefalide görülür.
Delta dalgaları: (0.5-4 Hz , 20 – 200 mV)
Frekansı en az, yüksekliği en fazla
Yeni doğan çocuklarda, uykunun 3. ve 4. evrelerinde dominanttır.
Erişkinde frontalde, çocuklarda ise oksipital bölgede belirgin.
Ensefali, hidrosefali
Serebral etkinliğin durumuna göre EEG dalgaları nasıl değişir?
Genel anestezi, koma, uyku
→delta
Çocukluk psikomotor durum
→ teta
Gevşemiş durum
→ alfa
Yoğun zihinsel etkinlik
→ beta
• KOKU FİZYOLOJİSİ
• GIS’le yakın ilişki
• Viseral duyu
• Fizyolojik olarak bu iki duyu birbiriyle ilişkilidir
• Koku ve tat reseptörlerinin her ikisi de burunda mukus, ağızda salya içinde çözünmüş moleküllerle uyarılan kemoseptörlerdir
• Koku reseptörleri uzak çevre reseptörüdür (telereseptör); koku yolları talamusta durak yapmaz ve koku için neokortikal projeksiyon alanı bulunmaz
• Tat yolları beyin sapından talamusa geçer ve ağızdan kalkan dokunma ve basınca duyarlılık yolları ile birlikte postsentral girusa yansır
• Koku Muköz Membranı
– Olfaktör reseptörler nazal mukozanın özelleşmiş bir bölümü olan ve sarımsı pigment içeren olfaktor muköz membrana yerleşmiştir.
• Bu alanda destek hücreleri ve olfaktor reseptör nöronları oluşturan nöroblasta benzer ana hücreler (projenitör hücreler) bulunur
– Bu hücrelerin arasına serpiştirilmiş halde 10-20 milyon reseptör hücresi vardır
– Koku Müköz Membranı
• Olfaktor reseptör nöronların aksonları etmoid kemiğin kribriform plağını deler ve olfaktor soğanlara girer.
• Olfaktor müköz membran sürekli mukusla örtülüdür. Bu mukus, membranın bazal laminasının hemen altında bulunan Bowman bezleri tarafından üretilir
• Olfaktor Bulbus ve Koku Yolları
• Olfaktor soğanlarda reseptör aksonları mitral hücrelerin dendritleri arasında sonlanarak olfaktor glomerüller adı verilen karmaşık küresel sinapslar oluştururlar
• Her glomerülde ortalama 26000 reseptör hücre aksonu konverjans yapar.
• Koku Yolları
• Anterior olfaktor çekirdek karşı taraf olfaktor korteksinden gelen afferentlerin koordinasyonu ve olfaktor belleklerin aktarılması
• Piriform korteks koku ayırdedilmesi (olfaktor diskriminasyon) ve muhtemelen kokunun bilinçli algılanması
• Amigdaller koku ve uyaranlarına verilen duygusal yanıtlar
• Entorinal korteks ise olfaktor belleklerle ilgilidir
• Koku eşiği ve koku ayırt edilmesi
• Belirgin bir anomali sergilemeksizin, koku duyarlılığı, kişiden kişiye bin kata kadar değişebilen farklılık gösterir
• En çok görülen anomali, belirli bir kokuya karşı duyarsızlıkla giden ve insanlarda,
%1-20 sıklıkta görülebilen özgül anosmidir
• Doğal olarak bu, özgül koku reseptörlerinin bulunmaması ile açıklanır
• Olfaktor reseptörler sadece olfaktor epitele dokunan ve bu epiteli örten ince mukus tabakasında çözünen maddelere yanıt verirler
• Örneğin sarımsağa özgün kokusunu veren metil merkaptan havada 500 pg/ L’den daha düşük yoğunlukta bulunması halinde dahi koklanmaktadır
• İnsanlar 2000-4000 farklı kokuyu ayırdedebilme özelliğine sahiptir
• Bir kokunun şiddetindeki farklılaşmanın saptanabilmesi için koku veren maddenin yoğunluğunda %30 düzeyinde bir değişikliğin olmalıdır
• Işık şiddeti için bu değer %1’dir
• Kokunun geldiği yön, koku moleküllerinin iki burun deliğine ulaşma zamanları arasındaki farkla belirlenir
• Koku molekülleri küçük olup 3-4’den 18-20’ye kadar değişen karbon atomu içerirken aynı sayıda karbon atomu içerip mimarileri farklı olan moleküller birbirinden farklı kokulara sahiptir
• Aşırı kokulu maddelerin bir özelliği bağıl su ve lipitlerde çözünürlüğün yüksek oluşudur
• Sinyal İletimi
• Olfaktor sistem yapısal olarak basit bir sistem olup birbirinden farklı milyonlarca antijene özgül yanıtlar üreten bağışıklık sistemine benzer.
• Olfaktor sistemde bu kadar farklı sayıda koku arasında ayrım yapabilme yeteneğinin olası bir açıklaması birbirinden farklı çok sayıda koku reseptörlerinin bulunmasıdır
• Koku reseptörleri çok sayıda gen tarafından birbirine benzer serpantin reseptörlerinin yaptığı geniş bir ailenin bireyleridir
• Sinyal İletimi
• Bu reseptörler heterotrimerik G proteinlerine kenetlenmiştir. Patch clamp deneyleri bunların olfaktor resepör hücrelerin siliumları üzerine yerleşmiş olduğunu göstermiştir
• Gs ile yakın akraba fakat olfaktor sistem için bir G proteini olan Golf’un koku reseptörlerini adenilat siklaza bağladığı gösterilmiştir
• Aktivasyon sonucu oluşan cAMP katyon kanallarına bağlanıp bunları açarak Na+’un reseptör hücrelerine girmesine ve depolarizasyon oluşturmasına izin vermektedir
• Koku reseptörlerinden bazıları adenilat siklaz yerine fosfolipaz C’ye kenetlenmiştir
• Bunun sonucunda oluşan fosfoinositol hidroliz ürünleri katyon kanallarını açarsa da bu görüş henüz kesinleşmemiştir
• Sinyal İletimi
• Koku yollarında belirgin derecede bir inhibitör denetim bulunmaktadır
• Mitral ve granül hücre dendritleri arasındaki sinaptik bağlantılar mitral hücre çıktısının inhibitör denetimine aracılık eder
• Koku korteksinde bir kokuya verilen yanıt piramidal hücrelerin eksitasyonudur. Bunu inhibisyon izler.
