Yukarıdakilerden hangileri apopitoz ile sonuçlanan fizyolojik bir süreçlerdir?
A) 8 aylık Tay-Sachs hastası bebekteki serebellar atrofi
B) 48 yaşındaki meme kanseri hastasının vertebral metastazlarına uygulanan radyoterapi
C) 36 yaşındaki erken evre meme kanseri hastasının trastuzumab ile kür oluşu
D) 21 yaşındaki AIDS hastasının T lenfositlerinin apopitozu
E) 64 yaşındaki hastanın geçirdiği STEMİ ile kalp kası hücrelerinin ölümü
Cevap C
I-Fizyolojik apopitoz çeşitleri:
1-Embriyogenez sırasında implantasyon, organogenez ve gelişimsel involüsyon olaylarında izlenen programlanmış hücre ölümü.
2-Erişkinlerde hormonal uyarı azalması ile oluşabilir (Endometriumun menstrüel siklusu, emzirme sonrası
meme ve kastrasyon sonrası prostat atrofisi).
3-Prolifere hücre popülasyonlarından hücre ayıklanması (Barsak kriptlerinde sabit hücre sayısının korunması).
4-Tümör hücrelerinin ölümü (Sıklıkla tümör regresyonu sürecinde ).
5-Akut inflamasyon sürecinde nötrofillerin ölümü, immün sistem hücrelerinin ölümü, timusda otoreaktif T hücrelerinin ölümü ve foliküllerde B hücrelerinin ölümü.
6-Virüs ile enfekte olmuş veya neoplastik değişime uğramış hücrelerin sitotoksik T hücreleri tarafından apopitoz ile öldürülmesi. (viral hepatitde oluşan Councilman cisimleri).
II-Patolojik apopitoz çeşitleri:
1-DNA hasarı: Düşük dozda ısı, radyasyon, sitotoksik ilaçlar ve hipoksi gibi farklı etkenler etkisi ile gerçekleşen hücre ölümü apopitoz ile gerçekleşirken; yüksek dozda hücre ölümü ise nekroz ile gerçekleşir.
2-Hatalı katlanmış proteinlerin birikimi: Bunların ER’de aşırı birikmesi apopitoza neden olur ve buna ER stresi
denir.
3-Bazı enfeksiyonlar: Adenovirüs,HIV gibi enfeksiyonlar ya da konak immün yanıtı tetikleyen enfeksiyonlar(viral hepatit gibi)
4-Duktus obstrüksiyonu sonrası apopitoz: Pankreas, böbrek, paratiroid gibi organlarda görülür.
——————
Hatalı katlanmış proteinlerin «ER stresi»ne yol açıp hücreyi apopitoza götürdüğünü söylemiştik
Radyoterapi hücredeki serbest oksijen radikallerini artırarak hücreyi apopitoza götürür
AIDS’te viruslar hücre içerisinde aşırı miktarda çoğalır ve apopitoza yol açar, viral aşırı çoğalma apopitoza yol
açan bir stres faktörüdür
E şıkkındaki tüberküloz bildiğiniz gibi bir apopitoz olmayıp nekroz örneğidir
Kanserlere uygulanan «immunoterapi» malign hücreleri ihtiyaç duydukları büyüme faktörleri veya hormonlardan mahrum bırakmaya yöneliktir. Dolayısıyla tablomuzdaki hem 2. hem de 4. maddeye uymaktadır.
APOPİTOZ — Fizyolojik ve Patolojik Türlerin Özeti
I. Fizyolojik Apopitoz Çeşitleri
| No | Fizyolojik Apopitoz Örneği | Açıklama |
|---|---|---|
| 1 | Embriyogenez (implantasyon – organogenez – gelişimsel involüsyon) | Parmakların ayrılması, Müller kanalının regresyonu gibi klasik örnekler. |
| 2 | Hormonal uyarının azalması | Menstrüel endometrium dökülmesi, laktasyon sonrası meme involüsyonu, kastrasyon sonrası prostat atrofisi. |
| 3 | Proliferatif dokularda hücre ayıklanması | Özellikle barsak kriptlerinde hücre sayısının sabit tutulması. |
| 4 | Tümör regresyonu sırasında tümör hücre ölümü | Kemoterapi/radyoterapi → intrinsik mitokondriyal yol aktivasyonu. |
| 5 | Akut inflamasyonda granülosit ve immün hücre ölümü | Nötrofillerin akut inflamasyon sonunda kaybı; folikül B hücrelerinin negatif seleksiyonu. |
| 6 | Sitotoksik T hücrelerinin öldürdüğü enfekte hücreler | Viral hepatitte görülen Councilman cisimcikleri (apoptotik hepatosit). |
II. Patolojik Apopitoz Çeşitleri
| No | Patolojik Apopitoz Nedeni | TUS Mantığı |
|---|---|---|
| 1 | DNA hasarı (radyasyon, sitotoksikler, hipoksi) | DÜŞÜK doz = apopitoz. YÜKSEK doz = nekroz (çok önemli ayırt!). |
| 2 | Hatalı katlanmış protein → ER stresi | Alzheimer, Parkinson; α1-antitripsin eksikliğinde hepatosit hasarı. |
| 3 | Bazı enfeksiyonlar (adenovirüs, HIV; viral hepatit) | Direkt viral proteinler veya konak immün yanıtı apopitozu tetikler. |
| 4 | Duktus obstrüksiyonu sonrası apopitoz | Pankreas, böbrek, paratiroid gibi salgı bezlerinde tipik. |
ER stresi → apopitoz
Doğru. Aşırı misfolding → UPR (unfolded protein response) → PERK/ATF6/IRE1 aktivasyonu → eğer düzelemezse intrinsik (mitokondriyal) apopitoz başlar.
