Schistosoma, yaygın olarak kan parazitleri olarak bilinen bir trematod cinsidir. Bunlar, Dünya Sağlık Örgütü tarafından sıtmadan sonrasosyoekonomik açıdan en yıkıcı ikinci parazitik hastalık olarak kabul edilen ve dünya çapında milyonlarca insanı enfekte eden şistosomiyazis adı verileninsanlardaoldukça önemli bir enfeksiyon grubundan sorumlu parazitik yassı kurtlardır .

Yetişkin yassı solucanlar , enfekte eden türe bağlı olarak mesanenin mezenter veya pleksus kan kılcal damarlarında parazitlenir . Trematodlar ve diğer yassı solucanlar arasında, erkek ve dişi arasında belirgin eşeysel dimorfizm bulunan iki evcikli olmaları bakımından benzersizdirler . Binlerce yumurta salınır ve enfekte eden türe göre mesaneye veya bağırsağa ulaşır ve bunlar daha sonra idrar veya dışkı yoluyla tatlı suya atılır . Larvalar , doğrudan deriye nüfuz ederek yeni bir memeli konakçıyı enfekte edebilen parazitin bir sonraki larva aşaması ortaya çıkmadan önce bir ara salyangoz konakçıdan geçmelidir .

Bu cinsin kökenleri belirsizliğini koruyor. Uzun yıllar boyunca bu cinsin Afrika kökenli olduğuna inanılıyordu, ancak DNA dizilimi, su aygırını ( Hippopotamus amphibius ) enfekte eden türlerin ( S. edwardiense ve S. hippopotami ) bazal olabileceğini gösteriyor . Senozoyik dönemde su aygırları hem Afrika hem de Asya’da mevcut olduğundan , cins su aygırlarının parazitleri olarak ortaya çıkmış olabilir. Güneydoğu Asya türlerinin orijinal konakçıları muhtemelen kemirgenlerdi .

Konak salyangozların filogenetiğine dayanarak, cinsin 70 milyon yıl ile 120 milyon  yıl önce Gondwana’da  evrimleşmiş olması muhtemel görünüyor .

Schistosoma’nın kardeş grubu, filleri enfekte eden şistozom cinsi olan Bivitellobilharzia’dır .

Sığır , koyun , keçi ve kaşmir keçisi paraziti Orientobilharzia turkestanicum’un Afrika şistozomlarıyla akraba olduğu görülmektedir. Bu son tür daha sonra Schistosoma cinsine aktarılmıştır .

Haematobium grubu içerisinde S. bovis ve S. curassoni’nin , S. leiperi ve S. mattheei’nin de yakın akraba olduğu görülmektedir .

S. mansoni’nin 0,43-0,30 milyon yıl önce Doğu Afrika’da evrimleştiği anlaşılıyor .

S. mansoni ve S. rodhaini’nin 107,5 ila 147,6 bin yıl önce ortak bir ataya sahip olduğu anlaşılıyor.  Bu dönem, Afrika’da balıkçılığa dair en eski arkeolojik kanıtlarla örtüşüyor. S. mansoni’nin Doğu Afrika’da ortaya çıktığı ve Holosen döneminde kıtaya yayılmadan önce 20-90 bin yıl önce etkili popülasyon büyüklüğünde bir düşüş yaşadığı anlaşılıyor . Bu tür daha sonra köle ticaretiyle Amerika’ya aktarıldı.

S. incognitum ve S. nasale, japonicum grubundan ziyade Afrika türlerine daha yakın akrabadır .

S. sinensium’un Pliosen döneminde yayılmış olduğu anlaşılıyor .

S. mekongi’nin Pleistosen’in ortalarında Güneydoğu Asya’yı istila ettiği anlaşılıyor .

Japonicum grubu için tahmini türleşme tarihleri : S. japonicum / Güney Doğu Asya şistosoması için ~3,8 milyon yıl önce ve S. malayensis / S. mekongi için ~2,5 milyon yıl önce

Schistosoma turkestanicum’un Macaristan’da kızıl geyikleri enfekte ettiği bulunmuştur . Bu suşların Çin ve İran’da bulunanlardan farklılaştığı görülmektedir . Ayrışma tarihi günümüzden 270.000 yıl önce gibi görünmektedir.

Tanımlandığı şekliyle Schistosoma cinsi parafiletiktir  , bu nedenle revizyonlar muhtemeldir. Bu cins içinde yirmiden fazla tür tanınmaktadır.

Cins dört gruba ayrılmıştır.

1-S.Indicum 

2-S. japonicum 

3-S. haematobium 

4-S. mansoni . Geri kalan türlerin yakınlıkları hala açıklığa kavuşturulmaktadır.

