Maternal diyabet taraması

yazar

Maternal diyabet taraması, gebelikte ortaya çıkan veya gebelik öncesinden var olan diyabetin tanısı için hayati öneme sahiptir. Gebelikte diyabet, hem anne hem de bebek için ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Gebelikte Diyabet Türleri

  1. Gestasyonel Diyabet Mellitus (GDM): Gebelik sırasında ilk kez ortaya çıkan veya tanı alan glukoz intoleransıdır. Genellikle doğumdan sonra düzelir, ancak bu kadınlarda ilerleyen dönemde Tip 2 diyabet geliştirme riski artmıştır.
  2. Açık Diyabet (Pre-gestasyonel Diyabet): Gebelik öncesinden bilinen Tip 1 veya Tip 2 diyabetin gebelik sırasında devam etmesidir.

Tarama Neden Önemli?

Gebelikteki yüksek kan şekeri (hiperglisemi), annede preeklampsi, doğum travması, sezaryen oranında artış gibi risklere yol açarken; bebekte makrozomi (iri bebek), doğum travmaları (omuz distosisi), hipoglisemi (doğum sonrası düşük kan şekeri), hiperbilirubinemi (sarılık), solunum güçlüğü sendromu ve ileride obezite ile metabolik sendrom riskini artırır. Bu komplikasyonları önlemek veya en aza indirmek için erken tanı ve sıkı glisemik kontrol esastır.

Maternal Diyabet Tarama Yöntemleri ve Zamanlaması

Maternal diyabet taraması, hastanın risk faktörlerine göre farklı şekillerde yapılabilir.

1. Gebeliğin Erken Döneminde Tarama (İlk Trimester – 24. Haftadan Önce)

Kimlere Yapılmalıdır? GDM için yüksek risk faktörlerine sahip kadınlar, ilk trimesterde (genellikle ilk prenatal ziyaret sırasında) erken taranmalıdır. Risk faktörleri şunlardır:

  • Aşırı kilolu veya obezite (BMI ≥25 kg/m2)
  • Önceki gebelikte GDM öyküsü
  • Önceki gebelikte makrozomik bebek doğurma öyküsü (≥4000 gram)
  • Birinci derece akrabada (anne, baba, kardeş) Tip 2 diyabet öyküsü
  • Polikistik Over Sendromu (PKOS)
  • Siyahi, Hispanik, Kızılderili, Asyalı veya Pasifik Adalı etnik köken
  • A1C değeri ≥5.7% veya bozulmuş açlık glukozu/glukoz toleransı öyküsü

Nasıl Yapılır? Bu tarama için genellikle aşağıdaki yöntemlerden biri kullanılır:

  • Açlık Plazma Glukozu (APG):
    • APG≥126 mg/dL: Açık diyabet (Tip 2) tanısı. Gebelik öncesi diyabet olarak kabul edilir.
    • APG∈[92,125] mg/dL]: Gestasyonel Diyabet tanısı.
    • APG<92 mg/dL: Tarama negatif kabul edilir ve hasta 24-28. haftalarda tekrar taranır.
  • HbA1c:
    • HbA1c≥6.5% : Açık diyabet tanısı.
  • Rastgele Plazma Glukozu:
    • Rastgele Kan S¸​ekeri≥200 mg/dL (klasik diyabet semptomları ile birlikte) : Açık diyabet tanısı.

2. Gebeliğin Geç Döneminde Rutin Tarama (24-28. Hafta)

Düşük riskli veya ilk trimesterde yapılan taraması normal çıkan tüm gebe kadınlara 24-28. haftalar arasında GDM taraması yapılmalıdır. Bu tarama için iki ana yaklaşım vardır:

a) Tek Basamaklı Yöntem (75 gram Oral Glukoz Tolerans Testi – OGTT) Bu yöntem, Uluslararası Diyabet ve Gebelik Çalışma Grubu Dernekleri (IADPSG) tarafından önerilen ve WHO tarafından da desteklenen yaklaşımdır.

  • Prosedür:
    • Hasta en az 8 saat aç kalır.
    • Açlık kan şekeri ölçülür.
    • 75 gram glukoz içeren solüsyonu 5 dakika içinde içer.
      1. ve 2. saatlerde kan şekerleri ölçülür.
  • Tanı Kriterleri (En az bir değerin üzerinde olması GDM tanısı için yeterlidir):
    • Açlık: ≥92 mg/dL
      1. saat: ≥180 mg/dL
      1. saat: ≥153 mg/dL

b) İki Basamaklı Yöntem (Önce 50 gram Tarama, sonra 100 gram OGTT) Bu yöntem, Amerikan Kadın Doğum Uzmanları ve Jinekologlar Koleji (ACOG) ve Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından da kullanılan geleneksel bir yaklaşımdır.