• Piramidal hücreler daha sonra uzun aksiyon kolleteralleri yoluyla kendi kendilerini yeniden uyarırlar ve bu durum koku korteksindeki ritmik aktivitelere olan eğilimi açıklayabilir
• Cinsiyet ve Bellekle Olan ilişki
• Bir çok hayvan türünde koku ve cinsel işlevler arasında yakın bir ilişki bulunmakta olup parfüm reklamları insanlarda da benzer bir ilişkinin bulunduğunu gösterir önemli bir kanıttır
• Koku duyusunun erkeklere oranla kadınlarda daha güçlü olduğu ve koku duyusunun kadınlarda ovülasyon zamanı en keskin hale geldiği söylenir
• Koku ve daha az ölçüde tat, uzun dönemli belleği tetiklemede özgün bir yeteneğe sahip olup bu durum romancılar tarafından işlenmiş ve deneyci psikologlar tarafından kaydedilmiştir
• Burunda Ağrı Liflerinin Rolü
• Olfaktör müköz membranda çok sayıda trigeminal ağrı lifinin çıplak uçları bulunur
• Bunlar tahriş edici maddelerle uyarılırlar ve tahriş edici, trigeminal üzerinden giden yapıtaşı nane, mentol ve klor gibi maddelerin tipik kokularının bir bölümünü oluşturur
• Bu çıplak uçlar nazal irritanlara karşı hapşırma, göz yaşarması, solunum inhibisyonu ve diğer refleks yanıtların başlatılmasından da sorumludur
• Uyum (Adaptasyon)
• Bir kokuya, bu koku ne kadar kötü olursa olsun uzun süre maruz kalan bir kişide koku algılamanın giderek azaldığı ve en sonunda ortadan kalktığı görülür
• Bazen yararlı olan bu fenomen olfaktor sistemde görülen ve merkezi kaynaklı olan oldukça hızlı uyum olayına bağlıdır
• Olay koklanmakta olan özgün koku için özel olup diğer kokulara ait eşikler değişmez
• Anomaliler
• Koku anomalileri arasında;
– Anosmi (koku duyusunun yokluğu),
– Hiposmi (koku duyarlılığının azalması) ve
– Disosmi (koku duyusunun çarpılması) bulunmaktadır
– Kakosmi denen hoş olmayan koku halusinasyonları da epileptik nöbetler sonucu gelişebilir
• İnsanda düzinelerce birbirinden farklı anosmiler saptanmış olup olasılıkla bunlar her olguda koku reseptör ailesinin çok sayıdaki üyesinden bir tanesinin yokluğu veya fonksiyonunun çarpılmış olmasına bağlıdır
• Yaşın ilerlemesiyle koku eşiği yükselir ve 80 yaşını aşmış insanların %75’inden fazlasında kokuları tanıma yeteneğinde bozulma görülür
• TAT DUYUSU
• Tat Tomurcukları
– Tadın duyu organları olan tat tomurcukları 50-70 µm boyutta oval cisimciklerdir
– Her tat tomurcuğu 4 tip hücreden kurulu olup bunlar; bazal hücreler; süstentaküler hücreler olan tip 1 ve tip 2 hücreler ve duyusal sinir lifleri ile sinaptik bağlantılar yapan tat reseptör hücreleri olan tip 3 hücreleridir
– Tip 1, 2 ve 3 hücrelerde mikrovilluslar bulunmakta olup bunlar dil epitelindeki bir delik olan tat poruna doğru uzanır
• Tat tomurcukları
• Hücrelerin tümünün boyun kısımları çevrelerindeki epitel hücrelerine sıkı kavşaklarla bağlanmış olduğundan tat reseptör hücrelerinin sıvılarla karşılaşan tek bölgesi mikrovillusların apikal taç kısmıdır
• Her tat tomurcuğu yaklaşık 50 sinir lifi tarafından innerve edilir
• Her sinir lifi ise ortalama 5 tat tomurcuktan gelen girdileri almaktadır
• Bazal hücreler tat tomurcuğunu kuşatan epitel hücrelerinden doğarlar
• Bunlar yeni reseptör hücrelerine farklılaşır ve eski reseptör hücreleri yaklaşık 10 günlük bir yarı ömre sahip olacak şekilde sürekli yenilenir
• Tat tomurcukları
• Duyu siniri kesilecek olursa bunun innerve ettiği tat tomurcukğu dejenere olur ve en sonunda ortadan kalkar
• Bununla beraber sinir rejenere olursa buna komşu hücreler yeni tat tomurcukları halinde yeniden örtülenir
• İnsanlarda tat tomurcukları küçük dil, damak ve farinks ile dildeki fungiform ve sirkumvallat papillaların duvarına yerleşmiştir
• Fungiform papillalar dil ucunda en büyük sayıda bulunan yuvarlak yapılarken sirkumvallat papillalar dil kökünde “V” harfi şeklinde düzenlenmiş çok belirgin yapılardır
• Tat tomurcukları
• Her fungiform papillada beşe kadar tat tomurcuğu bulunmakta olup bunlar genelde papillanın tepesine yerleşir
• Daha büyük sirkumvallat papillaların her biri 100 taneye kadar tat tomurcuğu içermekte olup bunlar genelde papillaların kenarlarına yerleşmiştir
• Dil sırtını örten küçük koni şeklinde olan filiform papillalar genelde tat tomurcuğu içermez
• Toplam 10000 kadar tat tomurcuğu bulunmaktadır
• Tat Reseptörleri
• Tat Yolları
• Dilin ön 2/3’teki tat tomurcuklarından gelen duyusal sinir lifleri n. fasialis’in korda timpani dalı içinde giderken dilin arka 1/3’den kalkan lifler beyin sapına n. glossofaringealis ile ulaşır
• Dil dışındaki diğer alanlardan gelen lifler beyin sapına n. vagus içinde ulaşırlar
• Bu lifler burada ikinci nöronlarla sinaps yapar ve bunların aksonları orta hattı çaprazladıktan sonra mediyal lemniskusta birbirleriyle birleşip talamusun özgül duyusal durak çekirdeklerinde dokunma, ağrı ve sıcaklığa duyarlı liflerle beraber sonlanır.