Afrika’da 13 tür bulunur. Bunlardan 12’si iki gruba ayrılır: Yumurtalarında yan diken olanlar ( mansoni grubu) ve uç diken olanlar ( haematobium grubu).

1-Mansoni grubu

Dört mansoni grubu türü şunlardır: S. edwardiense , S. hippotami , S. mansoni ve S. rodhaini .

2-Haematobium grubu

Dokuz haematobium grubu türü şunlardır: S. bovis , S. curassoni , S. guineensis , S. haematobium , S. intercalatum , S. kisumuensis , S. leiperi , S. margrebowiei ve S. mattheei .

S. leiperi ve S. matthei akraba gibi görünüyor. S. margrebowiei bu grupta bazaldir.  S. guineensis, S. bovis ve S. curassoni grubunun kardeş türüdür . S. intercalatum aslında en az iki türden oluşan bir tür kompleksi olabilir. 

3-Indicum grubu

Indicum grubunun üç türü vardır: S. indicum , S. nasale ve S. spindale . Bu grubun Pleistosen döneminde evrimleştiği anlaşılıyor. Hepsi konak olarak akciğerli salyangozları kullanır . S. spindale Asya , Afrika ve Hindistan’da yaygın olarak bulunur.

S. indicum Hindistan ve Tayland’da bulunur .

İndicum grubu, Afrika türlerinin kardeş kladı gibi görünüyor.

4-Japonicum grubu

Japonicum grubunun beş türü vardır:  S. japonicum , S. malayensis ve S. mekongi , S. ovuncatum ve S. sinensium ve bu türler Çin ve Güneydoğu Asya’da bulunur .

S. ovuncatum, S. sinensium ile bir klad oluştururve kuzey Tayland’da bulunur. Kesin konakçı bilinmemektedir ve ara konakçı Tricula bollingi salyangozudur. Bu türün, konakçı olarak Pomatiopsidae familyasından salyangozları kullandığı bilinmektedir.

S. incognitum, bu cinste bazal gibi görünmektedir. Güneydoğu Asya grubundan ziyade Afrika-Hint türlerine daha yakın akraba olabilir. Bu tür, konak olarak akciğerli salyangozları kullanır. [ kaynak belirtilmeli ] Mitokondrilerin incelenmesi, Schistosoma incognitum’un bir tür kompleksi olabileceğini düşündürmektedir.

5-Yeni türler

2012 itibarıyla, bu cinse dört ek tür aktarıldı. ^[ 8 ] Daha önce Orientobilharzia cinsinin türleri olarak sınıflandırılan bu türler. Orientobilharzia, Schistosoma’dan yalnızca testis sayısı temelinde morfolojik olarak farklıdır. Morfolojik ve moleküler verilerin incelenmesi, bu cinsler arasındaki farkların, ayrılmalarını haklı çıkaracak kadar küçük olduğunu göstermiştir. Dört tür

• Schistosoma bomfordi
• Schistosoma datta
• Schistosoma harinasutai
• Schistosoma turkestanicum

6-Melezler

S. haematobium-S.guineenis melezi 1996 yılında Kamerun’da gözlemlendi.  S. haematobium, endemik S. guineensis’in yanındaki Loum’daki tropikal yağmur ormanının yok edilmesinden sonra kendini kurabildi ; melezleme, S. guineensis’in rekabetçi bir şekilde dışlanmasına yol açtı .

2003 yılında, Kenya’nın batısındaki salyangozlarda bir S. mansoni-S. rodhaini melezi bulundu, 2009 itibarıyla insanlarda bulunmamıştı.

2009 yılında, S. haematobium–S. bovis melezleri kuzey Senegalli çocuklarda tanımlandı. Senegal Nehri Havzası , Senegal’deki Diama Barajı ve Mali’deki Manantali Barajı’nın inşa edildiği 1980’lerden bu yana büyük ölçüde değişti . Diama barajı okyanus suyunun girmesini engelledi ve yeni tarım biçimlerine olanak sağladı. Örneğin, insan göçü, artan hayvancılık sayısı ve hem insanların hem de hayvanların suyu kirlettiği alanlar, N’Der’deki farklı şistozomların birbirine karışmasını kolaylaştırdı . Aynı melez, 2015 yılında Korsika’da Cavu Nehri’ne kadar izlenen bir şistosomiyaz salgınının araştırılması sırasında tanımlandı

2019 yılında, Fildişi Sahili’nden hematürisi olan 14 yaşındaki bir hastada S. haematobium–S. mansoni melezi tanımlandı .

