DNA’nın Yapısı

DNA (Deoksiribonükleik Asit), genetik bilginin depolandığı, aktarıldığı ve ifade edildiği dev bir polimer moleküldür. Çift sarmal yapısıyla canlılığın temel taşıdır.

1. Temel Yapı Birimi: Nükleotid

DNA’nın yapı taşı nükleotiddir. Her bir nükleotid üç ana bileşenden oluşur:

• Deoksiriboz Şekeri (Pentoz Şeker): Beş karbonlu bir şekerdir. RNA’daki riboz şekerinden farkı, 2′ karbonunda bir oksijen atomunun eksik olmasıdır (deoxy-).
  • Önemli Not: Nükleotidlerin karbon atomları numaralandırılırken şeker üzerindeki karbonlar 1′ (bir üssü), 2′, 3′, 4′, 5′ şeklinde işaretlenir. Bu numaralandırma DNA zincirinin polaritesini belirlemede önemlidir.
• Fosfat Grubu: Fosforik asitten (H3PO4) türemiştir. Nükleotide negatif yükünü verir ve DNA’ya asidik özellik kazandırır.
• Azotlu Organik Baz: İki ana sınıfa ayrılır:
  • Pürinler (Çift Halkalı): Adenin (A) ve Guanin (G)
  • Pirimidinler (Tek Halkalı): Sitozin (C) ve Timin (T)
  • Önemli Not: DNA’da Timin (T) bulunurken, RNA’da onun yerine Urasil (U) bulunur.

Nükleozit: Şeker (deoksiriboz) ve baza kovalent bağ ile bağlandığında oluşan yapıya nükleozit denir (örneğin, Adenozin). Fosfat eklenmesiyle nükleotid oluşur.

2. Nükleotidlerin Birleşimi: Polinükleotid Zinciri

• Nükleotidler, bir nükleotidin 5′ karbonuna bağlı fosfat grubu ile diğer nükleotidin 3′ karbonuna bağlı hidroksil grubu (-OH) arasında oluşan fosfodiester bağları ile birbirine bağlanarak uzun bir polinükleotid zinciri oluşturur.
• Bu bağlar, DNA omurgasını (şeker-fosfat iskeleti) oluşturur. Şeker ve fosfat grupları dış yüzeyde yer alır ve hidrofiliktir.
• Bir DNA zincirinin 5′ ucu, serbest bir fosfat grubuna (genellikle 5′ karbonunda) sahiptir. 3′ ucu ise serbest bir hidroksil grubuna (3′ karbonunda) sahiptir. Bu, zincirin polaritesini (yönünü) belirler ve DNA sentezi gibi süreçlerde çok önemlidir.

3. DNA’nın Çift Sarmal Yapısı (Watson-Crick Modeli)

DNA’nın en bilinen yapısı, James Watson ve Francis Crick tarafından keşfedilen çift sarmal (double helix) modelidir.

• İki Antiparalel Zincir: DNA molekülü, birbirine sarılmış iki polinükleotid zincirinden oluşur. Bu iki zincir, birbirine antiparaleldir; yani bir zincir 5′ → 3′ yönünde ilerlerken, diğer zincir 3′ → 5′ yönünde ilerler.
• Baz Eşleşmesi (Chargaff Kuralları): İki zincir arasındaki bazlar, belirli kurallara göre eşleşir ve birbirlerine hidrojen bağları ile bağlanır:
  • Adenin (A) her zaman Timin (T) ile eşleşir: A ile T arasında iki hidrojen bağı bulunur.
  • Guanin (G) her zaman Sitozin (C) ile eşleşir: G ile C arasında üç hidrojen bağı bulunur.
  • Bu kurala göre, bir DNA molekülünde A sayısı T sayısına, G sayısı ise C sayısına eşittir. Bu durum, Erwin Chargaff tarafından ortaya konmuştur (Chargaff Kuralları).
• Sarmal Yapı: Bazlar, sarmalın iç kısmında, şeker-fosfat omurgaları ise sarmalın dışında yer alır. Baz çiftleri, sarmalın eksenine dik olarak yerleşen merdiven basamakları gibi düşünülebilir.
• Ölçüler:
  • DNA çift sarmalının çapı yaklaşık 2 nanometre (nm) veya 20 Ångström (Å).
  • Her bir baz çifti arasındaki mesafe 0.34 nm (3.4 Å).
  • Bir tam sarmal dönüşü 3.4 nm (34 Å) uzunluğundadır ve bu dönüş içinde 10 baz çifti bulunur.
  • Sarmal boyunca büyük (major) ve küçük (minor) oluklar bulunur. Bu oluklar, DNA’ya bağlanan proteinler (transkripsiyon faktörleri vb.) için önemli bağlanma bölgeleri sağlar.
• Hidrofobik Etkileşimler: Pürin ve pirimidin bazları hidrofobiktir ve sarmalın iç kısmında üst üste istiflenerek hidrofobik etkileşimlerle yapıya stabilite kazandırır.

