Everest dağına tırmanmakta olan kişide dispne görülmektedir. Bu kişinin vücudunda oluşan değişiklikler
aşağıdakilerden hangisinde yanlıştır?
A) Hb-O2 disossiasyon eğrisi sağa doğru kaymıştır
B) Eritopoetin salınımı artmıştır
C) Pulmoner arter vazodilatasyona uğramıştır
D) Respiratuar alkaloz görülmeye başlanmıştır
E) 2-3 DPG seviyesi artmaya başlamıştır
Cevap; C
Soruda sorulmak istenen nokta düşük oksijen basıncında vücudun adaptasyon yeteneği yani aklimatizasyondur.
Kişi yükseğe çıkacağı için hipoksiye uğrayacak buda dispne hissi yaratacaktır. Kişi bunu kompanse etmek için daha hızlı soluyacak ve respiratuar alkaloza neden olacaktır.
Vücut ardından aklimatizasyon için gerekli değişimlere başlayacaktır.
Eritropoetin hemen artmaya başlayacak ancak kanda etkisi 24 saat sonra görülecektir. 2-3 DPG seviyesi artmaya başlayacak ve Hb-O2 disossiasyon eğrisi sağa doğru kayacaktır.
Hipoksiye bağlı olarak pulmoner arter vazokonstriksiyona uğrayacak ve pulmoner vasküler direnç artacaktır.
Yüksek İrtifada Hipoksi ve Aklimatizasyon Süreci
Başlangıçta – Akut hipoksiye yanıt
Kişi yüksek irtifaya çıktığında:
- Atmosferik basınç ↓
- Alveolar PO₂ ↓ → Arteriyel O₂ basıncı (PaO₂) düşer → Hipoksi gelişir.
Ana belirti:
- Dispne (nefes darlığı) hissi.
→ Kemoreseptörler (özellikle karotis cisimcikleri) düşük PaO₂’yi algılar.
Solunumsal kompansasyon
Hipoksinin uyardığı kemoreseptörler:
- Solunum merkezini uyarır → Hiperventilasyon başlar.
Bu durum: - CO₂’nin aşırı atılmasına neden olur → PaCO₂ ↓
- pH ↑ → Respiratuvar alkaloz oluşur.
Sonuç:
- Beyindeki solunum merkezi (özellikle pons) alkaloz nedeniyle bir süre sonra baskılanır.
- Ancak vücut zamanla bu alkaloza böbreklerle kompanse eder (↓ HCO₃⁻ reabsorpsiyonu).
Aklimatizasyonun başlaması
Hipoksi devam ederse, vücut birkaç fizyolojik uyum mekanizması geliştirir 👇
| Sistem | Değişim | Etki |
|---|---|---|
| Böbrek | HCO₃⁻ atılımını ↑ | Respiratuvar alkalozu kompanse eder; solunum merkezi yeniden aktive olur |
| Kemik iliği | Eritropoietin (EPO) üretimini ↑ (böbrekten) | 24 saat içinde etkisi görülür → eritrosit ↑, Hb ↑ |
| Kan | 2,3-DPG (2,3-difosfogliserat) ↑ | Hb’nin O₂’ye afinitesini ↓ → O₂ dokulara daha kolay verilir → Hb-O₂ eğrisi sağa kayar |
| Solunum | Dakika ventilasyonu ↑ | O₂ alımı artar |
| Dolaşım | Kardiyak debi ↑ (başlangıçta) | O₂ taşınması artar |
| Pulmoner damarlar | Hipoksiye bağlı vazokonstriksiyon | Pulmoner vasküler direnç ↑, sağ kalp yükü artar (pulmoner hipertansiyon riski) |
Pulmoner etkiler
Hipoksi → alveoler düz kaslarda direkt vazokonstriksiyon (Euler–Liljestrand refleksi)
➡️ Amaç: ventile olmayan alanlara kan akımını azaltıp ventilasyon-perfüzyon (V/Q) uyumunu korumaktır.
Fakat yüksek irtifada genel hipoksi olduğu için bu mekanizma genel pulmoner vazokonstriksiyona dönüşür →
Pulmoner hipertansiyon + sağ kalp yüklenmesi (cor pulmonale) gelişebilir.
Hb–O₂ Disosiasyon Eğrisi Değişimi
Başlangıçta:
- Respiratuvar alkaloz → eğri sola kayar (Hb O₂’yi daha sıkı tutar).
Bir süre sonra: - 2,3-DPG ↑ → eğri sağa kayar, O₂ dokulara daha kolay bırakılır.
Sonuç:
Oksijen dokulara taşınabilirliğini artırmak için vücut, hem Hb miktarını hem de Hb’nin O₂ bırakma eğilimini ayarlar.
Zaman Çizelgesi (Aklimatizasyon Süreci)
| Süre | Olay |
|---|---|
| Dakikalar içinde | Hiperventilasyon başlar → respiratuvar alkaloz gelişir |
| Saatler içinde | Böbrekler HCO₃⁻ atılımını artırır |
| 24 saat sonra | Eritropoietin sentezi etkisini gösterir |
| Günler içinde | Eritrosit sayısı, Hb, hematokrit artar |
| 1–2 hafta içinde | 2,3-DPG ↑, dokulara O₂ bırakımı kolaylaşır |
| Uzun dönemde | Pulmoner hipertansiyon, sağ ventrikül hipertrofisi gelişebilir |
Klinik Sonuçlar
- Akut dağ hastalığı: Baş ağrısı, bulantı, uykusuzluk, dispne
- Yüksek irtifa pulmoner ödemi (HAPE) → hipoksik vazokonstriksiyon nedeniyle
- Yüksek irtifa serebral ödemi (HACE) → kapiller geçirgenlik artışı
Kısa özet
Yüksek irtifada alveoler PO₂ azalır, hipoksi gelişir. Bu durum kemoreseptörleri uyararak hiperventilasyona, dolayısıyla respiratuvar alkaloza yol açar.
Eritropoietin artışı (24 saatte etkili), 2,3-DPG artışı (Hb–O₂ eğrisi sağa kayması) ve hipoksik pulmoner vazokonstriksiyon aklimatizasyonun temel mekanizmalarıdır.