Trigeminal Otonomik Sefalaljiler (TACs)

Trigeminal Otonomik Sefalaljiler (TACs), trigeminal sinir dağılımında hissedilen tek taraflı şiddetli ağrı ile birlikte, ağrının olduğu tarafta belirgin kranial otonomik bulguların (göz yaşarması, burun tıkanıklığı vb.) eşlik ettiği bir grup primer baş ağrısıdır.
Bu grubun en temel özelliği, ağrının trigeminal sinir (oftalmik dalı V1 ağırlıklı) ve parasempatik otonomik yolak (fasial sinir ve sfenopalatin ganglion üzerinden) arasındaki “trigemino-otonomik refleks”in aktivasyonu ile ortaya çıkmasıdır.

Temel TAC Sınıflandırması ve Ayırıcı Tanı

Klinik Önemli Noktalar

1. Trigemino-Otonomik Refleks: Ağrı başladığında; trigeminal sinir afferentleri beyin sapındaki trigeminal çekirdeğe gider, buradan parasempatik yolaklar aktive olur. Sonuçta ağrının olduğu tarafta gözde kızarma, yaşarma, pitozis, burun tıkanıklığı veya rinore gelişir.
2. İndometazin Testi: Paroksismal hemikrani ve Hemicrania Continua, indometazine (bir NSAİİ) dramatik yanıt vermesiyle karakterizedir. Bu, klinikte bir “tanısal kriter” olarak kullanılır.
3. Küme Baş Ağrısı (Cluster): TACs grubunun en ağır ve en iyi bilinen formudur. Genellikle erkeklerde daha sık görülür, tipik olarak “mevsimsel” dönemlerde (cluster) ataklar yapar ve atak esnasında hasta “ajite” (yerinde duramayan) bir haldedir. (Migrende hasta tam tersine karanlık ve sessiz bir odada yatmak ister).

Ayırıcı Tanı İpuçları

• Küme Baş Ağrısı: Atak süresi uzundur (saatler), tedaviye yanıtı triptanlar ve oksijen ile mümkündür.
• SUNCT/SUNA: “Kısa süreli, tek taraflı, nevraljiform” ağrılardır. Gözde kızarma ve yaşarma eşlik eder. Tedavide profilaksi ön plandadır (Lamotrijin).
• Kırmızı Bayraklar: Eğer bir hastada otonomik bulgular çok ağırsa veya tipik TAC paterni göstermiyorsa, mutlaka sfenopalatin ganglion bölgesini veya kavernöz sinüs yapılarını tutan ikincil (sekonder) patolojiler (tümör, diseksiyon vb.) dışlanmalıdır.
  Kardiyovasküler cerrahi uzmanı olarak vasküler diseksiyonların veya intrakraniyal anevrizmaların zaman zaman “küme baş ağrısı benzeri” semptomlar verebileceğini (özellikle internal karotid arter patolojileri) göz önünde bulundurmanız, acil klinik pratiklerde atipik vakaları yakalamada değerlidir.
  

Trigeminal sinirin aktivasyonu ile birlikte ipsilateral otonomik belirtilerin görüldüğü primer baş ağrısı grubudur.

Temel özellik

Şiddetli, tek taraflı baş ağrısına eşlik eden:

• Lakrimasyon
• Konjonktival enjeksiyon
• Burun akıntısı / tıkanıklığı
• Pitoz
• Miyozis
• Yüz terlemesi

gibi otonomik bulgular vardır.

TAC sınıflaması

1. Küme Baş Ağrısı (Cluster headache)

Cluster Headache

Özellikler

• 15–180 dk sürer
• Çok şiddetli orbital/periorbital ağrı
• Erkeklerde sık
• Gece uykudan uyandırabilir
• Hasta huzursuzdur (“yerinde duramaz”)

Tedavi

Akut:

• %100 oksijen
• Sumatriptan

Profilaksi:

• Verapamil

2. Paroksismal Hemikranya

Paroxysmal Hemicrania

Özellikler

• 2–30 dk sürer
• Gün içinde çok sık
• Kadınlarda daha sık

En önemli özellik

İndometazine dramatik yanıt

Tedavi:

• Indomethacin

TUS klasik bilgi:

“İndometazine tam yanıt veren TAC”

3. SUNCT / SUNA

SUNCT syndrome
SUNA

SUNCT açılımı

Short-lasting Unilateral Neuralgiform headache attacks with Conjunctival injection and Tearing

Özellikler

• Saniyeler sürer
• Çok sık atak
• Elektrik çarpması tarzı ağrı
• Trigeminal nevraljiye benzer

Tedavi

İlk seçenek:

• Lamotrigine

4. Hemicrania Continua

Hemicrania Continua

Özellikler

• Sürekli tek taraflı baş ağrısı
• Aralarda alevlenmeler

Tanısal özellik

• İndometazine tam yanıt

Tedavi:

• Indomethacin

TAC’lerin karşılaştırması

TUS mini ezber

• Cluster → O₂ + Sumatriptan
• Profilaksi → Verapamil
• Paroksismal hemikranya → İndometazin
• SUNCT → Lamotrijin
• Sürekli tek taraflı ağrı → Hemicrania continua