• Bu çekirdeklerde durak yapan impulslar daha sonra serebral kortekste postsentral girusta bulunan tat alanına gider.
• Tadın ayrı bir kortikal yansıma alanı yoksa da postsentral girusun yüzden gelen deri duyularına hizmet eden bölümünde de temsil edilmektedir
• Temel Tat Şekilleri
• İnsanlarda tatlı, ekşi, acı ve tuzlu olmak üzere 4 temel tat bulunur
• Farinks ve epiglot bu 4 duyu modalitesinin tümünü alabilmektedir
• Reseptörün Uyarılması
• Tat reseptör hücreleri içinde yer aldıkları ağız sıvılarında çözünmüş maddelere yanıt veren kemoreseptörlerdir.
• Bu maddeler tat porunda karşılaştıkları mikrovilluslara etki yaparak reseptör hücrelerinde jeneratör potansiyelleri uyandırır ve bu potansiyeller de duyu nöronlarında aksiyon potansiyelleri oluşturur
• Çözeltideki moleküllerin jeneratör potansiyelleri oluşturmada kullandığı yol tat modalitelerine göre değişiklik gösterir
• Tuzlu uyarılar için Na+’un pasif, kapılanmamış apikal kanallardan hücre içine akışı ile tuz reseptör hücreleri depolarize olur.
• Ekşi tat veren asitler ise muhtemelen H+ ile apikal K+ kanallarını bloke ederek reseptör hücrelerini depolarize eder.
• Tatlı duyusu veren maddeler zar reseptörlerine bağlanarak, Gs yolu ile adenilat siklazı aktive ederek bunun sonucunda hücre içi cAMP’de bir artışa neden olur
• cAMP, tat hücrelerinin bazolateral zarları üzerindeki K+ kanallarını fosforile ederek K+ iletkenliğini azaltmak üzere protein kinaz A yoluyla etki yapar.
• Reseptörün Uyarılması
• Acı maddeler patch clamp preperatlarda akım akışını artırmakta ve bunlar olasılıkla, endoplazmik retikulumda C++ salınmasını tetiklemek üzere G proteini ile kenetlenmiş reseptörler ve fosfolipaz C yoluyla etki yapmaktadır
• Tat Eşiği ve Şiddet Ayrımı
• İnsanlarda tat şiddetindeki farkı ayırdedebilme yeteneği tıpkı koku şiddetinin ayırdedilmesinde olduğu gibi kabadır
• Tat şiddetinde bir değişiklik olduğunu farkedilebilmesinden önce tadılan maddenin yoğunluğunda %30 değişiklik olması gerekir
• Tat tomurcuklarının yanıt verdiği maddelerin eşik yoğunlukları söz konusu maddeye bağımlı olarak değişiklik gösterir
• Temel Tat Duyularını Uyandıran Maddeler
• Asitler ekşi tadılır. Reseptörü uyaran şey asidin anyonundan çok H+ dur.
• Herhangi bir asit için ekşilik genelde H+ yoğunluğu ile orantılı iken organik asitler çoğunlukla aynı H+ yoğunluktaki mineral asitlerden daha ekşi olarak algılanır
• Bu durumun muhtemel nedeni bu asitlerin hücrelere mineral asitlerden daha hızlı sızmalarıdır
• Temel Tat Duyularını Uyandıran Maddeler
• Tuzlu tat Na+ tarafından oluşturulur
• Bununla beraber NaCl, Na asetat veya Na-glukonatlar daha tuzlu olup olayın muhtemel nedeni Na+, hücrelerin bazalinde Na+-K+ ATP’az ile dışarı pompalanırken daha küçük Cl- iyonlarının reseptör hücrelerinin çevresini saran sıkı kavşaklara daha iyi sızması ve reseptör hücre hiperpolarizasyonunu sınırlamsıdır
• Bazı organik bileşikler de tuzlu tat verirler; örneğin liziltaurin ve ornitiltaurin dipeptidleri tuzlu olup ağırlık olarak liziltaurin NaCl’den çok daha fazla güçlüdür
• Temel Tat Duyularını Uyandıran Maddeler
• Acı tadı analiz için genelde kullanılmış olan madde kinin sülfattır
• Bu bileşik 8 µmol/L yoğunlukta fark edilirken striknin hidroklorürün eşiği daha düşüktür
• Diğer organik bileşikler özellikle morfin, nikotin, kafein ve üre acı tat verirler
• Magnezyum, amonyum ve kalsiyumun inorganik tuzları da acıdır
• Bu tat katyona bağımlı olduğundan acı tat veren maddelerin molekül çatıları arasında herhangi bir belirgin ortak özellik bulunmaz
• Temel Tat Duyularını Uyandıran Maddeler
• Tatlı maddelerin çoğu organiktir
• Sükroz, maltoz, laktoz ve glukoz bunların en iyi bilinen örnekleri ise de polisakkaritler, gliserol, bazı alkol ve ketonlar ve kloroform, berilyum tuzları ve aspartik asitin çeşitli amidleri gibi bir grup bileşik de tatlı tadındadır
• Sakkarin ve aspartam gibi yapay tatlandırıcılar diyet uygulamasında tatlandırıcı ajan olarak kullanılırlar
• Bu maddelerin çok küçük miktarları bile tatlandırmak için yeterlidir
• Kurşun ve berilyum tuzları da tatlıdırlar
• Lezzet
• Ağızlarının tadını bilen kişiler tarafından aranan hemen hemen sonsuz türde tatların büyük bölümü 4 temel tattan üretilir
• Bazı durumlarda arzu edilen bir tat ağrı uyarısına ait bir eleman da (örneğin “acı”salçalar) içerir
• Buna ek olarak gıda tarafından oluşturulan genel duyguda koku önemli bir rol oynarken gıdaların kıvamı ve sıcaklığı da bunların lezzetine katkıda bulunur
• Anomaliler
• Tat anomalileri arasında agosia (tat duyusu yokluğu), hipogosia (tat duyarlılığında azalma) ve disgosia (tat duyusu bozukluğu) bulunur
• Çeşitli bir çok hastalık hipogosiaya neden olabilir
• Sülfidril grupları içeren kaptopril ve penisilamin gibi ilaçlar tat duyusunda geçici kayba neden olurlar
• Sülfidril bileşiklerin bu etkisinin nedeni bilinmemektedir
• Tükürük Salgısı
• Ağız hijyeni
• Dişlerin ve ağzın rahatlığı
• Koruma
• Sindirim
• Parotis (hemen hemen tamamen seröz) (Stenon)
• Submandibular (seröz ve muköz) (Wharton)
• Sublingual (seröz ve muköz) (Walther)
• Tükürüğün Özellikleri
• Hemen hemen tamamen sinir sistemi kontrolü altındadır.