4. DNA’nın Formları

DNA, nem ve tuz konsantrasyonuna bağlı olarak farklı konformasyonlarda bulunabilir:

• B-DNA: En yaygın ve biyolojik olarak önemli formdur. Sağ el sarmalıdır, her dönüşte 10 baz çifti bulunur. Yukarıda bahsedilen Watson-Crick modeli B-DNA’dır.
• A-DNA: Daha az nemli koşullarda oluşur. Sağ el sarmalıdır ancak B-DNA’dan daha geniştir ve daha kısadır. Her dönüşte 11 baz çifti bulunur.
• Z-DNA: Sol el sarmalıdır ve zikzak bir görünüme sahiptir. Biyolojik rolü tam olarak anlaşılamamıştır, ancak gen ifadesinin düzenlenmesinde rol oynayabileceği düşünülmektedir.

5. DNA’nın Paketlenmesi (Ökaryotlarda)

Ökaryotik hücrelerde DNA, çekirdekte yoğun bir şekilde paketlenmiştir:

• Nükleozomlar: DNA, histon proteinleri (H2A, H2B, H3, H4’ten oluşan oktamer çekirdek) etrafına sarılarak nükleozom adı verilen yapıları oluşturur. Histon proteinleri pozitif yüklü (lizin ve arjinin açısından zengin) oldukları için negatif yüklü DNA’ya sıkıca bağlanırlar.
• Kromatin: Nükleozomlar, daha yüksek düzeyde paketlenerek kromatin adı verilen iplik benzeri bir yapı oluşturur. Kromatinin yoğunlaşmış bölgelerine heterokromatin (genellikle transkripsiyonel olarak inaktif), daha gevşek bölgelerine ise ökromatin (genellikle transkripsiyonel olarak aktif) denir.
• Kromozomlar: Kromatin, hücre bölünmesi sırasında (metafaz) daha da yoğunlaşarak makroskopik olarak görülebilen kromozomları oluşturur.

Anahtar Notlar:

• Nükleotidin bileşenleri ve aralarındaki bağlar (özellikle fosfodiester bağı).
• Çift sarmalın özellikleri (antiparalel, baz eşleşmesi, hidrojen bağları sayısı).
• Chargaff Kuralları.
• DNA’nın farklı formları (B-DNA’nın özellikleri).
• Ökaryotlarda DNA paketlenmesi (nükleozom, histon, kromatin, kromozom).

Vaka Sorusu 1 (Pediatri/Biyokimya)

3 yaşında bir çocuk, 6 aydır devam eden tekrar eden hipoglisemi atakları ve karaciğer büyüklüğü (hepatomegali) nedeniyle acil servise getiriliyor. Fizik muayenede belirgin hepatomegali ve hafif kas zayıflığı mevcut. Laboratuvar testlerinde hipoglisemiye ek olarak, laktik asit ve ürik asit seviyeleri yüksek bulunuyor. Karaciğer biyopsisinde glikojen birikimi gözleniyor.

Bu hastada en olası enzim eksikliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Glikojen fosforilaz

B) Glikoz-6-fosfataz

C) Asit maltaz (Alfa-glukozidaz)

D) Dal dallandırıcı enzim

E) Fruktoz-1,6-bifosfataz

Doğru Cevap: B) Glikoz-6-fosfataz

Açıklama:

