Pannikülit, derinin altındaki yağ dokusunun (subkutanöz yağ dokusu veya pannikulus) iltihaplanmasıyla karakterize edilen bir grup hastalığı tanımlayan genel bir terimdir. Bu durum, ciltte ağrılı, kırmızı, hassas nodüller veya plaklar şeklinde kendini gösterir. Pannikülitler, histopatolojik görünümlerine (inflamasyonun yağ lobüllerinde mi yoksa lobüller arasındaki septalarda mı yoğunlaştığına) ve etiyolojilerine (nedenlerine) göre sınıflandırılır.
En sık görülen pannikülit tiplerinden ikisi Eritema Nodosum ve Eritema İnduratum‘dur.
1. Eritema Nodosum (EN)
- Tanım: En sık görülen pannikülit tipidir ve subkutanöz yağ dokusunun septal panniküliti olarak sınıflandırılır. Yani, iltihap hücreleri ve inflamasyon, yağ lobülleri arasındaki bağ dokusu septalarında yoğunlaşır, yağ hücreleri genellikle korunur.
- Klinik Özellikler:
- Lezyonlar: Genellikle 1-5 cm çapında, parlak kırmızı, sıcak, hassas, gergin ve ağrılı nodüller şeklinde ortaya çıkar. Zamanla renkleri mor, kahverengi ve sarıya dönebilir (morluk gibi iyileşir).
- Yerleşim: En sık olarak bacakların ön yüzünde, özellikle tibianın (kaval kemiği) ön tarafında görülür. Simetrik veya asimetrik olabilir.
- Eşlik Eden Bulgular: Genellikle ateş, halsizlik, eklem ağrısı (artralji), öksürük gibi prodromal (hastalık öncesi) semptomlar eşlik edebilir.
- Seyir: Lezyonlar genellikle 3-6 hafta içinde skar bırakmadan iyileşir. Tekrarlayabilir.
- Etiyoloji (Nedenler): Eritema nodosum genellikle bir altta yatan hastalığın veya durumun bir reaksiyonudur. Çoğu vaka idiyopatik (nedeni bilinmeyen) olsa da, birçok potansiyel tetikleyici vardır:
- Enfeksiyonlar: Streptokok enfeksiyonları (en sık), tüberküloz, mikoplazma, Klamidya, mantar enfeksiyonları (histoplazmoz, koksidioidomikoz) ve viral enfeksiyonlar (Hepatit B, C, HIV, EBV).
- Sistemik Hastalıklar: Sarkoidoz (en sık ilişkililerden biri), inflamatuar bağırsak hastalıkları (Crohn hastalığı, Ülseratif Kolit), Behçet hastalığı.
- İlaçlar: Oral kontraseptifler, sülfonamidler, bromürler, iyodürler.
- Gebelik: Bazı kadınlarda gebelik sırasında ortaya çıkabilir.
- Maligniteler: Nadiren lenfoma veya lösemi gibi malignitelerle ilişkili olabilir.
- Tanı: Klinik görünümle şüphelenilir. Kesin tanı genellikle biyopsi ile konulur. Biyopside septal pannikülit, inflamatuar hücre infiltrasyonu ve bazen yağ lobülleri arasında granulom oluşumu görülür. Altta yatan nedeni bulmak için detaylı anamnez, fizik muayene ve laboratuvar testleri (AKŞ, eritrosit sedimantasyon hızı, CRP, ASO titresi, PPD testi, dışkı kültürü vb.) yapılır.
- Tedavi: Genellikle altta yatan nedenin tedavisi esastır. Semptomatik tedavi için yatak istirahati, bacak elevasyonu, kompresyon bandajları, non-steroid anti-inflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve bazen kortikosteroidler (şiddetli vakalarda) kullanılır.
2. Eritema İnduratum (Bazin Hastalığı)
- Tanım: Bir lobüler pannikülit tipidir, yani inflamasyon ve hücre ölümü esas olarak yağ lobüllerinin içinde meydana gelir. Genellikle vaskülit (damar iltihabı) ile birlikte seyreder ve bazen tüberkülozla ilişkilidir. Bu nedenle tüberküloid pannikülit olarak da bilinir.
- Klinik Özellikler:
- Lezyonlar: Genellikle daha derin, ağrılı, mavimsi-kırmızımsı, sert (indure) nodüller veya plaklar şeklinde ortaya çıkar.
- Yerleşim: En sık olarak bacakların arka yüzünde, özellikle baldırlar ve uyluklarda görülür. Genellikle simetriktir.
- Seyir: Lezyonlar genellikle ülserleşme (yara açma) eğilimindedir ve iyileştikten sonra skar ve hiperpigmentasyon (koyulaşma) bırakabilirler. Kronikleşme ve tekrarlama eğilimi daha fazladır.
- Etiyoloji (Nedenler):
- Tüberküloz: En sık ilişkilendirilen nedenlerden biridir ve bu durumda Bazin hastalığı olarak adlandırılır. Aktif veya latent tüberküloz enfeksiyonuna karşı bir hipersensitivite reaksiyonu olduğu düşünülmektedir.
- Diğer Enfeksiyonlar: Nadiren diğer enfeksiyonlarla (örn. Streptokok) ilişkili olabilir.
- Sistemik Hastalıklar: Pankreatit, lenfoma gibi daha nadir nedenlerle de ilişkilendirilebilir.
- İdiyopatik: Bazı durumlarda nedeni bulunamaz.
- Tanı: Klinik görünüm ve lezyonların yerleşimi şüphe uyandırır. Kesin tanı deri biyopsisi ile konur. Biyopside lobüler pannikülit, yağ nekrozu, iltihap hücreleri (granülomatöz inflamasyon ve dev hücreler) ve sıklıkla vaskülit bulguları görülür. Altta yatan tüberküloz enfeksiyonunu araştırmak için PPD (tüberkülin deri testi), akciğer grafisi, balgam kültürü gibi testler yapılır.
- Tedavi: Altta yatan nedenin tedavisi, özellikle tüberküloz varsa antitüberküloz tedavi esastır. Semptomatik tedavi için yatak istirahati, bacak elevasyonu, kompresyon, NSAİİ’ler kullanılır. Kortikosteroidler ve diğer immünsüpresif ilaçlar da gerekebilir.
Özet Farklar:
| Özellik | Eritema Nodosum | Eritema İnduratum |
|---|---|---|
| Histopatoloji | Septal pannikülit (yağ lobülleri korunur) | Lobüler pannikülit (yağ lobülleri etkilenir) |
| Lezyonlar | Ağrılı, kırmızı nodüller, ülserleşme yok | Sert, mavimsi-kırmızı nodüller/plaklar, ülserleşebilir |
| Yerleşim | Bacakların ön yüzü (tibia üzeri) | Bacakların arka yüzü (baldır, uyluk) |
| İyileşme | Skar bırakmaz | Skar ve hiperpigmentasyon bırakır |
| Seyir | Genellikle akut, birkaç hafta içinde iyileşir | Kronikleşme ve tekrarlama eğilimi fazla |
| Etiyoloji | Streptokok, sarkoidoz, ilaçlar, gebelik vb. | Tüberküloz ile güçlü ilişki (Bazin Hastalığı) |
E-Tablolar’a aktar
Her iki durum da deri altında iltihaplanma gösterse de, farklı histopatolojik özelliklere, klinik görünümlere, yerleşim yerlerine ve genellikle farklı altta yatan nedenlere sahiptirler. Doğru tanı ve tedavi için dikkatli klinik değerlendirme ve biyopsi gereklidir.