• Hem parasempatik, hem de sempatik sinir sistemi tükürük salgısını tetikler.
• pH’si 6-7 arasındadır (sindirim için optimum değer).
• Tükürüğün Özellikleri
• Kuru ağız (xerostomi) bukkal mukozada ve dişlerde kronik enfeksiyonlara neden olur
• Lizozim ( bakteri duvarını parçalar)
• Laktoferrin ( demiri bağlar, mikropların çoğalması engeller)
• Ig A
• Laktoperoksidaz
• Tükürüğün Özellikleri
• Besinlerin içindeki bazı molekülleri çözerek tat alımına yardım eder.
• α-amilaz (pH 7’de işlevseldir, pH 4’te denatüre olur), denatüre olana kadar nişastanın ¾’ünü parçalar.
• Lingual lipaz (yağ sindirimi; midenin üst kısmında etkindir ancak tüm GI yolda etkisini sürdürür)
• Tükürük İçeriği
• Kütlesine göre çok miktarda salgı
• Düşük ozmolarite
• Yüksek potasyum konsantrasyonu
• Organik materyaller
• Protein
– İki ana tip protein salgısı
– α-amilaz (ptyalin)
– Mukus
• Tükürük İçeriği
• Elektrolitler (Na, K, Ca, Cl, Bikarbonat, Mg, P)
• Mukus (mukopolisakkartiler ve glikoproteinler)
• EGF
• α-amilaz (ptyalin)
• Lingual lipaz
• Kallikrein
• Ig A
• Lizozim
• Laktoferrin
• Laktoperoksidaz
• Tioksinat
• Hidrojen peroksit
• Haptokorin
• Opiorfin
• İnorganik içerik
• Diğer GI bezlerle karşılaştırıldığında gr başına çok miktarda salgı yapar (bazen 1 ml/g/dakika’ya bile çıkabilir).
• Plazmaya göre ozmolaritesi düşüktür.
• Potasyum salgısı en fazla olan GI bezdir (plazmadan 2-30 kat fazla).
• Na miktarı ise plazmadan düşük, ancak aşırı sekresyon olması gereken durumlarda Na miktarı artar.
• İnorganik içerik
• Klor da sodyum gibi plazmaya oranla daha az salgılanır.
• Bikarbonat miktarı, düşük akımlarda plazmadan yüksektir.
• Tükürük Salgısı
• Tükürük salgılanması ilk aşamada asinüsler primer tükürük salgısını salgılar.
• Primer salgı kanal boyunca ilerler ve iyon değişimleri bu sırada gerçekleşir.
• Tükürük Salgısı
• Asinüs (sulu, elektrolit ve amilazdan zengin salgı yapar)
• Interkale duktustaki iyon konsantrasyonu plazmadaki ile benzer
• Tükürük kanala geçince sodyum ve klor emilir, potasyum, kalsiyum ve bikarbonat lümene salınır.
• Anatomi ve İnervasyon
• Parotis
• Submandibular
• Sublingual
• Kanlanma
• Kan akımı, tükürük akım yönünün tersi yöndedir.
• Dinlenim halindeki bir tükürük bezindeki kan akımı, kaslara giden kan akımının 20 katıdır.
• İnervasyon
• Tükürük Sekresyonunun Düzenlenmesi
• Hemen hemen tümüyle OSS kontrolü altındadır.
• ADH, aldosteron da etkili (fakat akım hızına etkileri yok)
• Parasempatik sistemin uyarılması ;
– Asiner ve duktal hücrelerden salgı artışına
– Miyoepitelyal hücrelerin konstriksiyonuna
– Kan damarlarının vazodilatasyonuna (kallikrein ve bradikinin de etkisiyle)
– Sekresyon yapan damarların aşırı kanlanmasına
• Tükürük Sekresyonunun Düzenlenmesi
• Sempatik sistemin uyarılması ;
– Akut dönemde sekresyonu arttırır
– Miyoepitelyal hücre konstriksiyonu
– Etkisi bifaziktir (uzun dönemde vazokonstriksiyon)
• Reseptörler
• NA → Alfa & beta-adrenerjik → IP3 & cAMP ↑
• Ach & P maddesi → M1 → IP3 & DAG
• Salivatör Çekirdek
– Koku
– Tat
– Şartlandırılmış refleksler
– Mide bulantısı
– Yorgunluk
– Uyku
– Korku
– Dehidratasyon
• Klinik
– Konjenital xerostomia (tükürük salgı yokluğu)
– Sjögren sendromu (atrofi ve tükürük salgısı azalması)
– Dijitaller
– Kistik fibroz
– Addison
– Cushing
– Tümörler
– Parkinson
• UYKU
• BEYİN DALGALARI
• Caton (1875), beynin spontan ve sürekli aktivitesi
• Berger (1929-1938) saçlı deriden beynin aktivitesini kaydetti
• Nöron topluluklarının davranışlarını kaydetmek için makro ve mikro elektrotlar kullanılır.