Radyoterapi → Serbest radikaller → DNA hasarı → Apopitoz
Mitokondriyal yol üzerinden p53 aracılı apopitozun en güçlü tetikleyicisidir.
Düşük doz → apopitoz, yüksek doz → nekroz TUS’un klasik kavramıdır.
AIDS’te viral aşırı çoğalma → hücresel stres → apopitoz
Özellikle CD4 T lenfosit kaybının önemli kısmı doğrudan viral lizise değil, HIV’in tetiklediği apopitoza bağlıdır.
E şıkkındaki tüberküloz → apopitoz DEĞİL, nekroz (kazeöz nekroz)
TUS’ta Granülomatöz hastalık = kazeöz nekroz → apopitozla karıştırılmaz.
Kanserde immünoterapi → büyüme faktörlerinden mahrum bırakma → apopitoz
Hem şu kategoriye girer:
- II.2 → ER stresi / sinyal kesilmesi
- I.4 → tümör regresyonu sırasında apopitoz
Yani verdiğin “hem 2 hem 4’e uyuyor” yorumu doğrudur.
Mini Soru (+ Çözümlü)
Soru:
Bir tümör hücresi immünoterapi sonrası büyüme faktörü sinyallerinden mahrum bırakılıyor ve bir süre sonra hücre sitokrom-c salarak ölmekte. Bu mekanizma aşağıdakilerden hangisinin tipik örneğidir?
A) Nekroz
B) ER stresine bağlı ölüm
C) Hormon çekilmesine bağlı fizyolojik apopitoz
D) İntrinsik mitokondriyal yolak aktivasyonu
E) Piroptoz
Doğru cevap: D
Açıklama:
Büyüme faktörlerinin çekilmesi → BCL-2 azalır, BAX/BAK artar → sitokrom-c salınımı → apoptosom → intrinsik yol.
Bu durum hem fizyolojik (hormon çekilmesi) hem de patolojik (kanser immünoterapi) bağlamda görülebilir.
APOPİTOZ – NEKROZ SORU + AYRINTILI ÇÖZÜM
1. Soru
Radyoterapi alan bir hastanın tümör hücrelerinde DNA hasarı oluşuyor. Hücreler, bir süre sonra çekirdekçe küçülme, kromatin yoğunlaşması ve membran bütünlüğü korunmuş halde programlı şekilde ölüyor.
Bu hücre ölüm mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kazeöz nekroz
B) Koagülasyon nekrozu
C) Apopitoz
D) Likifikasyon nekrozu
E) Piroptoz
Doğru cevap: C
Açıklama:
Düşük-orta düzey radyasyon → DNA hasarı → p53 aktivasyonu → mitokondriyal yol → apopitoz.
Membran bütünlüğü korunur, inflamasyon yoktur → apopitoz.
2. Soru
Tüberkülozlu bir hastanın akciğer biyopsisinde hücre gövdeleri kaybolmuş, amorf bir granülasyon görünümü vardır. Dokuda makrofaj ve dev hücrelerden oluşan granülom mevcuttur.
Bu lezyon hangi hücre ölümü tipine en çok uyar?
A) Yağ nekrozu
B) Koagülasyon nekrozu
C) Kazeöz nekroz
D) Apopitoz
E) Pyroptoz
Doğru cevap: C
Açıklama:
Tüberküloz = kazeöz nekroz → apopitozla ilgisi yoktur.
