Disakkarit Katabolizması ve Monosakkarit Taşınması Bozuklukları
I. Disakkarit Katabolizması Bozuklukları
Bu grup, bağırsak lümeninde disakkaritlerin monosakkaritlere yıkımındaki enzim eksikliklerinden kaynaklanır.
Bu enzimler, fırçamsı kenar disakkaridazlarıdır (mikrovillus membranında bulunur).
| Hastalık | Etkilenen Enzim | Biriken Substrat | Klinik Bulgular | Tedavi / Not |
|---|---|---|---|---|
| Doğuştan alaktazi / Laktaz eksikliği (Hipolaktazi) | Laktaz (β-galaktozidaz) | Laktoz | Süt içince gaz, şişkinlik, ozmotik diyare (fermantasyon → H₂ ↑) | Diyetten laktoz çıkarılır, laktaz tabletleri kullanılabilir |
| Sükraz-izomaltaz eksikliği (GSID) | Sükraz-izomaltaz kompleksi | Sükroz ve nişasta parçalanma ürünleri | Şekerli gıdalar sonrası diyare, gaz, karın ağrısı (bebeklikte ağır, erişkinde hafif) | Sükroz kısıtlaması, fruktoz-glukoz tolere edilir |
| Sekonder disakkaridaz eksiklikleri | Fırçamsı kenar hasarı (rotavirüs, çölyak, Crohn vb.) | Tüm disakkaritler | Geçici malabsorpsiyon ve ozmotik diyare | Temel hastalık tedavi edilirse düzelir |
II. Monosakkarit Taşınma Bozuklukları
Bu grup, glukoz, galaktoz veya fruktozun hücre içine alınması / renal geri emilmesi / karaciğerde metabolize edilmesinde görevli taşıyıcı proteinlerin genetik bozukluklarından kaynaklanır.
| Hastalık | Taşıyıcı / Enzim | Etkilenen Doku | Klinik Bulgular | Tedavi / Not |
|---|---|---|---|---|
| Glukoz-galaktoz malabsorpsiyonu | SGLT1 (Na⁺/glukoz kotransporter, SLC5A1 geni) | İnce bağırsak epitelinde fırçamsı kenar | Şiddetli ozmotik diyare, dehidratasyon (süt ve şekerli gıdalarla artar) | Laktoz ve glukozdan fakir, fruktozdan zengin diyet (çünkü fruktoz GLUT5 ile emilir) |
| Renal glikozüri (primer veya benign) | SGLT2 (renal proksimal tübül, SLC5A2 geni) | Böbrek | Glukozüri (kan şekeri normal), böbrek eşiği düşük | Tedavi gerekmez, benign seyirli |
| Fruktoz malabsorpsiyonu | GLUT5 taşıyıcısı | İnce bağırsak | Fruktoz içeren gıdalar sonrası şişkinlik, ishal | Fruktoz kısıtlaması |
| De Vivo Hastalığı (GLUT1 Deficiency Syndrome, GLUT1-DS) | GLUT1 (SLC2A1 geni) | Kan–beyin bariyeri | Yenidoğanda nöbet, mikrosefali, gelişme geriliği; BOS glukozu düşük, kan glukozu normal | Ketojenik diyet (alternatif enerji kaynağı olarak keton cisimleri) |
| Fanconi–Bickel Sendromu | GLUT2 (SLC2A2 geni) | Karaciğer, pankreas, böbrek | Hepatomegali, glikojen birikimi, glukozüri, hipoglisemi, riket | Diyetle glukoz/fruktoz dengesi, destek tedavi |
| Herediter Fruktoz İntoleransı | Aldolaz B eksikliği | Karaciğer | Fruktoz (meyve, bal, sukroz) sonrası hipoglisemi, kusma, hepatomegali | Fruktoz ve sükrozdan fakir diyet (ölümcül olabilir) |
Patofizyolojik Özet
Glukoz / Galaktoz emilimi → SGLT1 (Na⁺ bağımlı)
Fruktoz emilimi → GLUT5
Glukozun kandan hücreye geçişi (özellikle beyin) → GLUT1
Karaciğer / pankreas / böbrekte glukoz taşınması → GLUT2
Renal geri emilim (proksimal tübül) → SGLT2
Klinik Ayırıcı Noktalar
| Hastalık | Kan Glukozu | İdrar Glukozu | Ana Klinik Bulgular |
|---|---|---|---|
| SGLT1 eksikliği | Normal | Normal | Şiddetli diyare (bağırsak) |
| SGLT2 eksikliği (Renal glikozüri) | Normal | Artmış | Glukozüri, dehidratasyon yok |
| GLUT1 eksikliği | Düşük (BOS’ta) | Normal | Nöbet, mikrosefali |
| GLUT2 eksikliği (Fanconi–Bickel) | Dalgalı | Artmış | Hepatomegali, raşitizm |
| GLUT5 eksikliği | Normal | Normal | Fruktoz intoleransı (diyare) |
Soru Örneği
Soru: 3 aylık bir bebekte sulu diyare, kusma ve dehidratasyon saptanıyor. Diyetinden süt ve glukoz çıkarıldığında şikayetler düzeliyor, ancak fruktoz iyi tolere ediliyor.
Bu bulgular hangi taşıyıcı proteinin eksikliğine işaret eder?
A) GLUT1
B) GLUT2
C) SGLT1 ***
D) GLUT5
E) SGLT2
Kısa Özet
| Grup | Hastalık | Bozuk Protein / Enzim | Ana Klinik |
|---|---|---|---|
| Disakkarit katabolizması | Laktaz eksikliği | Laktaz | Laktoz intoleransı |
| Sükraz-izomaltaz eksikliği | Sükraz-izomaltaz | Sükroz intoleransı | |
| Monosakkarit taşınması | SGLT1 eksikliği | Glukoz-galaktoz malabsorpsiyonu | Şiddetli diyare |
| SGLT2 eksikliği | Renal glikozüri | Glukozüri, asemptomatik | |
| GLUT1 eksikliği | De Vivo sendromu | BOS hipoglisemisi, nöbet | |
| GLUT2 eksikliği | Fanconi–Bickel sendromu | Hepatomegali, raşitizm | |
| GLUT5 eksikliği | Fruktoz malabsorpsiyonu | Fruktoz intoleransı |