Beyin korteksinin yüzeyinden makro elektrotlarla alınan kayıtlara elektrokortikogram (ECoG)
Kafatası üzerinden, saçlı deriden kaydedilen beyin dalgalarına elektroensefalogram (EEG)
Uyku-uyanıklık, rüya, nörolojik hastalıkların teşhisinde
• Frekanslarına göre EEG dalgaları dörde ayrılır:
Alfa Dalgaları: (8-13 Hz, 20-200 μV )
• Normal bir fertte, sessiz ve sakin bir odada gözler kapalı, zihnen ve bedenen tam istirahat halindeyken
• En güçlü oksipital bölgede, pariyetal ve frontal bölgeler
Alfa blokajı
Beta Dalgası: (13-30 Hz, 2–20 μV )
• En küçük fakat en yüksek frekanslı dalgasıdır.
• Normalde frontal bölgede daha belirgin. Kaynağı korteks
• Uyarıların varlığı, aşırı zihin aktivitesi
• Beynin hasara uğrayan bölgelerinde azalır veya tamamen kaybolur.
Teta Dalgaları: (5–7 Hz, 5–100 µV)
• Yavaş dalgalardır
• Uyanıkken sağlıklı erişkinde görülmez
• Çocuklarda görülmesi normal
• Uyuklama, sevinç ve keder gibi durumlarda genç erişkinlerde yazdırılabilir.
• Fokal korteks altı lezyonların varlığında, ensefalopatide, hidrosefalide görülür.
Delta dalgaları: (0,5-4 Hz , 20–200 µV)
• Frekansı en az, yüksekliği en fazla
• Yeni doğan çocuklarda, uykunun 3. ve 4. evrelerinde dominanttır.
• Erişkinde frontalde, çocuklarda ise oksipital bölgede belirgin.
Serebral etkinliğin durumuna göre EEG dalgaları nasıl değişir?
• Genel anestezi, koma, uyku
→delta
• Çocukluk psikomotor durum
→ teta
• Gevşemiş durum
→ alfa
• Yoğun zihinsel etkinlik
→ beta
• UYKU
• Memeliler ve kuşlar
• Kişinin duyusal veya diğer uyaranlarla uyandırılabileceği bilinçsizlik durumudur.
• İnsan ömrünün 1/3’ i uykuda geçer
Beyin aktif
Bilinçsizlik hali
Dışardan gelen uyarılara kapalı
• UYKUNUN EVRELERİ
1. Yavaş dalga uykusu (NREM)
-beyin dalgaları güçlü ve düşük frekanslı -uzun uyanıklık ardından uykunun ilk saatlerindeki derin ve dinlendirici uyku
2. REM (rapid eye movement) uykusu
-gözlerde hızlı hareketler
-genç erişkinde uykunun %25’i
-normalde her 90 dk’da bir yenilenir
-sakin değil
-canlı düşler
• Yavaş Dalga Uykusu (NREM)
• «Düşsüz uyku»
• Rüyalar kısa, daha az görsel, daha az duygusal, güncel hayatla ilgili, bellekte pekiştirilmedikleri için genellikle hatırlanmazlar
• Dinlendirici
• Periferik damar tonusunda ve pek çok vejetatif vücut işlevlerinde azalma
Ör. Kan basıncında ve solunum hızında, bazal metabolizmada %10-30 azalma görülür.
• NREM 4 evreden oluşur:
Evre 1:
– Uyanıklıkla uyku arasındaki geçiş dönemi, 1-15 dk sürer
– Gözler kapalı, gevşemiş durumda
– Karışık frekans + düşük voltajlı EEG
– Alfa dalgaları zayıflar, teta ritmi görülür
Evre 2:
– Gerçek uykunun ilk aşaması, yaklaşık 20 dk sürer
– Uyku dikenleri ve nadiren K kompleksleri (yüksek dalgalı bifazik dalgalar)
• NREM 4 evreden oluşur:
Evre 3:
– Orta derecede derin uyku
– Vücut sıcaklığı & kan basıncı azalır
– Uyandırmak kolay değildir
– Delta dalgaları baskın
Evre 4:
– Geniş dalgalar
– 30-40 dk sürer
– Delta dalgaları
– Reflekslerin çoğu mevcut, kas tonusu iyice azalmış
– Uykuda gezme ve konuşma
– Uyandırmak çok zordur
Uyku sırasında teta ve delta ritimlerinin oluşumu normal iken, uyanıklık sırasında bu dalgaların varlığı beyin işlevlerinde bozulmanın göstergesidir.
• REM Uykusu
• 5-30 dk sürer
• 90 dk.da bir ortaya çıkar
• Kişi çok uykulu ise, REM uyku dilimleri kısadır ve hatta ortadan kalkabilir.
• Kişi gece boyunca gittikçe daha fazla dinlendikçe REM uykusu dilimleri uzar.
• Rüyalar uzun, görsel ve duygusal, günlük yaşamla ilgili
• REM uykusunun özellikleri-I
1. Aktif düş görme ve hızlı göz hareketleri
2. Yavaş dalga uykusuna göre duysal uyaranlarla zor uyanır; ancak kişi sabahları genellikle REM uykusu sırasında kendiliğinden uyanır.
3. Tüm vücutta kas tonusu son derece azalmıştır.
4. Kalp ve solunum hızı düş görme durumuna bağlı olarak düzensizleşir.
• REM uykusunun özellikleri-II
5. Beyin oldukça aktif, toplam beyin metabolizması %20
6. EEG, uyanıklıkta oluşan benzer beyin dalgası örüntüsü gösterir.
Beyindeki yüksek etkinliğe rağmen kişinin uyuması bir paradoks olduğu için Paradoksal Uyku da denir.
• UYKU EVRELERİNİN DAĞILIMI
• Evre 3-4’te 70-100 dk. kalır
• Uyku başladıktan 90 dk sonra ilk REM dönemi
• Uyku siklusu (90-120 dk)
• Sabaha doğru evre 3-4 az, REM daha fazladır
• Her gece 4-6 REM
• Sabaha doğru evre 3-4 az, REM uykusu fazla
• REM uykusu yaşla birlikte azalır.
