Pürin; Adenin ve guanin
Pirimidin; sitozin, timin (Yalnız DNA) ve urasil (Yalnız RNA)
Nükleotid bazları (ayrıca nükleobazlar , azotlu bazlar ) , nükleozidler oluşturan azot içeren biyolojik bileşiklerdir; bunlar da nükleotidlerin bileşenleridir ve tüm bu monomerler nükleik asitlerin temel yapı taşlarını oluşturur . Nükleobazların baz çiftleri oluşturma ve birbirinin üzerine istifleme yeteneği, doğrudan ribonükleik asit (RNA) ve deoksiribonükleik asit (DNA) gibi uzun zincirli sarmal yapılara yol açar . Beş nükleobaz – adenin (A), sitozin (C), guanin (G), timin (T) ve urasil (U) – birincil veya kanonik olarak adlandırılır . Genetik kodun temel birimleri olarak işlev görürler ; A, G, C ve T bazları DNA’da bulunurken A, G, C ve U RNA’da bulunur. Timin ve urasil, bu heterosiklik altı üyeli halkaların beşinci karbonunda (C5) bir metil grubunun varlığı veya yokluğu ile ayırt edilir.
Ayrıca, bazı virüslerde adenin yerine aminoadenin (Z) bulunur. Fazladan bir amin grubuna sahip olması ve timine daha kararlı bir bağ oluşturması bakımından farklılık gösterir. [
Adenin ve guanin, purinden türetilen kaynaşmış halka iskelet yapısına sahiptir , bu nedenle purin bazları olarak adlandırılırlar . Purin azotlu bazlar , adenin’deki C6 karbonunda ve guanin’deki C2 karbonunda bulunan tek amino grupları ( −NH2 ) ile karakterize edilirler. Benzer şekilde, sitozin, urasil ve timinin basit halka yapısı pirimidinden türetilmiştir , bu nedenle bu üç baz pirimidin bazları olarak adlandırılır .
Tipik bir çift sarmal DNA’daki baz çiftlerinin her biri bir purin ve bir pirimidin içerir: ya bir T ile eşleştirilmiş bir A ya da bir G ile eşleştirilmiş bir C. Baz tamamlayıcıları olarak adlandırılan bu purin-pirimidin çiftleri , heliksin iki ipliğini birbirine bağlar ve sıklıkla bir merdivenin basamaklarıyla karşılaştırılır. Yalnızca purinin pirimidinle eşleştirilmesi DNA için sabit bir genişlik sağlar. A–T eşleşmesi iki hidrojen bağına dayanırken, C–G eşleşmesi üçe dayanır. Her iki durumda da hidrojen bağları tamamlayıcı bazlardaki amin ve karbonil grupları arasındadır.
Adenin, guanin, ksantin , hipoksantin , purin, 2,6-diaminopurin ve 6,8-diaminopurin gibi nükleobazlar uzayda ve Dünya’da oluşmuş olabilir.
Baz teriminin kökeni, bu bileşiklerin asit-baz reaksiyonlarındaki kimyasal özelliklerini yansıtır ; ancak bu özellikler, nükleobazların biyolojik işlevlerinin çoğunu anlamak için özellikle önemli değildir.