• Klinik Tablo: Hipoglisemi, hepatomegali ve karaciğerde glikojen birikimi, glikojen depo hastalıklarının (GDH) temel bulgularıdır.
• Ek Laboratuvar Bulguları: Laktik asit ve ürik asit yüksekliği, glikoz-6-fosfataz eksikliğine bağlı Von Gierke Hastalığı (GDH Tip I) için çok tipiktir. Bu enzim, glikoz-6-fosfatın glikoza dönüşümünü katalize eder. Enzim eksikliğinde glikoz-6-fosfat birikir ve hem glikoz çıkışı bozulur (hipoglisemi) hem de glikoz-6-fosfat diğer yollara (glikoliz ve pentoz fosfat yolu) yönlenerek laktat ve ürik asit artışına neden olur.
• Ayırıcı Tanılar:
  • A) Glikojen fosforilaz eksikliği (Hers Hastalığı) karaciğer GDH’idir, ancak laktik asidoz genellikle belirgin değildir.
  • C) Asit maltaz eksikliği (Pompe Hastalığı) kas ve kalp tutulumu ile seyreder, hipoglisemi ve laktik asidoz tipik değildir.

D) Dal dallandırıcı enzim eksikliği (Cori Hastalığı) hipoglisemi ve hepatomegaliye yol açabilir ancak laktik asidoz ve ürik asit yüksekliği bu kadar belirgin değildir.

Vaka Sorusu 2 (Biyokimya)

Bir biyokimya laboratuvarında, yeni bir genetik bozukluğun moleküler temeli araştırılmaktadır. Hastaların hücrelerinde protein sentezinin başlamasında bir problem olduğu ve ribozomların mRNA’ya düzgün bir şekilde bağlanamadığı gözleniyor.

Bu durumu açıklayabilecek en olası temel moleküler mekanizma aşağıdakilerden hangisidir?

A) DNA replikasyonunda hata

B) mRNA’nın 3′ ucundaki poli-A kuyruğunun eksikliği

C) tRNA’ların amino asitleri taşıyamaması

D) mRNA’nın 5′ ucundaki başlık (cap) yapısının bozukluğu

E) Peptit bağı oluşumunda anormallik

Cevap 2:

Doğru Cevap: D) mRNA’nın 5′ ucundaki başlık (cap) yapısının bozukluğu

Açıklama:

• Protein sentezinin başlaması (inisiyasyon), ökaryotik mRNA’nın 5′ ucundaki 7-metilguanozin başlık (5′ cap) yapısıyla yakından ilişkilidir. Ribozomlar, translasyonun başlaması için mRNA’nın 5′ başlık yapısını tanır ve buraya bağlanır.
• Bu başlık yapısının bozukluğu veya eksikliği, ribozomların mRNA’ya düzgün bağlanmasını engelleyerek protein sentezinin başlamasında probleme yol açar.
• Diğer Seçenekler:
  • A) DNA replikasyonunda hata: Genetik materyalin kopyalanmasıyla ilgili, protein sentezinin başlangıcıyla doğrudan ilgili değil.
  • B) mRNA’nın 3′ ucundaki poli-A kuyruğu: mRNA’nın stabilitesi ve translasyon etkinliği için önemlidir, ancak ribozomun ilk bağlanması 5′ baştan olur.
  • C) tRNA’ların amino asitleri taşıyamaması: Protein sentezinin ilerleyen aşamalarını etkiler (elongasyon), başlangıcı değil.

E) Peptit bağı oluşumunda anormallik: Protein sentezinin uzama aşamasında bir problem yaratır.

Vaka Sorusu 3 (Pediatri)

Yeni doğan bir bebek, doğumdan kısa süre sonra başlayan ciddi beslenme güçlüğü, tekrarlayan kusmalar, hipotoni (kas tonusu düşüklüğü) ve kokuşmuş ayak kokusuna benzer idrar kokusu ile değerlendiriliyor. Laboratuvar testlerinde yüksek dallı zincirli amino asitler (lösin, izolösin, valin) ve metabolitleri (alfa-keto asitler) saptanıyor.

Bu hastada en olası tanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fenilketonüri

B) Homosistinüri

C) Akçaağaç Şurubu İdrar Hastalığı (MSUD)

D) Metilmalonik Asidemi

E) Üre Siklüs Defekti

Doğru Cevap: C) Akçaağaç Şurubu İdrar Hastalığı (MSUD)

Açıklama:

• Klinik Bulgular: Yeni doğan döneminde başlayan beslenme güçlüğü, kusmalar, hipotoni ve özellikle kokuşmuş ayak (akçaağaç şurubu) kokusuna benzer idrar kokusu, MSUD için patognomoniktir (tanı koydurucu).
• Laboratuvar Bulguları: Kanda yüksek dallı zincirli amino asitler (lösin, izolösin, valin) ve onların alfa-keto asit metabolitlerinin saptanması, bu amino asitlerin katabolizmasındaki bir defekti işaret eder. MSUD, dallı zincirli alfa-keto asit dehidrogenaz kompleksindeki bir eksiklikten kaynaklanır.
• Ayırıcı Tanılar:
  • A) Fenilketonüri: İdrarda fare kokusu ve fenilalanin birikimi ile seyreder.
  • B) Homosistinüri: Lens dislokasyonu, trombüs eğilimi ve metionin birikimi ile seyreder.
  • D) Metilmalonik Asidemi: Organik asidemidir, idrar kokusu farklıdır ve metilmalonik asit birikir.

E) Üre Siklüs Defekti: Amonyak yüksekliği ve ensefalopati ile seyreder, idrar kokusu farklıdır.

Vaka Sorusu 4 (Biyokimya)

Bir hastanın kanında, yüksek trigliserit ve düşük HDL kolesterol seviyeleri tespit ediliyor. Aterosklerotik kalp hastalığı riski taşıdığı düşünülüyor. Lipoprotein metabolizması incelendiğinde, şilonikronların ve VLDL’lerin dolaşımdan temizlenmesinde bir bozukluk olduğu görülüyor.

Bu duruma en olası neden olan enzim eksikliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Lesitin-kolesterol açiltransferaz (LCAT)

B) Hormona duyarlı lipaz

C) Lipoprotein lipaz

D) Kolesterol açiltransferaz

E) Asit lipaz

Vaka Sorusu 4:

Doğru Cevap: C) Lipoprotein lipaz

Açıklama:

• Klinik Tablo: Yüksek trigliserit ve düşük HDL kolesterol seviyeleri, dislipidemi türlerinden birine işaret eder.
• Patofizyoloji: Şilonikronlar ve VLDL’ler, ana olarak trigliserit taşıyan lipoproteinlerdir. Bu lipoproteinlerin dolaşımdan temizlenmesi, kapiller endotelde bulunan lipoprotein lipaz (LPL) enzimi tarafından katalize edilir. LPL, şilonikron ve VLDL’deki trigliseritleri hidrolize ederek yağ asitlerini dokulara (kas, yağ dokusu) sağlar ve lipoprotein kalıntılarının karaciğere alınmasını mümkün kılar.
• Enzim Eksikliği: LPL eksikliği veya yetersizliği, şilonikron ve VLDL’lerin kan dolaşımından etkili bir şekilde temizlenememesine ve dolayısıyla hipertrigliseridemiye yol açar. Bu, ailesel şilonikronemi sendromu gibi durumlarda görülebilir.
• Diğer Seçenekler:
  • A) LCAT: HDL kolesterol oluşumu ve esterleşmesinde rol oynar, trigliserit temizliği ile doğrudan ilişkili değildir.
  • B) Hormona duyarlı lipaz: Yağ dokusunda depolanmış trigliseritlerin hidrolizinden sorumludur.
  • D) Kolesterol açiltransferaz: Kolesterolün esterleşmesinde rol oynar.
  • E) Asit lipaz: Lizozomal bir enzimdir, lipid depo hastalıkları ile ilişkilidir.

Vaka Sorusu 5 (Pediatri)

5 aylık bir bebek, anne sütüyle besleniyor ve son 2 aydır giderek artan karaciğer büyüklüğü (hepatomegali) ve kalp yetmezliği bulguları ile takip ediliyor. Fizik muayenede belirgin kardiyomegali saptanıyor. Laboratuvar testlerinde karaciğer enzimlerinde yükseklik ve hafif hipoglisemi mevcut. Kas biyopsisinde yaygın glikojen birikimi gözleniyor. EKG’de ventriküler hipertrofi bulguları var.