REM uykusu toplam uykunun;
• Prematüre yeni doğanda %80
• Miadında yeni doğanda %50
• İleri yaşlarda %20
• Retiküler Formasyon
• DA, HA, ACh, 5HT, NE
• Retiküler aktive edici sistem
• Beyin sapı-talamus arasında
– Uyku-uyanıklık,
– Motivasyon,
– Kardiyak ve solunum merkezleri burada
• RAS tramvası: Koma
• Temel Uyku Kuramları
• RAS uyanık geçirilen gün boyunca yorulmakta ve inaktif hale gelmekte
Uykunun Pasif Kuramı
• Beyin sapının orta pons düzeyinden kesilmesi korteksi hiçbir zaman uyuyamayan beyne yol açmıştır.
• Yani, beyin sapında orta pons düzeyinin altında, beynin diğer bölgelerini baskılayarak uykuya yol açan bir merkez vardır.
Uyku, aktif bir inhibitör sürecin sonunda ortaya çıkar
• Uykuya Yol Açabilen Nöron Merkezleri
1. Ponsun alt yarısı ve medulladaki rafe çekirdekleri
– Retiküler formasyon
– Talamus
– Hipotalamus
– Limbik sistem
– Arka boynuzdaki sinyalleri baskılar
2. Nukleus traktus solitarius
• Vagus ve glossafaringeal sinirlerle gelen viseral duysal sinyallerin omurilik ve ponstaki sonlanma bölgesi
3. Hipotalamusun suprakiyazmal alandaki rostral kısmı
4. Talamusun yaygın çekirdekleri
Uykunun başlatılmasında;
• ön hipotalamustan gelen döngüsel girdiler ve hipotalamusta ventrolateral preoptik çekirdeği (VPLO)
Uyanıklığın oluşmasında ise;
• lateral hipotalamustan gelen oreksinerjik;
• beyin sapından gelen kolinerjik, noradrenerjik, serotonerjik;
• posterior hipotalamustan gelen histaminerjik uyarıların rol aldığı kabul edilir
• Oreksin
• Oreksin (hipokretin) hipotalamik nöronlarda üretilir
• Oreksin nöronları uyanıklıkta en aktif
• Yavaş dalga ve REM uykusunda ateşlemeleri azalır/durur
• Oreksin sinyallerinin ortadan kalkması mahmurluk ve ani uyku atakları (narkolepsi)
• Adenozin
• Adenozin uykuya neden olur.
• Kafein= adenozin antagonisti
– Kafeinin endojen adenozin dengesini bozup uyanıklık yapmasının bir parçasını açıklayabilir.
(Stahl 2008)
• Bir gün için kafeinden uzak duranların uyku kalitesinin arttığı gözlenmiş, dolayısıyla uyku hijyeni için kafeinden uzak durmak öneriliyor.
(Sin CV 2009)
• Dopamin
• Pimentel ve arkadaşları, Meyve sinekleri
• Beyindeki dopamin molekülleri K+ kanalları üzerine etki ederek uyku oluşturucu sinirleri pasifize etmiştir (hiperpolarizasyon)
• Uyku merkezleri: dorsal fon-shapped body(dFB)
• Uyku halindeki sineklerde dFB sinirlerinin son derece aktif olduğu ortamda dopamin molekülüne rastlanmadığı saptanmıştır.
• Dopaminerjik sinirler optogenetik yolla uyarılıyor
• ‘dop1R2’ reseptörleri dopamini algılayarak hücreler arası ortama K+ iyonu salgılanmasını sağlayarak dFB sinirlerini pasifize ediyor
• Uyanıklık
• REM döneminde serotonin ve NE salınımı azalırken , ACh baskındır.
• NREM de ise tüm düzenleyiciler düşük düzeydedir.
• NREM döneminin kontrolü;
– Talamus, Hipotalamus,
– Dorsal rafe nükleusu ve Traktus solitarius
• REM kontrolü;
– Beyin sapının orta noktaları
• Olası Diğer Transmiter Maddeler
• Birkaç gün uyanık tutulan hayvanların BOS ve idrarlarında;
Muramil peptit
• Uyuyan hayvanların kanından izole edilmiş
Nanopeptid
• UYKU VE UYANIKLIK
ARASINDAKİ DÖNGÜ
Uyku merkezleri aktive olmadıklarında;
Retiküler çekirdekler baskıdan kurtulur
RAS kendiliğinden aktive olur
Hem serebral korteks hem de PSS uyarılır
Retiküler çekirdekler daha da uyarılır (+ feedback)
Uyanıklık bir kez oluştuğunda kendisini sürdürmek yönünde doğal bir eğilim gösterir.
• Beyin saatler boyunca aktif durumda kaldıktan sonra, büyük olasılıkla aktive edici sistemdeki nöronlar yorulur.
• Mezensefalondaki retiküler çekirdeklerle korteks arasındaki (+) feedback döngüsü zayıflar
• Uyanıklık durumundan uyku durumuna geçiş olur.
