A-Primer mast hücre mediatörleri: Patojen ile karşılaşmadan önce üretilir ve sekret granüllerinde depolanırlar.
1-Vazoaktif aminler: Histamin
2-Enzimler: Proteaz (kimaz, triptaz), asit hidrolaz
3-Proteoglikanlar: Heparin, kondroitin sülfat
4-Kenıotaktik faktörler
B- Sekonder mast hücre mediatörleri: Antijenle karşılaştıktan sonra üretilirler.Membran fosfolipidleriııden sentezlenenirler
1-Platelet aktive edici faktör (PAF)
2-Araşidonik asit sistemi (Lökotrienler; LTC4 , D4, E4, ve PGD2 )
3-Sitokinler (TNF, IL-1)
————————
Verdiğiniz liste, mast hücrelerinden salgılanan mediatörleri (aracı maddeler) oldukça doğru ve anlaşılır bir şekilde sınıflandırmıştır. Bu ayrım, mast hücrelerinin aktivasyon mekanizmalarını ve alerjik reaksiyonlar ile inflamatuar süreçlerdeki rollerini anlamak için temeldir.
Şimdi, bu mediatörleri biraz daha detaylandıralım:
Mast Hücresi Mediatörleri: Primer ve Sekonder Ayrımı
Mast hücreleri, vücudun bağışıklık sisteminin önemli bir parçasıdır. Alerjik reaksiyonlar, enflamasyon ve enfeksiyonlara karşı savunmada rol alırlar. Aktive olduklarında, çeşitli biyolojik olarak aktif maddeler salgılarlar. Bu maddeler, depolama şekillerine ve üretim zamanlamalarına göre primer ve sekonder olarak sınıflandırılır.
A. Primer (Pre-formlanmış) Mast Hücresi Mediatörleri: Bu mediatörler, mast hücreleri olgunlaştığında önceden üretilir ve sitoplazmik granüllerde depolanırlar. Bir uyarı (örneğin alerjenin IgE’ye bağlanması) aldıklarında, saniyeler ila dakikalar içinde hızlıca salıverilirler (degranülasyon). Bu, hızlı alerjik yanıtların (tip I hipersensitivite) temelini oluşturur.
- Vazoaktif Aminler:
- Histamin: En bilinen ve en hızlı etkili mediatördür.
- Etkileri: Damar genişlemesi (vazodilatasyon) ve damar geçirgenliğinin artması (ödem, kızarıklık, şişlik), düz kas kasılması (bronkospazm, karın ağrısı), sinir uçlarının uyarılması (kaşıntı). Anafilakside (şiddetli alerjik reaksiyon) ana mediatördür.
- Histamin: En bilinen ve en hızlı etkili mediatördür.
- Enzimler:
- Proteazlar (Kimaz, Triptaz): Mast hücrelerinin granüllerinde bol miktarda bulunan proteolitik enzimlerdir.
- Triptaz: İnsan mast hücreleri için spesifik bir belirteçtir. Anafilaksi tanısında kan triptaz seviyesi ölçülerek kullanılır.
- Etkileri: Çeşitli substratları (bağ dokusu bileşenleri, kininojenler) parçalayarak doku hasarına, enflamasyona ve pıhtılaşma sistemlerinin aktivasyonuna katkıda bulunurlar. Ayrıca proteaz aktive edici reseptörleri (PAR’lar) aktive edebilirler.
- Asit Hidrolazlar: Diğer enzimlerle birlikte granüllerde bulunur ve çeşitli moleküllerin parçalanmasında rol oynar.
- Proteazlar (Kimaz, Triptaz): Mast hücrelerinin granüllerinde bol miktarda bulunan proteolitik enzimlerdir.
- Proteoglikanlar:
- Heparin: Güçlü bir antikoagülan (kan sulandırıcı) maddedir.
- Etkileri: Histamin ve diğer moleküllerin granüllerde depolanmasına yardımcı olur. Damar geçirgenliğini artırarak ödeme katkıda bulunabilir. Kanın pıhtılaşmasını engeller.