Bu hastada en olası tanı ve ilişkili enzim eksikliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Von Gierke Hastalığı; Glikoz-6-fosfataz

B) Pompe Hastalığı; Asit maltaz (Alfa-glukozidaz)

C) Cori Hastalığı; Dal dallandırıcı enzim

D) McArdle Hastalığı; Kas glikojen fosforilazı

E) Hers Hastalığı; Karaciğer glikojen fosforilazı

Vaka Sorusu 5:

Doğru Cevap: B) Pompe Hastalığı; Asit maltaz (Alfa-glukozidaz)

Açıklama:

• Klinik Tablo: Erken yaşta başlayan (5 aylık) hepatomegali, kalp yetmezliği bulguları (kardiyomegali, EKG’de ventriküler hipertrofi) ve kas zayıflığı/hipotoni ile birlikte yaygın glikojen birikimi Pompe Hastalığı (Glikojen Depo Hastalığı Tip II) için çok tipiktir.
• Enzim Eksikliği: Pompe Hastalığı, lizozomal bir enzim olan asit maltaz (alfa-glukozidaz) eksikliğinden kaynaklanır. Bu enzim, lizozomlarda glikojenin parçalanmasından sorumludur. Eksikliğinde glikojen lizozomlarda birikir ve özellikle kalp, kas ve karaciğer hücrelerinde hasara yol açar.
• Ayırıcı Tanılar:
  • A) Von Gierke Hastalığı: Hepatomegali ve hipoglisemi ön plandadır, ancak belirgin kalp ve kas tutulumu genellikle yoktur (laktik asidoz daha belirgindir).
  • C) Cori Hastalığı: Hepatomegali, hipoglisemi ve kas tutulumu olabilir ancak kalp tutulumu Pompe kadar şiddetli ve belirleyici değildir.
  • D) McArdle Hastalığı: Kas glikojen fosforilaz eksikliğidir, sadece kas tutulumu (egzersiz intoleransı, kramplar) ile seyreder, karaciğer ve kalp tutulumu yoktur.
  • E) Hers Hastalığı: Karaciğer glikojen fosforilaz eksikliğidir, esas olarak hepatomegali ve hipoglisemi ile seyreder, kalp tutulumu yoktur.

Vaka Sorusu 6 (Biyokimya)

Bir hasta, kanama eğilimi (uzamış kanama zamanı), deride peteşi ve ekimozlar ile başvuruyor. Laboratuvar testlerinde trombosit sayısı normal ancak trombosit fonksiyonlarında bozukluk olduğu saptanıyor. Vasküler endotelde ve trombositlerde bulunan bir glikoproteinin (GP Ib) eksik olduğu tespit ediliyor.

Bu duruma neden olan kalıtsal hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

A) Bernard-Soulier Sendromu B) Glanzmann Tromboastenisi C) Von Willebrand Hastalığı D) Hemofili A E) Edinilmiş trombosit fonksiyon bozukluğu

Vaka Sorusu 6:

Doğru Cevap: A) Bernard-Soulier Sendromu

Açıklama:

• Klinik Tablo: Normal trombosit sayısına rağmen uzamış kanama zamanı ve trombosit fonksiyon bozukluğu, kalitatif trombosit defektlerini düşündürür.
• Moleküler Defekt: Vasküler endotelde ve trombositlerde bulunan glikoprotein Ib (GP Ib) eksikliği/defekti, Bernard-Soulier Sendromu’nun karakteristik özelliğidir. GP Ib, trombositlerin subendotelyal kollajen üzerindeki von Willebrand faktöre (vWF) bağlanmasını sağlayan reseptördür. Bu reseptör olmadan, trombositler damar hasarı bölgesine düzgün bir şekilde yapışamazlar, bu da trombosit tıkacı oluşumunu bozar.
• Ayırıcı Tanılar:
  • B) Glanzmann Tromboastenisi: Trombositlerde GP IIb/IIIa eksikliğidir (fibrinojen reseptörü), trombosit agregasyonunda sorun olur.
  • C) Von Willebrand Hastalığı: Von Willebrand faktör eksikliği veya disfonksiyonudur, trombosit fonksiyonunu etkiler ancak problem faktörün kendisindedir, reseptörde değil.
  • D) Hemofili A: Faktör VIII eksikliğidir, pıhtılaşma bozukluğudur, trombosit fonksiyonu normaldir.
  • E) Edinilmiş trombosit fonksiyon bozukluğu: Genetik değildir, kullanılan ilaçlar (örn. aspirin), üremi gibi durumlarla ilişkilidir.