• Uykunun Fizyolojik Etkileri Net Değil
• Homeostaz
• Uykudan yoksunluk:
– Bilişsel ve fiziksel performansın, genel üretkenliğin ve sağlığın bozulması
– Düşünme süreçlerinde ilerleyici bozukluk
– Anormal davranışsal aktivite
– Sinirlilik
• Uyku;
– Nöral olgunlaşma,
– Öğrenme ve belleğin kolaylaştırılması,
– Biliş,
– Metabolik enerjinin korunması
Nedenleri:
– Sıradan sebepler (alışkanlıkla değiştirilebilecek)
– Vardiya çalışması
– Depresyon
– Zararlı madde kullanımı
• Bozukluklar:
– Uyku-uyanma arasındaki geçişte arıza,
– Uykuya dalmakta zorluk
– Sabah erken uyanma
• UYKU BOZUKLUKLARI-I
NARKOLEPSİ:
• Beynin normal uyku-uyanıklık döngüsünü düzenleme yetersizliği ile gelişen kronik nörolojik hastalık
• İnen inhibitör motor yolların aniden harekete geçmesi
• Semptomları:
– Gündüz saatlerinde dayanılmaz uyku isteği**
– Katapleksi
– Canlı rüya gibi deneyimler
– Uyku felci
• NREM yerine aniden REM uykusu ile başlar
• Oreksin-2 reseptörü için gen kodlamasında bozukluk
• UYKU BOZUKLUKLARI-II
OBSTRÜKTİF UYKU APNESİ (OSA)
• Gündüz saatlerinde görülen uykusuzluğun en sık nedeni
• Hava yolunun tıkanması nedeniyle gece uykusunun bölünmesiyle oluşur
• Toplam uyku süresinde azalma yok
• NREM evre-1 daha uzar ancak evre-3 ve -4 azalır.
• Sabah baş ağrısı, öğrenme ve bellek güçlükleri, kardiyak disfonskiyon
• UYKU BOZUKLUKLARI-III
• Uyur-gezerlik, yatağı ıslatma (nokturnal enürezis), NREM ve REM uykusundan uyanma sırasında görülen uyku bozuklukları olan parasomnialar olarak adlandırılır
• Uyurgezerler düşük bilinç halinde olmalarına rağmen, genellikle tam bir bilinç durumunda gerçekleştirdikleri faaliyetleri gerçekleştirirler.
• Gecenin ilk 1/3’ük bölümünde (yavaş dalga uykusu) ortaya çıkar
• Çocuklarda daha baskın
• UYKU BOZUKLUKLARI-IV
Insomnia:
• Uykuya dalamama ya da gece boyunca sürekli uyuyamama sorunlarını barındırır.
• Hastalar genel olarak, gözlerini birkaç dakikadan fazla kapalı tutamamaktan ya da yatakta bir o yana bir bu yana dönerek uyuyamamaktan yakınırlar.
• Sebepleri;
– İlacın yan etkisi
– Stres
– Duygusal, fiziksel ve zihinsel sorunlar
VESTİBÜLER DUYULAR VE DENGENİN KORUNMASI
Vestibüler Aygıt
Vestibüler aygıt denge ile ilgili duyuları algılayan organdır.
Temporal kemiğin pars petrozusunda ,
Kemik ve zar labirent
Zar labirent:
Yarımdaire kanalları
Utrikulus
Sakkulus
Kohlea işitmenin temel duysal organıdır
fakat denge ile ilgisi yoktur.
Yarım Daire Kanalları
Ön-arka-yan (90o açı)
Başın açısal ivmelenmesi
Her kanalın ucunda ampulla denen genişleme
Kanallar ve ampulla endolenf (K çok, Na az) ile dolu
Krista ampullaris bölgesinde kupula denen jelatinimsi kütle
Baş bir yönünde dönünce kupula zıt yönde eğilir.
Kanallardan birinden ampullaya akan sıvı, ampullanın duyu organını şu şekilde uyarır:
1. Baş herhangi yönde dönmeye başladığında kanallardaki sıvı hareketsiz, eylemsizdir.
2. Sıvının kanaldan ampullaya akması, kupulanın bir tarafa doğru eğilmesine neden olur.
3. Kupulanın bir yöne eğilmesi tüy hücrelerini depolarize ederken diğer yöne eğilmesi hiperpolarize eder.
4. Vestibüler sinir de başın dönüş hızı ve yönündeki değişmeleri mss’ne haber veren sinyaller gönderir.
Makula: otolit organların (utrikulus-sakkulus) duysal epiteli
Utrikul makulası yatay düzlemde yerleşmiştir.
dik durduğunda yerçekiminin yönüne göre başın yönelimini belirlemede (arabanın hızlanıp yavaşlaması gibi horizontal ….)
Sakkulus makulası dikey düzlemde yerleşmiştir.
yatar durumdayken denge organı olarak iş görür (asansörün hızlanıp yavaşlaması gibi vertikal düzlemdeki ivmelenmeye duyarlı)
Ampullada olduğu gibi makuladaki stereosilya ile kinosilyum jelatinimsi bir kütleyle yönetilir.
Fakat bu jelatinimsi yapı Ca karbonat kristallerinden oluşan birçok otolit (kulak tozu) içerir.
Otolit + jelatinimsi yapı = Otolitik Zar
Denge Duyusu: Sinyal Oluşumu
İstirahat membran potansiyeli -60 mV
Transmitteri ise glutamat veya aspartattır
Endolenf K’dan zengin olduğu için içeri K girer.
Statik Dengenin Korunmasında Utrikulus ve Sakkulusun İşlevi
Her makuladaki farklı tüy hücrelerinin her biri, farklı bir doğrultuda uzanır.
Bazıları baş öne, arkaya, yana eğildiğinde uyarılır.
Bu da başın yerçekimine göre durumunu sinir sistemine bildirir.
Sonuçta; beyin vestibüler, serebellar ve retiküler motor sinir sistemleri duruştan sorumlu kasları uyarıp dengeyi korur.
Vücut aniden ileri doğru hareket yaptığında (doğrusal ivme kazandığında),
Statokonya (otolit) arkaya doğru silyumlar üstüne düşer ve sinir merkezlerine dengenin kaybolduğu bilgisi taşınır,
Şahıs arkaya düşecekmiş hissine kapılır,
Otomatik olarak öne doğru eğilir
Makulalar doğrusal hızın tespitinde görev yapmazlar.
Koşucular koşmaya başladığında, ivme nedeniyle arkaya düşmemek için öne eğilirler.
Havanın direnci yüzünden öne eğilirler.
Eğilmeye sebep olan makulalar değil.
Yarımdaire kanallarıyla baş dönüşünün algılanması
Baş aniden herhangi bir yönde dönmeye başladığında (açısal ivme) kanallardaki endolenf, eylemsizlik nedeniyle yarım daire kanallarının hareketine göre geride kalmaya eğilimlidir.