3. Soru
Menstruasyon döneminde endometrium tabakasının dökülmesi hangi mekanizma ile olur?
A) Nekroz
B) Apopitoz (hormonal çekilme)
C) Otofaji
D) Pyroptoz
E) Onkozis
Doğru cevap: B
Açıklama:
Progesteron çekilmesi → kaspaz aktivasyonu → fizyolojik apopitoz.
4. Soru
HIV enfeksiyonunda CD4 T lenfositlerin önemli kısmı, virüsün doğrudan oluşturduğu lizis yerine hangi mekanizma ile kaybedilir?
A) Nekroz
B) Apopitoz
C) Pyroptoz
D) Osmotik lizis
E) Onkozis
Doğru cevap: B
Açıklama:
HIV → ER stresi, mitokondriyal stres, Fas-FasL yolları → apopitoz.
Bu, AIDS patogenezinin temel mekanizmalarından biridir.
5. Soru
Bir hasta uzun süreli hipoksiye maruz kalıyor. Hücrelerde ATP düzeyi çok düşüyor, membran bütünlüğü bozuluyor ve lizozomdan enzimler salınıyor. İnflamasyon belirgin.
Bu durum hangi hücre ölümü tipini gösterir?
A) Apopitoz
B) Metaplazi
C) Nekroz
D) Otofaji
E) Senesens
Doğru cevap: C
Açıklama:
Membran bozulması + inflamasyon → nekroz.
ATP eksikliği → nekrozun ana tetikleyicisidir.
6. Soru
Bir ilaç, hücrede BCL-2 düzeyini azaltarak mitokondri dışına sitokrom-c salınmasına neden oluyor. Hücre membranı korunuyor ve kaspaz kaskadı aktive oluyor.
Bu mekanizma aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ekstrinsik apopitoz
B) İntrinsik apopitoz
C) Nekroz
D) Pyroptoz
E) Ferroptoz
Doğru cevap: B
Açıklama:
BCL-2 azalması → BAX/BAK artışı → mitokondri dışına sitokrom-c → intrinsik (mitokondriyal) apopitoz.
7. Soru
Bir hastada safra kanalı tıkanmasına bağlı olarak pankreas duktusunda sıvı akışı duruyor. Duktus epitel hücrelerinde zamanla gerileme ve kayıp görülüyor. Bu kaybın nedeni nedir?
A) Enfeksiyonla ilişkili nekroz
B) Duktus obstrüksiyonuna bağlı apopitoz
C) Yağ nekrozu
D) Pyroptoz
E) Lümen basıncına bağlı nekroz
Doğru cevap: B
Açıklama:
Duktus tıkanıklığı → hücre uyarı kaybı → apopitoz.
(Paratiroid, pankreas, böbrek için klasik bilgi.)
8. Soru
Bir karaciğer biyopsisinde hücreler küçülmüş, çekirdek fragmente olmuş, “apoptotik cisimcikler” izlenmiştir. Çevrede belirgin inflamasyon yoktur.
Bu hücre ölümü tipi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Apopitoz
B) Nekroz
C) Likifikasyon nekrozu
D) Gangrenöz nekroz
E) Kazeöz nekroz
Doğru cevap: A
Açıklama:
Klasik apoptotik cisimcik, çekirdek piknozisi/fragmentasyonu → apopitozun patognomonik bulgusu.
9. Soru
Bir tümöre uygulanan hedefli immünoterapi sonrası kanser hücreleri, ihtiyaç duyduğu büyüme faktörlerinden mahrum bırakılıyor ve zamanla kaspazlar aktif hale gelerek hücreler düzenli şekilde ölüyor.
Bu süreç en iyi hangi kategoriye girer?
A) Nekroz
B) İntrinsik apopitoz
C) Ekstrinsik apopitoz
D) Onkozis
E) Otoliz
Doğru cevap: B
Açıklama:
Büyüme faktörü kaybı → BCL-2 azalması → mitokondriyal yol → intrinsik apopitoz.
(Verdiğin notta belirttiğin gibi, hem patolojik hem fizyolojik kategoriye oturur.)
10. Soru
Aşağıdakilerden hangisi apopitozun değil nekrozun tipik özelliğidir?
A) Hücre hacminde artış
B) Hücre membran bütünlüğünün korunması
C) Kaspaz aktivasyonu
D) DNA’nın düzenli fragmantasyonu
E) Apoptotik cisimcik oluşumu
Doğru cevap: A
Açıklama:
Apopitoz → hücre küçülür, membran korunur, inflamasyon yok.
Nekroz → hücre şişer, membran parçalanır, inflamasyon belirgin.