Vaka Sorusu 7 (Pediatri)

1 yaşındaki bir kız çocuğu, anne-babasının akraba evliliği öyküsü olan, tekrarlayan bakteriyel ve fungal enfeksiyonlar (özellikle akciğer ve deri enfeksiyonları) ile kliniğe getiriliyor. Fizik muayenede belirgin hepatosplenomegali ve lenfadenopati mevcut. Laboratuvar testlerinde lenfopeni ve T hücre fonksiyonlarında bozukluk saptanıyor. Enzim analizi, pürin metabolizmasında bir enzimin eksik olduğunu gösteriyor.

Bu hastada en olası enzim eksikliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Adenozin Deaminaz (ADA)

B) Pürin Nükleozit Fosforilaz (PNP)

C) Ksantin Oksidaz

D) Hipoksantin Guanin Fosforiboziltransferaz (HGPRT)

E) Tirozinaz

Vaka Sorusu 7:

Doğru Cevap: A) Adenozin Deaminaz (ADA)

Açıklama:

•     Klinik Tablo: Akraba evliliği öyküsü (otozomal resesif geçişi düşündürür), tekrarlayan ciddi bakteriyel ve fungal enfeksiyonlar, hepatosplenomegali ve lenfadenopati ile birlikte lenfopeni ve T hücre fonksiyon bozukluğu, Şiddetli Kombine İmmün Yetmezlik (SCID) tablosunu düşündürür.

•     Enzim Eksikliği: SCID’in en sık otozomal resesif nedenlerinden biri, pürin metabolizmasında rol alan Adenozin Deaminaz (ADA) eksikliğidir. ADA eksikliğinde deoksiadenozin birikir ve bu da lenfositler için toksiktir, özellikle T ve B lenfositlerinin gelişimini ve fonksiyonunu bozar.

•     Ayırıcı Tanılar:

o    B) Pürin Nükleozit Fosforilaz (PNP) eksikliği: Bu da immün yetmezliğe yol açar, ancak genellikle sadece T hücrelerini etkiler ve daha az şiddetlidir.

o    C) Ksantin Oksidaz: Pürin metabolizmasında rol alır ancak immün yetmezliğe neden olmaz.

o    D) Hipoksantin Guanin Fosforiboziltransferaz (HGPRT) eksikliği: Lesch-Nyhan Sendromu’na yol açar (hiperürisemi, nörolojik bulgular, oto-mutilasyon).

o    E) Tirozinaz: Albinizm ile ilişkilidir, immün sistemle ilgili değildir.

Vaka Sorusu 8 (Biyokimya)

Bir moleküler biyolog, bir ökaryotik hücrede mRNA’dan protein sentezi (translasyon) sürecini incelemektedir. Bu süreçte, ribozoma amino asitleri taşıyan ve mRNA üzerindeki kodonları tanıyan molekülün kritik rolünü vurgulamaktadır.

Bu molekül aşağıdakilerden hangisidir?

A) DNA Polimeraz B) RNA Polimeraz C) Transfer RNA (tRNA) D) Ribozomal RNA (rRNA) E) Messenger RNA (mRNA)

Vaka Sorusu 8:

Doğru Cevap: C) Transfer RNA (tRNA)

Açıklama:

• Protein sentezi (translasyon), mRNA üzerindeki genetik bilginin ribozomlar aracılığıyla bir protein dizisine çevrilmesi sürecidir.
• Bu süreçte, transfer RNA (tRNA) molekülleri kritik bir rol oynar. Her bir tRNA molekülünün bir ucunda belirli bir amino asit taşınır, diğer ucunda ise mRNA üzerindeki bir kodonu tanıyan antikodon bulunur. tRNA’lar, mRNA’daki kodon dizisine uygun olarak amino asitleri ribozoma taşır ve peptit zincirinin doğru sırayla uzamasını sağlar.
• Diğer Seçenekler:
  • A) DNA Polimeraz: DNA replikasyonunda görevlidir.
  • B) RNA Polimeraz: DNA’dan RNA sentezinde (transkripsiyon) görevlidir.
  • D) Ribozomal RNA (rRNA): Ribozomların yapısal ve katalitik bileşenidir, amino asit taşımaz.
  • E) Messenger RNA (mRNA): Genetik bilgiyi DNA’dan ribozoma taşıyan kalıp moleküldür, amino asit taşımaz.

Vaka Sorusu 9 (Pediatri)

Yenidoğan bir bebekte, doğum sonrası sarılık, kusma ve beslenme güçlüğü şikayetleri ile başvuruluyor. Kan şekeri düşük bulunuyor. İdrarda redükleyici şeker testi pozitif gelirken, idrar glikoz testi negatiftir. Tanı için spesifik enzim aktivitesi ölçümünde bir problem saptanıyor. Hastanın anne sütü ile beslendiği belirtiliyor.

