Onkojenitesi kanıtlanmış DNA virüsleri

yazar

Epstein-Barr virüsü (EBV): Burkitt lenfoma, nazofarengeal karsinom, Hodgkin lenfoma ve bazı gastrik kanser türleri gibi çeşitli lenfomalar ve karsinomlarla ilişkilidir.

İnsan Herpesvirüsü-8 (HHV-8) / Kaposi Sarkomu İlişkili Herpesvirüs (KSHV): Özellikle Kaposi sarkomu olmak üzere, primer effüzyon lenfoması ve Multisentrik Castleman Hastalığı ile ilişkilidir.

Hepatit B virüsü (HBV): Hepatoselüler karsinomun (HCC) en önemli nedenlerinden biridir. Kronik HBV enfeksiyonu, karaciğerde inflamasyon, fibrozis ve siroz aracılığıyla kanser gelişimine zemin hazırlar.

İnsan Papillomavirüsü (HPV) serotip 16-18: Özellikle serviks (rahim ağzı) kanserlerinin büyük çoğunluğundan sorumludur. Ayrıca, anal, orofaringeal, vajinal, vulvar ve penis kanserleri gibi diğer skuamöz hücreli karsinomlarla da güçlü bir şekilde ilişkilidir. HPV-16 ve HPV-18, yüksek riskli onkojenik tipler olarak kabul edilir.

Merkel hücresi Polyomavirüsü (MCV): Merkel hücreli karsinom adı verilen nadir fakat oldukça agresif bir cilt kanserinin etkenidir.

——————–

Bu virüsler, enfekte ettikleri hücrelerde genetik materyallerini değiştirerek, hücre büyümesini düzenleyen mekanizmaları bozarak veya immün sistemi baskılayarak kanser gelişimine katkıda bulunabilen DNA virüsleridir.

İşte onkojenitesi kanıtlanmış başlıca DNA virüsleri:

  1. Epstein-Barr Virüsü (EBV) / İnsan Herpesvirüsü 4 (HHV-4)
    • İlişkili Kanserler:
      • Burkitt Lenfoma: Özellikle Afrika’da endemik olan tip, EBV ile güçlü bir şekilde ilişkilidir.
      • Nazofarengeal Karsinom: Özellikle Güney Çin ve Güneydoğu Asya’da sık görülen bir baş-boyun kanseri türü.
      • Hodgkin Lenfoma: Bazı Hodgkin lenfoma vakaları.
      • Post-transplant Lenfoproliferatif Hastalık (PTLD): Organ nakli sonrası immünsüpresif tedavi alan hastalarda.
      • Bazı Gastrik Karsinomlar (mide kanserleri): Özellikle diffüz tip gastrik karsinomların bir kısmı.
    • Mekanizma: EBV, B lenfositlerini ve epitelyal hücreleri enfekte eder. Latent enfeksiyon sırasında, viral proteinler (örn. LMP1, EBNA2) hücre büyümesini ve proliferasyonunu kontrol eden sinyal yollarını bozarak ve apoptozu (programlı hücre ölümü) inhibe ederek hücrelerin malign dönüşümüne katkıda bulunur.
  2. İnsan Herpesvirüsü 8 (HHV-8) / Kaposi Sarkomu İlişkili Herpesvirüs (KSHV)
    • İlişkili Kanserler:
      • Kaposi Sarkomu (KS): Özellikle HIV/AIDS hastalarında görülen bir vasküler tümör.
      • Primer Effüzyon Lenfoması (PEL): Nadir bir B hücreli lenfoma türü.
      • Multisentrik Castleman Hastalığı (MCD): Lenf düğümlerinin aşırı büyümesiyle karakterize bir lenfoproliferatif bozukluk.
    • Mekanizma: HHV-8, çeşitli hücre tiplerini (endotelyal hücreler, B lenfositleri) enfekte eder. Viral genler (örn. v-FLIP, v-cyclin, K1, K15), hücre döngüsünü, apoptozu ve anjiyogenezi (yeni kan damarı oluşumu) etkileyerek tümör gelişimini teşvik eder.
  3. Hepatit B Virüsü (HBV)
    • İlişkili Kanser: Hepatoselüler Karsinom (HCC), yani karaciğer kanseri.
    • Mekanizma: HBV, kronik enfeksiyona neden olarak karaciğerde sürekli inflamasyon, hepatosit nekrozu ve rejenerasyona yol açar. Bu kronik hasar ve onarım döngüsü, genetik mutasyon birikimi ve hücrelerin malign dönüşümü riskini artırır. HBV’nin X proteini (HBx) gibi viral proteinleri, doğrudan veya dolaylı olarak hücre proliferasyonunu artırabilir, apoptozu inhibe edebilir ve genetik instabiliteye katkıda bulunabilir.
  4. İnsan Papillomavirüsü (HPV)
    • İlişkili Kanserler:
      • Serviks (Rahim Ağzı) Kanseri: Özellikle HPV-16 ve HPV-18 tipleri, serviks kanserlerinin yaklaşık %70’inden sorumludur.
      • Anal Kanser, Orofaringeal Kanser (özellikle tonsil ve dil kökü), Vajinal Kanser, Vulvar Kanser ve Penis Kanseri: Bu kanserlerin de önemli bir kısmı HPV ile ilişkilidir.
    • Mekanizma: HPV’nin yüksek riskli tipleri (örn. HPV-16, 18, 31, 33), E6 ve E7 gibi onkoproteinler üretir. E6 proteini, tümör baskılayıcı protein p53’ü parçalayarak inaktive ederken, E7 proteini bir başka tümör baskılayıcı protein olan retinoblastoma (Rb) proteinini inaktive eder. Bu, hücre döngüsü kontrolünün bozulmasına ve hücrelerin kontrolsüz proliferasyonuna yol açar.
  5. Merkel Hücresi Polyomavirüsü (MCV)
    • İlişkili Kanser: Merkel Hücreli Karsinom (MCC): Nadir fakat oldukça agresif bir cilt kanseri türü.
    • Mekanizma: MCV, genellikle sağlıklı bireylerin derisinde latent olarak bulunur. İmmün sistemi baskılanmış kişilerde veya bazı genetik faktörlerin varlığında, virüsün latent antijenleri (Large T antigen) hücre döngüsü düzenleyicilerini (örn. pRb ve p53) inaktive ederek malign dönüşüme yol açabilir.
  6. Human Adenovirüsler (AdV)
    • İlişkili Kanserler: Adenovirüslerin bazı tipleri (özellikle onkojenik serotipler), hayvan modellerinde tümörlere neden olabilse de, insanlarda doğrudan kanserle güçlü ve tutarlı bir ilişki henüz tam olarak kanıtlanmamıştır. Genellikle insanlarda benign solunum yolu enfeksiyonlarına yol açarlar. Bu nedenle, yukarıdaki liste kadar “kanıtlanmış onkojen” olarak kabul edilmezler.

Bu virüslerin onkojenik potansiyelleri, genellikle kronik enfeksiyon, immün süpresyon ve/veya viral onkoproteinlerin konakçı hücredeki kritik yolakları bozmasıyla ilişkilidir. Aşılar (HPV, HBV) ve antiviral tedaviler (HBV, HCV) ile bu virüslerin neden olduğu kanserlerin önlenmesi veya riski azaltılması mümkündür.