  • 1. Basamak (50 gram Glukoz Tarama Testi – Glikoz Yükleme Testi):
    • Prosedür: Hasta aç veya tok olabilir (ancak tok olması önerilmez). 50 gram glukoz içeren solüsyonu içer ve 1 saat sonra kan şekeri ölçülür.
    • Sonuç Yorumu:
      • 1. Saat Kan S¸​ekeri<140 mg/dL (veya bazı merkezlerde <130 mg/dL): Normal, tarama negatif.
      • 1. Saat Kan S¸​ekeri≥140 mg/dL (veya ≥130 mg/dL): Tarama pozitif, 100 gram OGTT’ye geçilir.
  • 2. Basamak (100 gram Oral Glukoz Tolerans Testi – OGTT):
    • Prosedür: Hasta en az 8 saat aç kalır. Açlık kan şekeri ölçülür. 100 gram glukoz içeren solüsyonu içer. 1., 2. ve 3. saatlerde kan şekerleri ölçülür.
    • Tanı Kriterleri (Carpenter/Coustan veya National Diabetes Data Group – NDDG kriterleri kullanılır. Genellikle Carpenter/Coustan daha yaygındır):
      • Carpenter/Coustan Kriterleri (2 veya daha fazla değerin üzerinde olması GDM tanısı için yeterlidir):
        • Açlık: ≥95 mg/dL
          1. saat: ≥180 mg/dL
          1. saat: ≥155 mg/dL
          1. saat: ≥140 mg/dL
      • NDDG Kriterleri (2 veya daha fazla değerin üzerinde olması GDM tanısı için yeterlidir):
        • Açlık: ≥105 mg/dL
          1. saat: ≥190 mg/dL
          1. saat: ≥165 mg/dL
          1. saat: ≥145 mg/dL

GDM Tanısı Sonrası Yönetim

GDM tanısı konulan kadınlar için tedavi ve takip süreci başlar:

  • Tıbbi Beslenme Tedavisi (Diyetisyen desteği): Kan şekerini kontrol altında tutmak için karbonhidrat alımının düzenlenmesi.
  • Egzersiz: Orta düzeyde fiziksel aktivite (eğer kontrendikasyon yoksa).
  • Kan Şekeri Takibi: Evde düzenli kan şekeri ölçümleri.
  • Medikal Tedavi: Diyet ve egzersizle kontrol altına alınamayan durumlarda insülin veya metformin gibi oral antidiyabetik ilaçlar başlanabilir.
  • Fetal İzlem: Bebeğin büyümesi (özellikle makrozomi), amniyon sıvısı miktarı ve iyilik hali ultrasonografi ile yakından takip edilir.
  • Doğum Sonrası İzlem: GDM’li kadınlara doğumdan 6-12 hafta sonra 75 gram OGTT ile Tip 2 diyabet taraması yapılmalı ve yaşam boyu periyodik takip önerilmelidir.

Maternal diyabet taraması ve etkin yönetimi, gebelik sonuçlarını önemli ölçüde iyileştirebilir ve hem anne hem de bebeğin uzun vadeli sağlığını korumaya yardımcı olabilir.

———————–

Maternal diyabet taraması, gebelik sırasında anne adaylarında gestasyonel diyabet (GDM) veya önceden var olan diyabetin saptanması amacıyla yapılan test ve değerlendirmelerdir. Amaç, anne ve bebeğin sağlığını korumak için diyabeti erken dönemde tespit edip, uygun yönetimi sağlamaktır.

Maternal Diyabet Taraması: Genel Bilgiler

Kimlere yapılmalı?

  • Tüm gebelere önerilir, özellikle risk faktörleri varsa (obezite, ileri yaş, önceki gebelikte gestasyonel diyabet, ailede diyabet öyküsü, daha önce büyük bebek doğumu vs.)

Ne zaman yapılmalı?

  • Risk faktörü olmayan gebelerde: 24-28. gebelik haftaları arasında (ortalama 24-28 hafta).
  • Risk faktörü yüksek gebelerde: Gebeliğin erken döneminde (ilk trimester veya ilk prenatal ziyarette) tarama yapılabilir.

Taramada kullanılan testler:

  1. Glukoz tarama testi (Glukoz Challenge Testi, GCT)
    • Açlık gerekmez.
    • 50 gram oral glukoz yüklemesi sonrası 1 saat sonra kan şekeri ölçülür.
    • Eğer kan şekeri belirlenen eşik değerin üzerindeyse (örneğin 140 mg/dL veya bazı protokollerde 130 mg/dL), ileri tanı için Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT) yapılır.
  2. Oral Glukoz Tolerans Testi (OGTT)
    • Genellikle 75 gram veya 100 gram glukoz ile yapılır.
    • Açlık kan şekeri ölçülür, ardından glukoz yüklemesi yapılır.
    • Belirli zamanlarda (örneğin 1 saat, 2 saat, 3 saat) kan şekeri ölçülür.
    • Değerler gestasyonel diyabet tanı kriterlerine göre değerlendirilir.

Özet: Türkiye ve Dünya Sağlık Örgütü (WHO) Önerileri

  • 75 g OGTT:
    • Açlık ≥ 92 mg/dL
      1. saat ≥ 180 mg/dL
      1. saat ≥ 153 mg/dL
    • Bu değerlerden herhangi biri eşik veya üstündeyse gestasyonel diyabet tanısı konur.
  • 50 g GCT (tarama testi):
    • 1 saat sonrası kan şekeri ≥130-140 mg/dL ise OGTT yapılır.

Önerilen Taramanın Akışı

  1. Gebelikte 24-28 hafta arasında 50 g GCT yapılır.
  2. GCT sonucu pozitifse (eşik değer üzerinde ise) 75 g veya 100 g OGTT yapılır.
  3. OGTT sonuçlarına göre gestasyonel diyabet tanısı konur ve takip/prognoz belirlenir.