Bu, başın dönüşünün zıt yönünde, görece sıvı akımına yol açar.
Kişi hızla ileri doğru koşup aniden bir tarafa dönmeye başlarsa çok kısa süre içinde dengesini kaybeder.
Utrikulus ve sakkulustaki makulalar denge bozukluğu ortaya çıktıktan sonra bunu algılar.
Yarım daire kanalları ise, dengenin kaybolacağını, denge kaybolmadan önce tahmin eder ve denge merkezlerinin uygun önleyici ön düzenlemeler yapmasını sağlar.
Serebellum da hem dengede hem de vücudun diğer hızlı hareketlerinin çoğunda tahmin edici organ olarak işlev görür.
Nistagmus
Denge labirentinin iritasyonu gözlerde ritmik sapmalara ve hızlı geri dönüşlere sebep olur.
Göz hareketlerine baş dönmesi (vertigo) ve genellikle mide bulantısı eşlik eder.
Tek bir labirentin iritasyonu girdi düzeyinde bir asimetri oluşturur ve bu da anormal göz hareketleri, buna eşlik eden psikolojik etkiler.
Otolit organlar içindeki tüy hücreleri, ampulladan farklı olarak aynı yönde değildir
Otolit organ boyunca seyreden striola denen kabarıntıya göre yönelim gösterirler.
Mss ile Vestibüler Organın Sinirsel Bağlantılar
Dengeyle ilgili bilinçli
Hislere aracılık eder.
Vestibülokolik refleks
Vestibüler çekirdek farklı yansımalar verir:
Okülomotor çekirdeğe gider. Baş hareket ederken gözlerin sabit kalmasını sağlar. (vestibülooküler refleks)
Lateral ve medial yollara gider. Yürürken herhangi bir düzlem seviyesinde veya uzayda başın sabit kalmasını sağlar. (vestibülokolik refleks)
Pozisyondaki hızlı değişmeler için postürü ayarlar (Vestibulospinal refleks)
Özetle:
Vücut Sıvıları ve Homeostaz
İnsan vücudu hücrelerden ve bunları bir arada tutan hücrelerarası (intersellüler) maddeden yapılmıştır.
Hücreler, şekillerinin farklı olmasına karşılık, ortak temel karakteristiklere sahiptir.
İnsan vücudunun 2/3 ‘ü sıvıdır.
Bu sıvının büyük bölümü hücrelerin içinde bulunur (2/3)
Geri kalanı ise hücre dışındaki alandadır (1/3)
Besin maddeleri ve oksijen alımı bu ortam aracılığı ile olur.
VUCUT SIVI KOMPARTMANLARI
Claude BERNARD (1813-1878)
Hücreleri çevreleyerek onların madde alış-verişini sağlayan sıvı ortamı
“milieu interieur”(iç ortam)
olarak tanımlamıştır.
Hücre içinde ve membranında bulunan enzimler maddeleri parçalar, ya da yeni maddeleri oluşturur.
Canlılığın büyük özelliği olan bu aralıksız değişime karşın, dengeyi sağlamak için vücut sıvılarında çeşitli düzenleyici mekanizmalar vardır.
Walter CANNON (1871-1945)
İç ortam bileşiminin sabit tutulmasını tanımlayan
HOMEOSTAZ
kavramını ortaya atmıştır.
HOMEOSTAZ
İç ortam bileşimi, hemen hemen tüm organ sistemlerinin entegre olarak işlev görmesiyle, dar sınırlar içerisinde dengede tutulmaya çalışılır .
(homeostatik kontrol mekanizmaları ile)
Tüm organ ve dokular, bir yandan homeostasise katkı sağlarken, diğer yandan bu dengeden kendileri yarar sağlar.
Homeostatik düzenleyici sistemler
Besleyici maddelerin ve minerellerin miktarını (kan şekeri, kan yağları, kalsiyum, demir vb.)
Metabolizma artıklarını (üre, ürik asit gibi)
Anyon ve katyonların konsantrasyonunu
Isıyı
Uyku-uyanıklık siklusunu
Osmotik ve hidrostatik basınçları
pH’yı (asit-baz dengesini)
Oksijen ve karbondioksit basınçlarını
sabit tutmaya çalışır
Homestatik kontrol sistemleri biyolojik adaptasyonlardır.
Ancak kişinin belirli bir çevresel strese adapte olabilme yeteneği sabit değildir.
Kas – İskelet sistemi
* Yiyeceklere ulaşabilmek için doğru zamanda doğru yerde olamayı
* Ayrıca olumsuz çevre koşullarından korunabilmek için gerekli hareketliliği de sağlar.
HOMEOSTATİK KONTROL SİSTEMLERİ
SİNİR SİSTEMİ İLE DÜZENLEME HÜCRESEL DÜZENLEME ENDOKRİN SİSTEMLE DÜZENLEME
HÜCRESEL DÜZENLEME
Organ sistemlerinin işbirliği ile sağlanan homeostatik dengenin yanında, bir de her bir hücrenin kendi işlevlerini düzenlemesi gerekmektedir.
Bu yolla;
hücrenin hangi proteini sentezleyeceği,
hücrenin ne zaman bölüneceği,
hücrenin ne kadar büyüyeceği …
… gibi temel hayati fonksiyonlar belirlenir.
Bilgi taşıyıcı maddeler
Hormon ve nörohormonlar: Endokrin veya nöroendokrin hücre grupları tarafından yapılıp kanla çeşitli organ ve dokulara götürülen kimyasal maddelerdir.
Nörotransmitterler: Sinir hücreleri tarafından oluşturulan hedef hücrenin en yakınına bırakılan maddelerdir.
Otokrin ve Parakrin maddeler: Çok çeşitli hücreler tarafından oluşturulan, interstisyum arasından difüzyonla hedef hücrelerine ulaşan maddelerdir.
Her üç tip madde de hedef hücrelerde spesifik düzenleyici etkilerini gösterirler.
Hücre iletişimi-1
Hücre iletişimi-2
Hücre iletişimi-3
REFLEKS ARKI ve FEEDBACK MEKANİZMA