Poliarteritis nodosa (PAN), orta ve küçük çaplı arterlerin segmental, nekrotizan vasküliti olup multisistemik tutulumuyla bilinen klasik bir tablodur.
1. Ürogenital Tutulum: İskemik Orşit
PAN vakalarının yaklaşık %30-50‘sinde görülen, tanı koydurucu değeri yüksek bir bulgudur.
- Klinik: Genellikle tek taraflı, ani başlangıçlı ve şiddetli testis ağrısı ile seyreder.
- Mekanizma: Testiküler arterlerin vasküliti sonucu beslenmenin bozulması ve enfarkt gelişimidir. TUS/YDUS sorularında “abdominal ağrı + testis ağrısı” kombinasyonu PAN için tipik bir ipucudur.
2. Nörolojik Tutulum: Mononöritis Multipleks
PAN’da en sık görülen nörolojik bulgudur (> %70).
- Mekanizma: Sinirleri besleyen vasa nervorum‘ların inflamasyonu ve tıkanması sonucu oluşur.
- Karakteristik: Birbirinden bağımsız, asimetrik ve ardışık seyreden periferik sinir tutulumları (örneğin aynı anda düşük ayak ve radial sinir felci) görülür.
3. Dermatolojik Tutulum: Livedo Retikülaris
Cilt altı arteriollerin tutulumu sonucu deride oluşan dantel benzeri, morumsu/eritematöz ağ yapısıdır.
- PAN’da görülen diğer deri bulguları arasında subkutan nodüller (arterlerdeki anevrizmal genişlemelere bağlı) ve palpabl purpura yer alır.
4. Oküler ve Kardiyak Tutulum
- Optik İskemi: Siliyer arterlerin vasküliti sonucu ani görme kaybı gelişebilir.
- Kardiyomiyopati: Koroner arterlerin segmental tutulumu; miyokard enfarktüsü, kalp yetmezliği veya aritmilere yol açabilir. Kalp-damar cerrahisi açısından, PAN hastalarında görülen koroner anevrizmalar ve bunlara bağlı gelişen iskemik olaylar kritik öneme sahiptir.
PAN’da “Olmayan” Şeyler (Ayırıcı Tanı İçin Kritik)
PAN’ı diğer vaskülitlerden (örneğin GPA veya MPA) ayıran iki temel “yokluk” vardır:
- Granülom Yoktur.
- Akciğer Tutulumu Yoktur. (PAN, akciğerleri -bronşiyal arterleri- genellikle koruyan bir vaskülittir. Eğer akciğer tutulumu varsa tanı muhtemelen Mikroskobik Polianjit’tir.)
Laboratuvar ve Görüntüleme
- Hepatit B (HBV) İlişkisi: PAN vakalarının bir kısmında (özellikle klasik formda) HBsAg pozitifliği saptanır. Viral yük ve vaskülit şiddeti paralel seyredebilir.
- Anjiyografi: Böbrek, mezenterik veya hepatik arterlerde “tespih tanesi” (beading) görünümü veya mikroanevrizmaların saptanması tanıda altın standarttır.
- ANCA: Klasik PAN genellikle ANCA negatiftir.