Kan PSA düzeylerinin sadece prostat kanseri değil, iyi huylu prostat hastalıklarında da yükselebileceği unutulmamalıdır. PSA’nın prostat kanserinden ziyade organ olarak prostata özgül bir test olması nedeniyle bir takım yardımcı tetkikler geliştirilmiştir. Klinik uygulamada en sık kullanılan yardımcı tetkikler PSA dansitesi, PSA artış hızı ( PSA velositesi), serbest PSA (Free PSA), Prostat Health Index-ProPSA ve Prostat 4k testleridir.
1. PSA Dansitesi
PSA dansitesi, kandaki PSA değerinin prostat bezi hacmine bölünmesi ile elde edilir. PSA düzeyi 4-10 ng/ml ölçülen ve PSA dansitesi 0,08 ng/mL2 – 0,15 ng/mL2 olan olgularda prostat biyopsisi yapılması önerilmektedir.
2. PSA velositesi
PSA velositesi, kandaki PSA düzeylerinin belirli sürelerde artış hızını ifade etmektedir. Normal koşullarda, prostat kanseri olmayan erkeklerde yılda 0,04ng/ml olarak yükselmektedir. Fakat prostat kanseri olgularında PSA velositesi daha yüksek değerlere ulaşabilmektedir. PSA seviyesi 4-10 ng/ml arasında olan erkek olgularda yılda 0.75 ng/ml ve üzeri PSA artışı %90 doğruluk oranıyla prostat kanserini öngörmektedir.
3. Free PSA (Serbest PSA), PHI ve 4kScore
Prostat bezinde üretilen ve kan dolaşımına katılan PSA molekülünün büyük çoğunluğu (%65-95 oranında) kandaki proteinlerle etkileşime girerek PSA komplekslerine dönüşür. PSA molekülüne en çok bağlanan proteinler alfa 1- anichymotrypsin (ACT) ve alfa2-macroglobulin’ dir (A2M)
PSA molekülünün geri kalan kısmı ise (%5-35 kısmı) kanda herhangi bir proteine bağlanmadan serbest (serbest PSA) dolaşmaktadır. Prostat kanseri olgularında serbest PSA düzeylerinde düşme olduğu saptanmıştır. Bu nedenle prostat biyopsisi yapılmadan önce serbest PSA’nın total PSA’ya bölünmesi ile elde edilen %f-PSA değeri kullanılmaktadır. Prostat kanseri vakalarında serbest PSA düzeylerinde düşme olduğu için %f-PSA oranı azalmaktadır. Çalışmalar %f-PSA oranı %18-20 olan olgularda %85 duyarlılıkla prostat kanseri saptandığını göstermektedir.
Son yayımlanan bilimsel çalışmalar ayrıca total ve serbest PSA’ya ek olarak pro-PSA ölçümünün yapıldığı Prostate Health Index (PHI) ve 4kScore (total PSA, serbest PSA, intact PSA ve hK2) testlerinin prostat kanseri tanısında değerli bilgiler verdiğini göstermektedir.
PSA molekülü türevleri ve kandaki proteinlerle etkileşimi.
