İki maddenin membran boyunca zıt yönlere taşınmasını sağlayan mekanizmalardır. Bir madde hücre içine girerken, diğeri hücre dışına fırlatılır.
- NCX (Sodyum-Kalsiyum Eşanjörü):
- Yerleşim: Kalp kası (kardiyomiyosit) membranı ve nöronlar.
- Mekanizma: 3 adet Na iyonunu hücre içine alırken, 1 adet Ca iyonunu hücre dışına atar.
- Klinik: Kalp yetersizliğinde kullanılan Dijitaller (Digoksin), Na – K ATPaz’ı bloke ederek hücre içi sodyumu artırır. İçeride sodyum birikince NCX tersine çalışır veya durur; hücre dışına kalsiyum atılamaz. Hücre içinde biriken kalsiyum kalbin kasılma gücünü artırır (Pozitif İnotrop Etki).
- NHE3 (Sodyum-Hidrojen Eşanjörü 3):
- Yerleşim: Böbrek proksimal tübülü apikal membranı.
- Fonksiyon: Sodyumu hücre içine alırken, hidrojeni H idrar lümenine fırlatır. Atılan bu hidrojen, filtrelenen bikarbonatın HCO3 geri emilmesini sağlar. Asetazolamid ve Anjiyotensin II doğrudan veya dolaylı olarak bu taşıyıcı üzerinden GFR ve asit-baz dengesini etkiler.
- AE1 / Band 3 (Anyon Değiştirici 1 / Klor-Bikarbonat Eşanjörü):
- Yerleşim: Eritrosit membranı ve böbrek toplayıcı kanallarındaki Tip A interkale hücreler.
- Mekanizma: Bikarbonat HCO3 ve Klor Cl iyonlarını zıt yönlerde taşır. Dokularda üretilen \CO2 ‘nin akciğere taşınması sırasındaki “Hamburger Fenomeni” (Klor Kayması) bu antiport sayesinde gerçekleşir. Böbrekteki Tip A interkale hücrelerde ise asidoz anında kana bikarbonat verirken hücre içine klor alır.
TUS / YDUS Tarzı Farmakoloji & Fizyoloji Sorusu
Soru: Konjestif kalp yetersizliği olan bir hastaya miyokardın kasılma gücünü artırmak amacıyla pozitif inotropik etkili bir kardiyak glikozit (Digoksin) başlanıyor. Bu ilacın hücresel etki mekanizması incelendiğinde; primer olarak Na KATPaz pompasını inhibe ettiği, bunun sonucunda hücre içi sodyum konsantrasyonunun artmasına bağlı olarak sekonder bir taşıyıcının kalsiyum ekstrüzyonunu (hücre dışına atılmasını) yavaşlattığı saptanıyor.
Digoksin tedavisi sonrasında hücre içinde kalsiyum birikmesini sağlayan ve inhibe olan/yavaşlayan bu sekonder aktif taşıma mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sodyum-Glukoz Kotransporterı (SGLT2)
B) Sodyum-Potasyum-2 Klor Kotransporterı (NKCC2)
C) Sodyum-Kalsiyum Eşanjörü (NCX)
D) Sodyum-Hidrojen Değiştiricisi (NHE3)
E) Anyon Değiştirici Protein (AE1)
Doğru Cevap: C
Açıklama: Kalp kasında hücre içi kalsiyumun temizlenmesinden ve gevşemenin (diyastol) sağlanmasından sorumlu en önemli antiport mekanizması NCX (Sodyum-Kalsiyum Eşanjörü)‘dür. Digoksin sodyum pompasını durdurup hücre içini sodyumla doldurunca, NCX içeri sodyum alamaz ve dolayısıyla dışarı kalsiyum atamaz. Hücre içinde biriken kalsiyum sarkoplazmik retikulumda depolanır ve bir sonraki kasılmada daha güçlü bir inotropik yanıt (kasılma) oluşturur.