Bu hastada en olası metabolik hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

1. Herediter Fruktoz İntoleransı B) Galaktozemi C) Glikojen Depo Hastalığı Tip I D) Konjenital Laktaz Eksikliği E) Pirüvat Kinaz Eksikliği

Vaka Sorusu 9:

Doğru Cevap: B) Galaktozemi

Açıklama:

• Klinik Tablo: Yenidoğan döneminde başlayan sarılık, kusma, beslenme güçlüğü, hipoglisemi ve anne sütüyle beslenme öyküsü, galaktozemiyi düşündüren önemli bulgulardır. (Anne sütünde laktoz bulunur, laktoz da galaktoz ve glikoza parçalanır.)
• Laboratuvar Bulguları: İdrarda redükleyici şeker testi pozitif gelmesi, ancak idrar glikoz testinin negatif olması, idrarda glikozdan başka bir redükleyici şekerin (bu durumda galaktozun) bulunduğunu gösterir. Bu durum galaktozemi için çok tipiktir.
• Enzim Eksikliği: Klasik galaktozemi, galaktoz metabolizmasında kritik bir enzim olan galaktoz-1-fosfat üridiltransferaz (GALT) eksikliğinden kaynaklanır.
• Ayırıcı Tanılar:
  • A) Herediter Fruktoz İntoleransı: Fruktoz içeren gıdaların (meyve, sebze, sakaroz) alımından sonra semptomlar başlar, anne sütüyle beslenen bebekte tipik değildir.
  • C) Glikojen Depo Hastalığı Tip I: Hepatomegali, hipoglisemi ve laktik asidoz ön plandadır, idrarda redükleyici şeker görülmez.
  • D) Konjenital Laktaz Eksikliği: Anne sütündeki laktozun sindirilememesiyle ishale yol açar, hipoglisemi veya redükleyici şeker birikimi olmaz.

E) Pirüvat Kinaz Eksikliği: Hemolitik anemi ile seyreder, bu semptomlarla ilişkili değildir.

Vaka Sorusu 10 (Biyokimya)

Bir genetik danışmanlık kliniğine başvuran bir çift, önceki çocuklarında görülen ve genetik bir metabolik defekt olduğu düşünülen durumu sorgulamaktadır. Çocuğun öyküsünde katarakt, mental retardasyon ve büyüme geriliği bulunmaktadır. Laboratuvar testlerinde kanda ve idrarda galaktoz-1-fosfat birikimi tespit edilmiştir.

Bu duruma neden olan enzim eksikliği aşağıdakilerden hangisidir?

A) Galaktokinaz

B) Galaktoz-1-fosfat üridiltransferaz

C) UDP-galaktoz-4-epimeraz

D) Alfa-galaktosidaz

E) Beta-galaktosidaz

Vaka Sorusu 10:

Doğru Cevap: B) Galaktoz-1-fosfat üridiltransferaz

Açıklama:

• Klinik Bulgular: Katarakt, mental retardasyon ve büyüme geriliği, klasik galaktozeminin tipik uzun dönem komplikasyonlarıdır.
• Laboratuvar Bulguları: Kanda ve idrarda galaktoz-1-fosfat birikimi, galaktoz metabolizmasındaki bir blokajı ve özellikle galaktoz-1-fosfat üridiltransferaz (GALT) enziminin eksikliğini işaret eder. Bu enzim, galaktozun vücut tarafından kullanılabilecek glikoza dönüştürülmesinde anahtar rol oynar.
• Ayırıcı Tanılar:
  • A) Galaktokinaz eksikliği: Sadece katarakta neden olur, mental retardasyon veya büyüme geriliği tipik değildir ve galaktoz-1-fosfat birikimi olmaz, sadece galaktoz birikir.
  • C) UDP-galaktoz-4-epimeraz eksikliği: Nadir bir galaktozemi formu olup, şiddeti değişebilir.
  • D) Alfa-galaktosidaz: Fabry Hastalığı ile ilişkilidir, lizozomal depo hastalığıdır.
  • E) Beta-galaktosidaz: GM1 gangliosidoz gibi lizozomal depo hastalıkları ile ilişkilidir.