7-Kladogram

18S ribozomal RNA , 28S ribozomal RNA ve kısmi sitokrom c oksidaz alt birimi I (COI) genlerine dayalı bir kladogram , Schistosoma cinsindeki türlerin filogenetik ilişkilerini göstermektedir

Schistosoma Türleri – Grup ve Özellikleriyle Genel Karşılaştırma

Schistosoma Türlerinin Filogenetik Kladogram Özeti

• Bazal grup: S. incognitum (morfolojik olarak farklı, Asya kökenli)
• İki ana büyük klad:
  1. Afrika grubu:
     • Mansoni alt grubu (S. mansoni, S. rodhaini)
     • Haematobium alt grubu (S. haematobium, S. bovis, vb.)
  2. Asya grubu:
     • Japonicum grubu (S. japonicum, S. mekongi, vb.)
     • Indicum grubu (S. indicum, S. spindale, vb.)
• Yakın zamanlı melezleşme olayları: özellikle S. haematobium’un diğer türlerle melezlenmesi insan enfeksiyonlarını daha kompleks hale getirmektedir.

Önemli Notlar:

• Melez türler, klasik morfolojik tanı yöntemlerini geçersiz kılabilir.
• Japonicum grubu yüksek zoonotik potansiyele sahip olduğundan halk sağlığı açısından tehlikeli olabilir.
• Indicum grubu, özellikle büyükbaş hayvanlarda hastalık yapabilir.
• Haematobium grubu, üriner sistem şistozomiyazına neden olur (hematüri, mesane kanseri riski).
• Mansoni grubu, barsak şistozomiyazı ile karakterizedir (hepatosplenomegali, portal hipertansiyon).
• S. intercalatum, tür kompleksi olabilir; moleküler analizlerle daha fazla ayrıştırma yapılabilir.

Vaka 1 – S. haematobium

13 yaşında erkek hasta, Sudan’dan Türkiye’ye yeni gelmiştir. İdrar yaparken yanma, terminal hematüri ve suprapubik ağrı şikâyeti vardır. Fizik muayenede suprapubik hassasiyet saptanır. İdrar mikroskobisinde yumurtalarda uç diken gözlenmiştir.

En olası etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Schistosoma japonicum
B) Schistosoma haematobium
C) Schistosoma mansoni
D) Schistosoma intercalatum
E) Fasciola hepatica

Vaka 2 – S. mansoni

34 yaşındaki erkek hasta, Angola’dan göç etmiştir. Halsizlik, sağ üst kadran ağrısı, karında şişlik ve kilo kaybı yakınmaları vardır. Fizik muayenede splenomegali saptanır. Eozinofili ve ileri düzeyde portal hipertansiyon mevcuttur. Kolonoskopide granülomlar izlenmiştir. Dışkıda yumurta içinde yan diken görülür.

Bu hastalığın etkeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Schistosoma haematobium
B) Schistosoma mansoni
C) Entamoeba histolytica
D) Leishmania donovani
E) Hepatit B virusu

Vaka 3 – S. japonicum

40 yaşında erkek hasta, Filipinler’den gelmiştir. Halsizlik, ateş, karaciğer büyüklüğü ve mental konfüzyon ile başvurur. MR görüntülemede beyinde multiple küçük lezyonlar mevcuttur. Karaciğer biyopsisinde granülomlar ve parazit yumurtaları görülür. Dışkıda oval, ince kabuklu, yan diken içermeyen yumurtalar saptanmıştır.

En olası etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Schistosoma japonicum
B) Schistosoma haematobium
C) Strongyloides stercoralis
D) Toxocara canis
E) Schistosoma intercalatum

Vaka 4 – Melez

Senegal’den dönen bir araştırmacı, iki ay sonra tekrarlayan ateş, eozinofili, hematüri ve ishal şikâyetleriyle başvurur. İdrar ve gaitada hem yan dikenli hem de uç dikenli yumurtalar saptanır. PCR ile tanı konulmak isteniyor.

Bu hastada aşağıdaki melezlerden hangisinin olması en olasıdır?
A) S. haematobium × S. guineensis
B) S. japonicum × S. mekongi
C) S. mansoni × S. edwardiense
D) S. haematobium × S. bovis
E) S. mansoni × S. intercalatum

Vaka 5 – S. mekongi

Kamboçya kökenli 12 yaşında çocuk, kilo kaybı, kronik ishal ve anemi ile başvurur. Gaitada Schistosoma yumurtaları saptanmıştır. Yumurtaların morfolojik yapısı S. japonicum’a benzese de daha küçük olduğu görülmüştür. Aile üyelerinde de benzer belirtiler olduğu öğrenilir.

Bu hastalığın en olası etkeni nedir?
A) Schistosoma japonicum
B) Schistosoma mekongi
C) Clonorchis sinensis
D) Strongyloides stercoralis
E) Entamoeba coli

Cevap Anahtarı ve Açıklamalar