- Kondroitin Sülfat: Granülleri stabilize etmede rol oynar.
- Heparin: Güçlü bir antikoagülan (kan sulandırıcı) maddedir.
- Kemotaktik Faktörler:
- Eozinofil Kemotaktik Faktör (ECF-A): Eozinofilleri enflamasyon bölgesine çeker.
- Nötrofil Kemotaktik Faktör (NCF): Nötrofilleri enflamasyon bölgesine çeker.
- Etkileri: Bu faktörler, diğer bağışıklık hücrelerini (eozinofiller, nötrofiller) olay yerine çekerek enflamatuar yanıtın devam etmesini sağlar.
B. Sekonder (Yeni Sentezlenen) Mast Hücresi Mediatörleri: Bu mediatörler, mast hücreleri aktive olduktan sonra, genellikle granül degranülasyonunu takip eden daha uzun bir süre içinde (dakikalar ila saatler) hücre zarından (membran fosfolipidlerinden) ve gen ekspresyonu yoluyla yeniden sentezlenirler. Bu mediatörler, geç faz alerjik reaksiyonlarında ve kronik enflamasyonda önemli rol oynarlar.
- Platelet Aktive Edici Faktör (PAF):
- Etkileri: Trombositleri (kan pulcukları) aktive ederek pıhtılaşmayı uyarır, vazodilatasyon ve damar geçirgenliğini artırır, bronkokonstriksiyona (hava yollarının daralması) neden olur ve diğer enflamatuar hücrelerin (eozinofiller, nötrofiller) kemotaksisini uyarır. Histamine göre daha güçlü ve uzun süreli etkileri vardır.
- Araşidonik Asit Metabolitleri: Hücre zarı fosfolipidlerinden araşidonik asidin salınması ve ardından çeşitli enzimlerle (lipoksijenaz ve siklooksijenaz) metabolize edilmesiyle oluşurlar.
- Lökotrienler (LTC4, LTD4, LTE4 – “Sisteinil Lökotrienler”):
- Etkileri: Histaminden çok daha güçlü bronkokonstriktörlerdir ve astım ataklarının ana mediatörlerindendir. Damar geçirgenliğini de artırırlar.
- Prostaglandin D2 (PGD2):
- Etkileri: Güçlü bir vazodilatör, bronkokonstriktör ve kemotaktik ajandır. Akut alerjik reaksiyonlarda önemli rol oynar.
- Lökotrienler (LTC4, LTD4, LTE4 – “Sisteinil Lökotrienler”):
- Sitokinler: (Protein yapıda haberci moleküller)
- Tümör Nekroz Faktör (TNF- α ):
- Etkileri: Enflamasyonu teşvik eder, endotel hücrelerini aktive eder, diğer sitokinlerin üretimini uyarır ve hücre apoptozunu (programlı hücre ölümü) tetikleyebilir.
- İnterlökin-1 (IL-1):
- Etkileri: Enflamatuar yanıtı ve ateşi uyarır, endotel hücrelerini ve lökositleri aktive eder.
- Diğerleri: Mast hücreleri ayrıca IL-4, IL-5, IL-6, IL-8, IL-13 ve granülosit-makrofaj koloni uyarıcı faktör (GM-CSF) gibi birçok başka sitokin de üretebilir. Bu sitokinler, uzun süreli enflamasyonda, doku onarımında ve bağışıklık yanıtının şekillenmesinde rol oynar.
- Tümör Nekroz Faktör (TNF- α ):
Bu iki mediatör grubunun salınım zamanlaması ve etkileri, alerjik reaksiyonların ve kronik enflamatuar hastalıkların (örn. astım, atopik dermatit) farklı fazlarını anlamak için çok önemlidir. Primer mediatörler akut semptomlara neden olurken, sekonder mediatörler daha uzun süreli ve kronik inflamatuar süreçlerin devamlılığında rol oynarlar.