iPSC’ler, erişkin somatik hücrelerin (ör. fibroblast) genetik/epigenetik olarak yeniden programlanması ile elde edilen, embriyonik kök hücrelere (ESC) benzer pluripotensi kazanan hücrelerdir. Embriyo kullanılmadan pluripotent hücre elde edilmesini sağlarlar.
Temel Özellikler
- Pluripotent → 3 germ tabakasının tümüne farklılaşabilir
- Self-renewal kapasitesi yüksek
- Etik sorun yok (embriyo destrüksiyonu yok)
- Otolog kullanım mümkün → immün reddi düşük
Nasıl elde edilir? (Yamanaka devrimi)
Somatik hücrelere reprogramming faktörleri verilir:
Yamanaka faktörleri
- OCT4
- SOX2
- KLF4
- c-MYC ⚠️ (onkogen)
Bu faktörler hücrenin epigenetik hafızasını siler ve pluripotent fenotip kazandırır.
Reprogramming Süreci (özet)
- Somatik hücre alınır (deri fibroblastı vb.)
- Yamanaka faktörleri aktarılır
(viral vektör, episomal plasmid, mRNA vb.) - Epigenetik reset (DNA metilasyonu ↓)
- ESC-benzeri iPSC kolonileri oluşur
Moleküler ve Epigenetik Özellikler
- OCT4–SOX2–NANOG ekspresyonu
- Telomeraz aktivitesi ↑
- Kromatin daha açık
- Epigenetik reset tam olmayabilir (hafıza kalıntıları)
Riskler ve Sınırlılıklar (çok sorulur)
- Teratom riski (ESC gibi)
- Genom instabilitesi
- c-MYC onkojenik riski
- Viral vektörler → insersiyonel mutagenez
- Klinik kullanımı hâlen deneysel
Kullanım Alanları
- Hastalık modelleme ⭐ (Parkinson, ALS, diyabet)
- İlaç geliştirme & toksisite testleri
- Kişiye özel rejeneratif tıp (gelecek vaat eden)
- Genetik hastalıklarda gen düzeltme + hücre tedavisi (CRISPR + iPSC)
ESC ve Somatik KH ile Kısa Karşılaştırma
| Özellik | iPSC |
|---|---|
| Potansiyel | Pluripotent |
| Etik sorun | ❌ |
| Teratom riski | ✔️ |
| İmmün reddi | Düşük |
| Klinik kullanım | Deneysel |
TUS / YDUS Püf Noktaları
- iPSC = Yamanaka faktörleri
- Embriyo gerekmez
- ESC’ye benzer ama genetik risk ↑
- Teratom → ortak risk (ESC + iPSC)